Кіріспе

Кадиуэу тілі – Бразилиядағы Кадиуэу халқы және тарихи түрде басқа Мбая тайпалары қолданатын Гавайкуа тілінің бір түрі. Бразилияда шамамен 1200-1800 адам сөйлейді. Негізінен, сөйлем құрылымы субъект-филің-объект ретімен жүзеге асырылады. Кадиуэу атауының Кадувео, Кадувео, Кадивеу және Кадивео сияқты түрлері бар. Бұл тіл Бразилия мен Парагвай шекарасына жақын Мату-Гросу-ду-Сул штатында таралған. Ең жақын қала – Бодокена, ол 60 шақырым қашықтықта орналасқан. 1999 жылы FUNAI ұйымы жинаған мәліметтерге сәйкес, Кадиуэу халқының саны 1014 адамды құрады. Алайда, 2014 жылы алынған соңғы деректерге қарағанда, соңғы екі жылда халық саны 1413-ке дейін өсті, ал 1976 жылғы зерттеулерде тілді білетін адамдардың саны 500-ге жуық екені анықталды. Кадиуэу тіліне қатысты ешбір зерттеуде оның жоғалу қаупі туралы мәселе талқыланбаған. Кадиуэу тілінің лингвистикалық әдебиетіне келсек, лингвистер Глин мен Синтия Гриффитс 2002 жылы толыққанды Кадиуэу – португал тілі сөздігін жариялады. Глин Гриффитс сонымен қатар Киелі кітаптың Ескі және Жаңа өсиеттерін Кадиуэу тіліне аударды. Кадиуэу халқымен бірнеше жыл жұмыс істеген лингвист Филомена Сандало тілдің морфологиялық құрауыштарды кеңінен талдады. Кадиуэу тілімен жұмыс істеуді жобалау 1950 жылдардың ортасында басталды. Бірақ, түсініксіз себептерге байланысты олар ұзаққа соқпады. Дегенмен, 1968 жылы Гриффиттер SIL (Sociedade Internacional de Lingüística) ұйымымен серіктестік құрды, нәтижесінде Кадиуэу тілінің құжаттамасы жасалды. Олардың "Aspectos da Língua Kadiweu" атты кітабында тілдің қалыптасуы мен грамматикалық құрылымы талқыланды. Сонымен қатар, Povo Indígenas no Brazil басылымында F. José Sanchez Labrador-дың 18 ғасырдағы Кадиуэу этнографиялық еңбегі маңызды дерек көзі ретінде көрсетілген. Бұл – Кадиуэу тіліне қатысты жарық көрген көптеген жазбалардың тек бір бөлігі ғана.

Тарих

Кадиуэу халқы туралы алғашқы мәліметтер 16 ғасырдағы еуропалық экспедицияларға дейін жетеді, олар осы жергілікті халықтың бар екенін құжаттады. Кадиуэу халқы көбінесе "атты үндістер" деп аталды. Бірақ ғасырлар өте келе, бұл топ Испания және Португалияның екі империясының арасында қалды. Парагвай мен Бразилия арасындағы соғыстар кезінде Кадиуэу соңғы жақтағы күштермен бірге шайқасты. Бұл Кадиуэудің өз территориясына құқықтарын сақтауын қамтамасыз етті. Дегенмен, соңғы уақыттарда Кадиуэу мен мал өсірушілер арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп кетті. Бұл мал өсірушілердің Кадиуэудің ерлікпен, өмірлерін құрбан ету арқылы қорғаған алғашқы жерлеріне енуіне байланысты. Алайда, 1950 жылдан бері мал өсірушілер ПХҚ (Үндістерді қорғау қызметі) -нен Кадиуэу территориясын мал өсіру үшін иеленуге ресми рұқсат алды.

Грамматика

Кадиуэ тілінің басқа ана тілдерінен ерекшеленетін және оны бөліп көрсететін қызықты лингвистикалық ерекшеліктері бар. Тіл білімі маманы Мария Филомена Сандалоның "Кадиуэ тілінің грамматикасы" атты еңбегі тілдің толық сипаттамасын ұсынады. Сандало Кадиуэ тілінің морфологиялық ерекшеліктерін атап көрсетеді және талдайды.