Кіріспе
Грек суретшісі, испандық Ренессансының өкілі (1541–1614), испандық Ренессанс суретшісі Доменикос Теотокопулос (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος,; 1 қазан 1541 – 7 сәуір 1614), ең көп танымал – Эль Греко (el ˈgɾeko; "Грек") – испандық Ренессанс кезеңінің грек суретшісі, мүсінші және сәулетшісі. Эль Греко – лақап есім, суретші әдетте суреттеріне грек әріптерімен толық туған атын қоятын, көбінесе көне грек тілінде "криттік" деген мағынаны білдіретін Κρής (Krḗs) сөзін қосатын. Эль Греко Кандия Корольдігінде (қазіргі Крит аралы) дүниеге келді, ол сол кезде Италияның Венеция Республикасының құрамына кіріп, пост-византиялық өнердің орталығы болды. Ол осы дәстүрде тәлім алып, шеберлікке жеткен соң, 26 жасында Венецияға сапар шекті, бұл сол кездегі басқа грек суретшілері де істегенімен ұқсас болды. 1570 жылы Римге көшіп, шеберхана ашып, бірқатар туындылар жасады. Италияда болған кезінде Эль Греко өзінің стилін манерлік және Венециялық Ренессанс элементтерімен байытты, оларды сол заманғы көрнекті суретшілерден, әсіресе Тинторетто мен Тицианнан алды. 1577 жылы Испанияның Толедо қаласына көшіп, өмірінің соңына дейін сонда тұрып жұмыс істеді. Толедода Эль Греко көптеген маңызды тапсырыстар алды және өзінің ең танымал картиналарын жасады, мысалы, «Толедо көрінісі» және «Бесінші мөрдің ашылуы». Эль Греконың драмалық және экспрессионистік стилі замандастарына түсініксіз болды, бірақ 20 ғасырда бағасын тапты. Эль Греко экспрессионизм мен кубизмнің алға басушысы саналады, ал оның тұлғасы мен туындылары Райнер Мария Рилке және Никос Казанцакис сияқты ақындар мен жазушыларға шабыт берді. Қазіргі ғалымдар Эль Греконы ешқандай дәстүрлі мектепке жатпайтын, өте ерекше суретші деп сипаттайды. Ол созылған бейнелермен және көбінесе фантастикалық немесе фантасмагориялық бояулармен ең жақсы танымал, ол византиялық дәстүрлерді батыс суреттеуімен үйлестірді.
the artist of the Spanish Renaissance
Doménikos Theotokópoulos (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ; 1 October 1541 7 April 1614), most widely known as El Greco (el ˈgɾeko; "The Greek"), was a Greek painter, sculptor and architect of the Spanish Renaissance. El Greco was a nickname, and the artist normally signed his paintings with his full birth name in Greek letters, often adding the word Κρής (Krḗs), which means "Cretan", in Ancient Greek. El Greco was born in the Kingdom of Candia (modern Crete), which was at that time part of the Republic of Venice, Italy, and the center of Post Byzantine art. He trained and became a master within that tradition before traveling at age 26 to Venice, as other Greek artists had done. In 1570, he moved to Rome, where he opened a workshop and executed a series of works. During his stay in Italy, El Greco enriched his style with elements of Mannerism and of the Venetian Renaissance taken from a number of great artists of the time, notably Tintoretto and Titian. In 1577, he moved to Toledo, Spain, where he lived and worked until his death. In Toledo, El Greco received several major commissions and produced his best known paintings, such as View of Toledo and Opening of the Fifth Seal. El Greco's dramatic and expressionistic style was met with puzzlement by his contemporaries but found appreciation by the 20th century. El Greco is regarded as a precursor of both Expressionism and Cubism, while his personality and works were a source of inspiration for poets and writers such as Rainer Maria Rilke and Nikos Kazantzakis. El Greco has been characterized by modern scholars as an artist so individual that he belongs to no conventional school. He is best known for tortuously elongated figures and often fantastic or phantasmagorical pigmentation, marrying Byzantine traditions with those of Western painting.
Балалық шағы мен отбасы
1541 жылы Криттегі Фоделе немесе Кандия ауылында (Венецияның Чандакс, қазіргі Ираклион) туған Эль Греко 1526 және 1528 жылдар аралығында католик Венециясына қарсы көтерілістен кейін Ханьядан Кандияға айдалған гүлденген қалалық отбасынан шыққан. Эль Греконың әкесі Георгиос Теотокопулос (Γεώργιος Θεοτοκόπουλος; 1556), саудагер және салық жинаушы болған. Оның анасы мен алғашқы әйелі туралы ештеңе де белгісіз, тек олардың да грек болғаны ғана белгілі. Екінші әйелі испандық еді. Эль Греко алғашқы білімін Византиядан кейінгі өнердің жетекші орталығы Крит мектебінің икона суретшісі ретінде алған. Сурет салумен қатар, ол ежелгі Грекияның классикасын, мүмкін латын классикасын да зерттеген болуы мүмкін; ол өлген кезде 130 томнан тұратын "жұмыс кітапханасын" қалдырды, оның ішінде грек тіліндегі Киелі кітап пен Вазаридің түсіндірме кітабы бар. Кандия - Шығыс пен Батыс мәдениеттерінің үйлесімді өмір сүрген көркемдік қызмет орталығы, онда 16 ғасырда екі жүзге жуық суретші белсенді болды және итальяндық үлгідегі суретшілер гильдиясын ұйымдастырды. Үш жылдан кейін, 1566 жылы маусымда, келісімшарттың куәсі ретінде грек тілінде μαΐστρος Μένεγος Θεοτοκόπουλος σγουράφος (mastros Ménegos Theotokópoulos sgouráfos; "Мастер Ménegos Theotokópoulos, суретші") деп өз атына қол қойды. Эль Греконың Италиядағы жылдары туралы біліміміз шектеулі. Ол 1570 жылға дейін Венецияда өмір сүрді және оның әлдеқайда үлкен досы, сол дәуірдің ең үлкен миниатюристтері Джулио Кловио жазған хатына сәйкес, ол Тицианның "оқушысы" болды, ол сол кезде сексеннің сегізінде, бірақ әлі де күшті еді. Бұл Тицианның үлкен студиясында жұмыс істегенін білдіруі мүмкін, немесе жоқ. Кловио Эль Греконы "сурет салудағы сирек кездесетін талант" деп сипаттады. 1570 жылы Эль Греко Римге көшіп барып, онда Венециядағы шәкірттікпен ерекшеленген бірқатар шығармаларды орындады. Римде Джулио Кловионың ұсынысы бойынша Эль Греко кардинал Алессандро Фарнезе қаладағы көркемдік және зияткерлік өмірдің орталығы болған Палаццо Фарнезеде қонақ ретінде қабылданды. Ол сол жерде қаланың ақыл-парасатты элитасымен, соның ішінде римдік ғалым Фулвио Орсинимен байланысқа келді, оның коллекциясына кейінірек суретшінің жеті суреті кіреді (Мунт көрінісі Синай және Кловионың суреті олардың қатарында). Венецияға көшіп келген басқа крит суретшілерінен айырмашылығы, Эль Греко өзінің стилін айтарлықтай өзгертті және дәстүрлі діни тақырыптың жаңа және ерекше түсіндірмелерін ойлап тауып, өзін ерекшелендіруге тырысты. Италияда суреттелген оның шығармаларына сол кезеңдегі Венеция қайта өрлеу стилі әсер етті, оның шапшаң, ұзын фигуралары Тинтореттоны еске түсіреді және оны Тицианмен байланыстыратын хроматикалық құрылым. Римде болғандықтан, оның шығармалары күшті перспективалық жоғалу нүктелері немесе кейіпкерлердің қайта-қайта бұрылулары мен дауылдайтын ым-ишараларымен таңғажайып көзқарастармен байытылды; барлығы маниризмнің элементтері. Ол Корреджио мен Пармиджаниноны ерекше мақтады, бірақ Микеланджелоның Сикстин шіркеуіндегі Соңғы үкімін жоққа шығаруға асықпады; ол Папа Пиус V-ге бүкіл жұмысты жаңа және қатаң католик ойлауына сәйкес бояуды ұсынды. Кейінірек Микеланджело туралы не ойлағанын сұрағанда, Эль Греко "ол жақсы адам еді, бірақ сурет салуды білмейтін" деп жауап берді. Осылайша біз парадокспен бетпе-бет келеміз: Эль Греко Микеланджелоға қатты қарсылық білдірді, тіпті оны айыптады, бірақ оның ықпалына төтеп бере алмады. Микеланджелоның ықпалын кейіннен Эль Греконың "Алегория Святой Лиги" сияқты еңбектерінде көруге болады. Микеланджело, Тициан, Кловио және, мүмкін, Рафаэльдің суреттерін суреттеп, өзінің бір еңбегінде (Құдай үйін тазарту) Эль Греко өзінің ризашылығын білдіріп қана қоймай, осы шеберлерге бәсекелестік жасау туралы да мәлімдеді. Өзінің түсініктемелерінде көрсетілгендей, Эль Греко Тицианды, Микеланджело мен Рафаэльді үлгі ретінде қарастырған. 1572 жылы 6 шілдеде Эль Греко бұл оқиғаға ресми түрде шағымданды. Бірнеше айдан кейін, 18 қыркүйекте 1572 жылы ол Римдегі Киелі Лука гильдиясына миниатюралы суретші ретінде өз жарнасын төледі. Сол жылдың соңында Эль Греко өзінің жеке шеберханасын ашып, суретшілер Латтанцио Бонастри де Лучигнано мен Франсиско Пребостеді көмекшілері ретінде жалдады. Ол кезде Толедо Испанияның діни астанасы және халықты көп қамтыған қала болған. Толедо осы кезеңде Еуропадағы ең ірі қалалардың бірі болған болуы керек. 1571 жылы қаланың халқы 62 000 адам болды. Римде Эль Греко кейбір зиялылардың құрметіне ие болды, бірақ сонымен қатар кейбір өнер сыншыларының қарсылығына тап болды. 1570 жылдардағы Эскориалдың алып монастырь сарайы құрылыс жұмыстарынан өтіп жатқанда, Испанияның Филипп II-сі көптеген үлкен суреттерді безендіру үшін жақсы суретшілерді табуда қиындықтарға тап болды. Тициан қайтыс болды, ал Тинторетто, Веронезе және Антонис Мор Испанияға келгісін жоққа шығарды. Филипп Хуан Фернандес де Наварретедің нашар талантына жүктеуге мәжбүр болды, оның "серьезділігі мен әдемілігінен" король бекінді. Фернандес 1579 жылы қайтыс болғанда, Эль Греконың Толедоға көшуіне мүмкіндік туды. Кловио мен Орсини арқылы Эль Греко испан гуманисті және Филипптің адамы Беніто Ариас Монтаномен, дін қызметкері Педро Чаконмен және Толедо соборының деканы Диего де Кастильяның ұлы Луис де Кастильямен танысты. Эль Греконың Кастильямен достығы оған Толедодағы алғашқы үлкен тапсырыстарды қамтамасыз етті. Ол 1577 жылдың шілдесіне дейін Толедоға келді және Толедодағы Санто-Доминго эль Антигуо шіркеуін безендіруге және танымал Эль Эсполиоға арналған суреттер тобына келісімшарттарға қол қойды. 1579 жылдың қыркүйегіне дейін ол Санто-Доминго үшін тоғыз суретті аяқтады, оның ішінде Триниті және Құдай ананың Көтерілісі болды. Бұл еңбектер суретшінің Толедодағы беделін орнатуға көмектесті. Шындығында, ол монархтан екі маңызды тапсырыс алды: Святой Лиги аллегориясы және Әулие Маврикийдің шейіттігі. Алайда король бұл жұмыстардан ұна алмады және Әулие Маврикий алтарьын қалаған капеллаға емес, басқа үйге орналастырды. Ол Эль Грекодан басқа тапсырыстар қабылдамады. Корольдің наразылығының нақты себептері әлі анықталған жоқ. Кейбір ғалымдар Филипптің діни сахнада тірі адамдардың қосылуын ұнатпағанын болжады; Филипп өзінің көркем тапсырыстарында жақын қызығушылық танытты және өте шешімді талғамға ие болды; ұзақ іздеген скульптуралық Распятие Бенвенуто Челлини келгенде де ұнамай, оны да аз маңызды жерге көшірді. Филипптің келесі тәжірибесі, Федерико Зуккаримен, тіпті сәтсіз аяқталды. Қалай болғанда да, Филипптің наразылығы Эль Греконың корольтің қолдауына деген үмітін жойды. 17 ғасыр испан уағызшысы және ақыны Хортенсио Феликс Парависиноның айтуынша, "Крит оған өмір мен суретшілік шеберлігін берді, Толедо жақсырақ отан берді, онда Өлім арқылы мәңгілік өмірге қол жеткізе бастады". 1585 жылы ол итальян суретшісі Франсиско Пребостеді көмекші ретінде жалдады және алтарь рамаларын және мүсіндерді, сондай-ақ суреттерді шығара алатын шеберхана құрды. 1586 жылдың 12 наурызында ол граф Оргастың жерленуіне тапсырыс алды, қазір оның ең танымал еңбегі. 1597 жылдан 1607 жылға дейінгі онжылдық Эль Греко үшін қарқынды қызмет кезеңі болды. Осы жылдарда ол бірнеше маңызды тапсырыстар алды және оның шеберханасы әртүрлі діни мекемелер үшін көркем және мүсіндік жиынтықтар жасады. Оның осы кезеңдегі маңызды тапсырыстарының арасында Толедодағы Сан-Хосе капелласы үшін үш алтарь (1597–1599); Мадридтегі Донья Мария де Арагон колледжі үшін үш сурет (1596–1600) және Ильескастағы (1603–1605) Каридат шіркеуінің (Қайырымдылық ауруханасы) басты алтары, төрт бүйірлік алтарь және Әулие Ильдефонсо суреті болды. 1607 жылдан 1608 жылға дейін Эль Греко ...
Техникасы мен стилі
Эль Греко стиліне тән негізгі принцип – шығармашылықтың субъективті сипатына қарағанда қиял мен интуицияның басымдығы. Өнер тарихшысы Макс Дворжак Эль Греконың өнерін маниризм және антинатурализммен байланыстырған алғашқы ғалым болды. Қазіргі ғалымдар Эль Греконың теориясын «типілі манерлік» деп сипаттайды және оның бастауларын Ренессанстың неоплатонизмінде көреді. Джонатан Браун Эль Греко өнердің күрделі формасын жасады деп санайды; Николас Пеннидің сөзіне сүйенсек, «Испанияға келген соң Эль Греко сурет салудың сипаттамалық талаптарының көп бөлігінен бас тартып, өзіне тән стильді қалыптастыра алды». Өз шығармаларының қалыптасқан кезеңінде Эль Греко сипаттаудың орнына драматизмге бейімділігін көрсетті. Адам денесінің анатомиясы Эль Греконың пісіп жеткен туындыларында одан да әлсіз болады; «Таза тұжырымдама» (Эль Греко, Толедо) үшін Эль Греко алтарьдың биіктігін тағы 0,46 метрге ұзартуды сұрады, «өйткені осылайша форма толықтығына жетеді және кемімейді, ал фигураға ең жаман нәрсе – осы». Эль Греконың пісіп жеткен жұмыстарының маңызды жаңалығы – форма мен кеңістіктің өзара үйлесімділігі; олардың арасында сурет бетін толық біріктіретін өзара байланыс қалыптасады. Бұл өзара әрекеттесу үш ғасырдан кейін Сезанн мен Пикассоның туындыларында қайта жанданады. Эль Греконың қолжазбаларын көшірген ғалымдар Фернандо Мариас және Агустин Бустаманте Гарсия суретшінің жарыққа берген күшін христиандық неоплатонизмнің идеяларымен байланыстырады. Қазіргі ғылыми зерттеулер Эль Греконың стилін толық дамыту үшін Толедоның маңыздылығын және суретшінің айналасына бейімделу қабілетін баса көрсетеді. Харольд Уэти былай деп мәлімдейді: «Грек тегі және итальяндық өнер мектебімен дайындалған суретші Испанияның діни ортасына соншалықты сіңіп кетті, ол испан мистикасының ең көрнекті бейнелі өкіліне айналды». Ол Эль Греконың пісіп жеткен туындыларында «шынайы ниеттің күштілігі Контрреформация кезеңіндегі Рим-католик Испаниясының діни рухын көрсетеді» деп санайды. Оның портреттері діни суреттерінен кем, бірақ олардың сапасы бірдей. Уэти былай дейді: «Осындай қарапайым тәсілмен суретші оны Тициан мен Рембрандт қатарындағы портретші ретінде ең жоғары деңгейге қоятын есте қаларлық бейне жасады». Ол өз кезеңінің әдеттегі пигменттерін – азурит, қорғасын-тұн сары, қызыл бояу, мак бояуы, охр және қызыл қорғасынды пайдаланды, бірақ ол қымбат табиғи ультрамаринді сирек қолданды.
Византиялық туыстықтар
ХХ ғасырдың басынан бері ғалымдар Эль Греконың стилінің византиялық тегі бар-жоғын талқылап келеді. Кейбір өнер тарихшылары Эль Греконың тамырлары византиялық дәстүрде мықты екенін, ал оның ең ерекше белгілері ата-бабаларының өнерінен тікелей туындағанын айтса, енді біреулері византиялық өнерді Эль Греконың кейінгі туындыларымен байланыстыру мүмкін емес деп сараптап келді. Сиростағы "Құдай ананың ұйықтауы" картинасының табылуы – суретшінің крит кезеңінен шыққан, түпнұсқа және қол қойылған туындысы, сондай-ақ 1960 жылдардың басындағы кең ауқымды мұрағаттық зерттеулер осы теорияларды қайта қарауға және жаңаша бағалауға септігін тигізді. Византиялық иконаның көптеген қағидаларын сақтағанмен, стильдің кейбір аспектілері венециялық ықпалды көрсетеді, ал Марияның өлімін бейнелейтін композиция православиелік Құдай ананың ұйықтауы және католиктердің Құдай ананың көтерілуі доктриналарының әртүрлі ережелерін біріктіреді. ХХ ғасырдың екінші жартысында Эль Грекоға арналған маңызды ғылыми еңбектер оның туындыларының көптеген интерпретацияларын, соның ішінде оның болжамды византизмін қайта қарастырды. Эль Греконың өзінің қолымен жазған жазбаларына, оның ерекше стиліне және Эль Греконың атына грек әріптерімен қол қойғанына сүйене отырып, олар византиялық сурет пен оның өнері арасындағы органикалық байланысты көреді. Марина Ламбраки Плаканың сөзіне сүйенсек, "Италияның ықпалынан тыс, оның туған жері Кандияға зиялы жағынан ұқсас бейтарап орында оның білімінің византиялық элементтері пайда болып, оның жетілген туындыларындағы бейне жаңаша қалыптасуына катализаторлық рөл атқарды". Бұл пікірді білдірген Ламбраки Плака Оксфорд университетінің профессорлары Сирил Манго мен Элизабет Джеффриспен келіспейді. Никос Хаджиниколау 1570 жылдан бастап Эль Греконың суреті "византиялық та, византиялықтан кейінгі де емес, Батыс Еуропалық. Италияда салған туындылары итальян өнерінің тарихына, ал Испанияда салғандары испан өнерінің тарихына жатады". Ағылшын өнер тарихшысы Дэвид Дэвис Эль Греко стилінің тамырын оның грек-христиандық білімінің интеллектуалдық көздерінде және православие шіркеуінің литургиялық және рәсімдік аспектілерінен алынған естеліктерінде іздейді. Дэвис Контрреформацияның діни атмосферасы мен манеризмнің эстетикасы оның жеке техникасын дамытуға ықпал еткен катализаторлар болды деп санайды. Ол Платонның философиясы мен ежелгі неоплатонизм, Плотиннің және Псевдо-Дионисий Ареопагиттің еңбектері, шіркеу әулиелерінің жазбалары мен литургия Эль Греко стилін түсінудің кілттерін ұсынады деп мәлімдейді. Бұл мәселе бойынша ғылыми пікірталасқа қорытынды жасаған Мадридтегі Прадо мұражайының кураторы Хосе Альварес Лопера Эль Греконың жетілген туындыларында "византиялық естеліктердің" болуы айқын екенін, бірақ оның византиялық тегіне қатысты әлі де толыққанды түсініксіз мәселелер бар екенін айтады.
Сәулет және мүсін
Эль Греко өмірінде сәулетші және мүсінші ретінде жоғары бағаланған. Ол көбінесе толық алтарьдық композицияларды жобалаған, сәулетші, мүсінші және суретші ретінде бірге жұмыс істеген, мысалы, Caridad ауруханасында. Ол аурухананың капелласын безендірді, бірақ оның жасаған ағаш алтарь мен мүсіндері жойылған болуы мүмкін. "Эль-Эсполио" үшін шебер алтын жалатылған ағаштан жасалған бастапқы алтарьды жобалаған, бірақ оның кішкентай мүсіндер тобы Сент-Ильдефонсоның кереметі әлі күнге дейін алдыңғы жағының төменгі ортасында сақталған. Эль Греко суретшілігіне сәулетті қосып сурет салған суретші ретінде танылады. Ол сонымен қатар Толедодағы суреттеріне сәулеттік жақтаулар жасаған. Пачеко оны "сурет, мүсін және сәулетті жазушы" деп сипаттаған. Тек оның ұлы мен бірнеше белгісіз суретшілер оның туындыларының нашар көшірмелерін жасаған. 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында испан комментаторлары оның шеберлігін мақтаған, бірақ антинатуралистік стилін және күрделі иконографиясын сынаған. Антонио Паломино мен Хуан Агустин Сеан Бермудес сияқты кейбір сарапшылар оның жетілген туындыларын "қадірсіз", "күлкілі" және "құбыжыққа лайық" деп сипаттаған. Паломино мен Бермудестің пікірлері испан тарихнамасында жиі қайталанып, "ерекше", "қызық", "түпнұсқа", "экцентрикалық" және "жайсыз" сияқты терминдермен толықтырылған. Мұндай мәтіндерде жиі кездесетін "ерекшелікке батқан" сөзі уақыт өте келе "ақылсыздыққа" айналды. 18-ғасырдың соңында романтизмнің пайда болуымен Эль Греконың туындылары жаңаша қарастырылды. Готье Эль Греконы идеалды романтикалық батыр ( "дарынды", "түсініксіз", "ақылсыз") деп санады. Эль Греконың ақылсыздығы туралы миф екі нұсқада келтірілген. Бір жағынан, Готье Эль Греконың шектен тыс көркемдік сезімталдықтан ақылсыздыққа ұшырағанына сенді. Екінші жағынан, жұртшылық пен сыншылар Готьедің идеологиялық критерийлеріне ие бола алмады және Эль Греконың "ақылсыз суретші" бейнесін сақтап, оның "ең ақылсыз" суреттерін таң қалдырмай, оның "ақылсыздығын" дәлелдейтін тарихи құжаттар деп санады. 1908 жылы испан өнер тарихшысы Мануэль Бартоломе Коссио Эль Греконың туындыларының алғашқы толық каталогын жариялады. Бұл кітапта Эль Греко испан мектебінің негізін қалаушы ретінде таныстырылды. Сол жылы француз импрессионизмін зерттеуші Джулиус Мейер Грейф Испанияға саяхаттап, Веласкесті зерттеуді күткен, бірақ оның орнына Эль Грекоға қызықты. Ол өзінің тәжірибесін "Spanische Reise" (Испания сапары, 1926 жылы ағылшын тілінде жарық көрді) деп жазды, бұл кітап Эль Греконы өткеннің ұлы суретшісі ретінде кеңінен таныстырды. Эль Греконың туындыларында Мейер Грейф заманауилықтың көрінісін тапты. Мейер Грейф Эль Греконың өз заманының көркемдік қозғалыстарына тигізетін әсерін былай сипаттады: "Ол [Эль Греко] жаңа мүмкіндіктердің кеңістігін ашқан. Тіпті ол өзі де оларды толығымен ашуға үлкермеді. Одан кейін өмір сүрген барлық ұрпақтар оның кеңістігінде өмір сүреді. Оның шебері Тицианмен арадағы айырмашылық Ренуар мен Сезаннмен арадағы айырмашылықтан әлдеқайда зор. Дегенмен, Ренуар мен Сезанн мінсіз түпнұсқалық шеберлері, өйткені Эль Греконың тілін пайдаланғанда, оны қолданушы қайта-қайта ойлап таппаса, пайдалану мүмкін емес". 1920 жылы ағылшын суретшісі және сыншысы Роджер Фрай Эль Греконы "қоғамға дұрыс әсер ететініне қарамастан, өзі қалағанын істейтін архетиптік гений" деп санады. Фрай Эль Греконы "бізге жол көрсету үшін артқа бұрылып отырған, қазіргі заманнан асып түскен ескі шебер" деп сипаттады. Алайда дәрігер Артуро Перера бұл стильді марихуана қолданумен байланыстырды. The New York Times газетінің рецензенты Майкл Киммелман "гректер үшін [Эль Греко] грек суретшісінің өкілі болды, ал испандар үшін - испан суретшісінің өкілі" деді. Оның экспрессивтілігі мен түстері Эжен Делакруа мен Эдуард Манеге әсер етті. 1912 жылы Мюнхендегі Blaue Reiter тобы үшін Эль Греко олардың буынның қайта жаңартуға міндетті болған мистикалық ішкі құрылымын бейнеледі. Эль Греконың пісіп жеткен туындыларының морфологиясындағы құрылымдық кодты бірінші болып байқаған суретші Поль Сезанн болды, ол кубизмнің алға басушыларының бірі. Браунның сөзіне göre, "Сезанн мен Эль Греко ғасырлармен бөлінгендігіне қарамастан, рухани туыстар". Фрай Сезанн "дизайнның әр бөлігіне біркелкі және үздіксіз пластикалық тақырыптың енуін" ашқандығын байқады. Символисттер және Поль Пикассоның көк кезеңіндегі туындылары Эль Греконың суық тональдығынан пайдаланды, оның аскеттік тұлғаларының анатомиясын қолданды. Пикассо "Les Demoiselles d'Avignon" Proto Cubist туындысымен жұмыс істеген кезде, ол Париж студиясындағы досы Игнасио Зулоаганы барып, 1897 жылдан бері Зулоагаға тиесілі "Opening of the Fifth Seal" Эль Греконың туындысын зерттеді. "Les Demoiselles d'Avignon" мен "Opening of the Fifth Seal" арасындағы байланыс 1980-жылдардың басында, екі туындының стильдік ұқсастығы және мотивтер арасындағы қатынас талданғанда анықталды. Пикассоның ерте кубистік зерттеулері Эль Греконың туындыларында басқа да аспектілерді ашты: композицияларының құрылымдық талдауы, форманың көп беткейлі сындырылуы, форма мен кеңістіктің өзара байланысы және жарық эффектілері. Кубизмдің бірнеше ерекшеліктері, мысалы бұрмалау және уақыттың материалистік бейнеленуі Эль Греконың туындыларындағы аналогтарын табады. Пикассоның сөзіне göre, Эль Греконың құрылымы кубистік. 1950 жылдың 22 ақпанында Пикассо басқа суретшілердің туындыларын "парафраз" сериясін "The Portrait of a Painter after El Greco" туындысымен бастады. Фундулаки Пикассоның "Мане бастап, Сезанн жалғастырған Эль Греконың көркемдік құндылықтарын белсендіру процесін аяқтағанын" айтады. Экспрессионистер Эль Греконың экспрессивті бұрмалауларына назар аударды. Немец экспрессионизмінің негізгі суретшілерінің бірі Франц Марк "біз Эль Греконың жағдайына ләззат пен сеніммен сілтеме жасаймыз, өйткені бұл суретшінің даңқы өнеріндегі жаңа қабылдауларымыздың эволюциясымен тығыз байланысты" деді. Абстракт экспрессионизмінің маңызды тұлғасы Джексон Поллок Эль Грекоға да әсер етті. 1943 жылға қарай Поллок Эль Грекодан кейін алпыс сурет композициясын аяқтаған және кретталық шебер туралы үш кітабы болған. Поллок суретші Джозеф Гласконың Эль Греконың өнеріне деген қызығушылығына әсер етті. Гласко Эль Греконың Толедо көрінісі сияқты сүйікті тақырыптарының біріне негіделген бірнеше заманауи суреттер жасады. Kysa Johnson Эль Греконың Immaculate Conception суреттерін өзінің кейбір туындыларының композициялық негізі ретінде пайдаланды, ал шебердің анатомиялық бұрмалаулары Фриц Чеснуттың портреттерінде шағылысқан. Эль Греконың тұлғасы мен туындылары ақын Райнер Мария Рилькеге шабыт берді. Рильке поэмаларының бір жинағы (Himmelfahrt Mariae I. II., 1913) тікелей Эль Греконың Immaculate Conception суретіне негіделген. Грек жазушысы Никос Казантзакис, Эль Грекоға зор рухани жақындық сезінген, өзінің автобиографиясын "Report to Greco" деп атады және кретталық суретшіге арналған құрметін жазды. 1998 жылы грек электроникалық композиторы және суретшісі Вангелис Эль Грекоға арналған симфониялық альбом "El Greco" жариялады. Бұл альбом Вангелис-тің бұрынғы альбомының кеңейтілген нұсқасы, "Foros Timis Ston Greco" (Эль Грекоға арналған құрмет, Φόρος Τιμής Στον Γκρέκο). Кретталық суретшінің өмірі грек, испан және британдық өндірістің "El Greco" фильмінің тақырыбы болды. Иоаннис Смарагдис режиссерлік еткен фильм 2006 жылдың қазанында Крит аралында түсірілімдерге кірісіп, бір жылдан кейін экранға шықты. Британ актері Ник Эшдон Эль Греко рөліне бекітілді. Эль Греко туралы айта келе, австриялық суретші Маттиас Лоренц Грейф 200... жылы "Weltenalegorie" (Әлем аллегориясы) атты ірі форматты діни триптихін жасады.
He [El Greco] has discovered a realm of new possibilities. Not even he, himself, was able to exhaust them. All the generations that follow after him live in his realm. There is a greater difference between him and Titian, his master, than between him and Renoir or Cézanne. Nevertheless, Renoir and Cézanne are masters of impeccable originality because it is not possible to avail yourself of El Greco's language, if in using it, it is not invented again and again, by the user.|Julius Meier Graefe|The Spanish Journey
To the English artist and critic Roger Fry in 1920, El Greco was the archetypal genius who did as he thought best "with complete indifference to what effect the right expression might have on the public". Fry described El Greco as "an old master who is not merely modern, but actually appears a good many steps ahead of us, turning back to show us the way". the physician Arturo Perera, however, attributed this style to the use of marijuana. Michael Kimmelman, a reviewer for The New York Times, stated that "to Greeks [El Greco] became the quintessential Greek painter; to the Spanish, the quintessential Spaniard". His expressiveness and colors influenced Eugène Delacroix and Édouard Manet. To the Blaue Reiter group in Munich in 1912, El Greco typified that mystical inner construction that it was the task of their generation to rediscover. The first painter who appears to have noticed the structural code in the morphology of the mature El Greco was Paul Cézanne, one of the forerunners of Cubism. According to Brown, "Cézanne and El Greco are spiritual brothers despite the centuries which separate them". Fry observed that Cézanne drew from "his great discovery of the permeation of every part of the design with a uniform and continuous plastic theme". The Symbolists, and Pablo Picasso during his Blue Period, drew on the cold tonality of El Greco, utilizing the anatomy of his ascetic figures. While Picasso was working on his Proto Cubist Les Demoiselles d'Avignon, he visited his friend Ignacio Zuloaga in his studio in Paris and studied El Greco's Opening of the Fifth Seal (owned by Zuloaga since 1897). The relation between Les Demoiselles d'Avignon and the Opening of the Fifth Seal was pinpointed in the early 1980s, when the stylistic similarities and the relationship between the motifs of both works were analysed. The early Cubist explorations of Picasso were to uncover other aspects in the work of El Greco: structural analysis of his compositions, multi faced refraction of form, interweaving of form and space, and special effects of highlights. Several traits of Cubism, such as distortions and the materialistic rendering of time, have their analogies in El Greco's work. According to Picasso, El Greco's structure is Cubist. On 22 February 1950, Picasso began his series of "paraphrases" of other painters' works with The Portrait of a Painter after El Greco. Foundoulaki asserts that Picasso "completed the process for the activation of the painterly values of El Greco which had been started by Manet and carried on by Cézanne". The expressionists focused on the expressive distortions of El Greco. According to Franz Marc, one of the principal painters of the German expressionist movement, "we refer with pleasure and with steadfastness to the case of El Greco, because the glory of this painter is closely tied to the evolution of our new perceptions on art". Jackson Pollock, a major force in the abstract expressionist movement, was also influenced by El Greco. By 1943, Pollock had completed sixty drawing compositions after El Greco and owned three books on the Cretan master. Pollock influenced the artist Joseph Glasco's interest in El Greco's art. Glasco created several contemporary paintings based on one of his favorite subjects, El Greco's View of Toledo. Kysa Johnson used El Greco's paintings of the Immaculate Conception as the compositional framework for some of her works, and the master's anatomical distortions are somewhat reflected in Fritz Chesnut's portraits. El Greco's personality and work were a source of inspiration for poet Rainer Maria Rilke. One set of Rilke's poems (Himmelfahrt Mariae I. II., 1913) was based directly on El Greco's Immaculate Conception. Greek writer Nikos Kazantzakis, who felt a great spiritual affinity for El Greco, called his autobiography Report to Greco and wrote a tribute to the Cretan born artist. In 1998, the Greek electronic composer and artist Vangelis published El Greco, a symphonic album inspired by the artist. This album is an expansion of an earlier album by Vangelis, Foros Timis Ston Greco (A Tribute to El Greco, Φόρος Τιμής Στον Γκρέκο). The life of the Cretan born artist is the subject of the film El Greco of Greek, Spanish and British production. Directed by Ioannis Smaragdis, the film began shooting in October 2006 on the island of Crete and debuted on the screen one year later; British actor Nick Ashdon was cast to play El Greco. In reference to El Greco, the Austrian artist Matthias Laurenz Gräff created his large format religious triptych "Weltenalegorie" (World allegory) in 2009, which contains various figures from El Greco's paintings.
Тағайындау туралы пікірталастар
Эль Греконың туындыларының нақты саны қатысты даулы мәселе болып табылады. 1937 жылы өнер тарихшысы Родольфо Паллуччинидің өте ықпалды зерттеуі Эль Греконың туындылары санын көбейтуге ықпал етті. Паллуччини Моденадағы Эстенс галереясындағы шағын триптихті, Модена триптихінің орталық панелінің арт жағындағы суреттегі қолтаңба негізінде ("Χείρ Δομήνικου", Доменикостың қолымен жасалған) Эль Грекоға жатқызды. Триптихтің шын мәнінде Эль Греконың ерте туындысы екеніне келісім болды, сондықтан Паллуччинидің жарияланымы суретшінің туындыларын анықтау үшін өлшемшартқа айналды. Дегенмен, Уэти Модена триптихінің суретшімен ешқандай байланысы жоқ екенін жоққа шығарды және 1962 жылы материалдардың өте шектеулі корпусын қамтитын реактивті каталог жариялады. Өнер тарихшысы Хосе Камон Азнар крит шеберіне 787 мен 829 аралығындағы суреттерді жатқызса, Уэти бұл санды 285 түпнұсқа туындыға дейін азайтты, ал испан өнерін зерттеуші неміс ғалымы Халльдор Сёнер тек 137 туындыны мойындады. Уэти және басқа ғалымдар Криттің оның қалыптасуына ешқандай қатысы болмағанын жоққа шығарды және Эль Греконың туындыларынан бірқатар туындыларды алып тастауды қолдады. 1962 жылдан бері "Дормиция" туындысының табылуы және жанды мұрағаттық зерттеулер ғалымдарды Уэтидің бағалаулары толыққанды дұрыс емес екеніне және оның каталогтық шешімдері Эль Греконың шығу тегі, дамуы және туындыларының барлық сипатын бұрмалаған болуы мүмкін екеніне біртіндеп көндірді. "Дормиция" туындысының табылуы "Доменикос" атты үш басқа қол қойылған туындыны Эль Грекоға жатқызуға әкелді (Модена триптихі, Киелі Луканың Құдай ана мен баласын салуы және Магияның құрмет көрсетуі), содан кейін көптеген туындылардың түпнұсқа екені қабылданды – кейбіреулері қол қойылған, кейбіреулері емес (мысалы, 1566 жылы салынған Мәсіхтің құмарлығы (Ангелдермен Пиета)), – олар Эль Греконың ерте туындыларының тобына енгізілді. Эль Греко қазір Критіде қалыптасқан суретші ретінде қарастырылады; бірқатар туындылар оның ерте стилін көрсетеді, кейбіреулері ол Критіде болған кезде салынған, кейбіреулері Венециядағы кезеңінен, ал кейбіреулері Римде болғаннан кейін салынған. Дегенмен, Эль Греконың түпнұсқа туындыларының нақты саны туралы даулар әлі де шешілмеген, ал Уэтидің каталогының мәртебесі осы келіспеушіліктердің ортасында тұр. Эль Грекоға жатқызылған бірнеше мүсіндер бар, оның ішінде Эпиметей мен Пандора. Бұл күмәнді жатқызу Пачеконың куәлігіне негізделген (ол Эль Греконың шеберханасында бірқатар мүсіндерді көрген, бірақ олар жай ғана үлгілер болған болуы мүмкін). Сонымен қатар, Эль Греконың сақталған туындыларының арасында төрт сурет бар; олардың үшеуі Санто-Доминго-эль-Антигуаның алтарьлық суретіне дайындық жұмыстары, ал төртіншісі оның "Сыныпқа шегелену" картинасының біріне жасалған эскиз.
Нацистер тонаған өнер
2010 жылы нацистер тонаған еврей мажар өнерін жинаушы барон Мор Липот Герцогтың мұрагерлері Эль Греконың «Бақтағы азап» картинасын қайтару туралы талап қойды. 2015 жылы нацистер 1944 жылы неміс еврей өнерінің коллекционері Джулиус Пристердің коллекциясынан тонаған Эль Греконың «Мырзаның портреті» аукционда жалған шығу тегімен пайда болғаннан кейін оның мұрагерлеріне қайтарылды. Еуропадағы тоналған өнер жөніндегі комиссияның тең төрағасы Энн Веббердің сөзіне қарағанда, картинаның шығу тегі «жасырылған».