Кіріспе

Адамзаттың барлық нәсілдерінің ортақ тегінен туындағандығын жобалайтын теория

Адамдардың барлық нәсілдерінің ортақ тегі теориясы. Моногенез немесе кейде моногенез – адамзаттың шығу тегі туралы барлық адам нәсілдерінің ортақ тектен шыққандығын жобалайтын теория. Моногенездің қарсы тұруы полигенез болып табылады. Бұл мәселе 19 ғасырда Батыс әлемінде қызу пікірталас тудырды, себебі ғылыми нәсілшілдікке қатысты болжамдар діни топтар тарапынан да, сондай-ақ тіршілік ғылымдары мен адамтану ғылымдарының дамуына байланысты да сынаққа алынды. Ол этнологияның бастапқы тұжырымдамаларының маңызды бөлігі болды. Қазіргі ғылыми көзқарастар осы теорияны қолдайды, ал адамзаттың шығу тегі туралы ең қабылданған модель – "Африкадан шығу" теориясы.

Ыбырайымдық діндерде

Адам атадан барлық адам баласы тараған деген сенім дәстүрлі яһуди, христиан және ислам діндерінің негізгі қағидасы болып табылады. Христиандық моногенизмі Мартин Деланидің және оның «Этнология принциптері» (1879) еңбегіне дейін ғылымға емес, дінтануға байланысты афроамерикалық әдебиеттегі нәсіл тақырыбының дамуында маңызды рөл атқарды. Жазбаларға негізделген этнология – бұл әлемдегі түрлі халықтарды түсіндіру мақсатымен ертедегі аталар туралы және Нұхтың топан суынан кейінгі көші-қондар туралы Киелі кітаптағы айғақтарды талқылау және зерттеу үшін қолданылатын термин. Моногенизм – Киелі кітапқа негізделген теория, ол оқиғалардың толықтығын және олардың түсіндіру мүмкіндігінің күшін талап етеді. Бұл ұзақ жылдар бойы жүрген пікір таластары полигенетизмнің күмәнді талаптарының пайда болуымен күшейді; Луи Агассиз 1847 жылы полигенетизм туралы өз көзқарастарын білдірген кезде, Джон Бахман және Томас Смит «Адам расаларының бірлігі» кітабында діни негіздермен қарсы шықты. Делани да осы пікірсайыстарға қатысты, ал Джордж Вашингтон Уильямс моногенезді афроамерикалықтардың тарихын зерттеудің бастапқы нүктесі ретінде қорғады.

Экологиялық моногенизм

Экологиялық моногендік – он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында кең таралған теорияны сипаттайды, оған сәйкес, адамзаттың бір ғана бастауы болған, бірақ адамдар топтарының кейінгі қоныс аударуы оларды әртүрлі қоршаған орта жағдайларына тап еткен. Осы мағынадағы экологиялық көзқарас Самуэль Стэнхоуп Смит еңбектерінде кездеседі. Теория бойынша, адам терісінің түсі сияқты қабылданатын айырмашылықтар – тарихтың нәтижесі. Осы моногендік көзқарастың жақтаушысы Джеймс Коулс Причард болды. Бұл мәселе сол кездегі тарихи тіл білімінің жетістіктерімен байланысты талқыланды. Причард 1848 жылы қайтыс болды; 1850 жылы Роберт Нокс «Адамдардың нәсілдері» атты еңбегін жариялады, онда нәсілдердің ішкі физикалық және рухани сипаттамалары туралы айтылды. Бұл еңбек нәсіл және шығу тегі туралы антиэкологиялық және полигенетикалық көзқарастарға зор ықпал етті. «Физикалық адамға жағдайдың әсері» (1854) атты еңбегінде Фредерик Дуглас Причард, Бахман және Роберт Гордон Латамнан кейін, сондай-ақ Хосея Истон және Джеймс МакКун Смит дәстүрінде экологиялық моногендік принциптерін қолдады. Дуглас үшін моногенез теңдік пен оның афроамерикандықтарға қатысты саясатымен тығыз байланысты болды.

Францияда моногендікке шабуыл жасалуда

1850-ші жылдардағы Францияда моногенизм қабылданбаған көзқарас еді. Полигенділікті дәрігерлер, антропологтар, таксономистер және зоологтар қолдады; ал моногенизмнің діни байланыстары ғылыми ортада оған қарсы болды. Алғашқы физикалық антрополог Пол Топинар моногенизмді нашар дамушылықпен және тар көзқараспен байланыстырды. Жан Луи Арман де Кватрефаж де Брео сол кезеңдегі моногенизмнің маңызды француз жақтасы болды. Бұл пікір таласы еркін ойлау туралы пікір таласымен бірге күшейді.

Ұлыбританиядағы ғасыр ортасындағы дау

1850 жыл шамасында полигендік өркендеп келе жатқан интеллектуалды бағыт болды. Алайда, моногендік Лондонның ғылыми қоғамдарында қолдауын сақтап қалды. Лондонның этнологиялық қоғамы Томас Ходжкин мен Джеймс Коулс Причардтың моногендік дәстүрін ұстанды, ол Роберт Гордон Латамда жалғасын тапты. Осы пікірталастың сол жағында Уильям Бенджамин Карпентер, Чарльз Дарвин, Эдвард Форбс, Генри Холланд, Чарльз Лайелл және Ричард Оуэн болды. Этнологиялық қоғамның бағытына 1859 жылы хатшы болған полигенист Джеймс Хант және екі жылдан кейін президент болған Джон Кроуфурд сынға алды, ол көптеген жеке құрылған нәсілдік топтар бар екеніне сенді. Полигендік жақтастарына қарсы тұрып, моногендік адамның ежелгілігі мойындалғаннан кейін және Дарвиннің эволюция теориясының дерлік бірден жарияланғаннан кейін жаңа күш алды. 6000 жылдық библиялық уақыт санасы қолданыстан қалғаннан кейін, қоршаған ортаның моногендігіне қарсы пікірлер әлсіреді, себебі адамның әртүрлілігінің пайда болуы туралы «бірлік және көші-қон» гипотезасы ондаған мың жылдар бойы қолданылуы мүмкін болды. Хант пен Кроуфурд сияқты полигендіктер Дарвиннің қарсыластары болғандықтан, моногендік эволюция бойынша кең ауқымды пікірталастың бір бөлігіне айналды.

Өрлеу қабілеті мен биологиялық бірлік

Адам нәсілдерінің шайқастығы, адам түрлерінің пайда болуына қатысты, Буффон графы Жорж Луи Леклерк алға қойған аргументтермен байланысты талқыланды. Бір адам түрі үшін шайқастық критерийі бәріне бірдей қабылданбады, мысалы, Сэмюэл Джордж Мортон оны қабылдамады. Чарльз Дарвин шайқастықтың дәлелін адамзаттың биологиялық біртүтастығын нақтылайтын және растайтын айғақ деп есептеді. Ол Пауль Броканың еуропалық қоныс аударушылар мен Австралияның аборигендері арасындағы одақтың нәсілсіздігі туралы мәлімдемелерін жоққа шығарды және Джон Бахманның мулаттардың (аралас нәсілділердің) өнімділігі туралы деректеріне сүйенді. Екінші жағынан, Дарвиннің теориясы "адамның түрлері" деген идеяны қабылдады: ол таза моногенист (бұрын қолданылған терминнің мағынасында) немесе полигенист емес еді.

Қазіргі заманғы ғылыми көзқарастар

Қазіргі заманда ғылыми қауым моногенизмді кең қолдайды, өйткені дәлелдер қазіргі адамдардың Африкадағы ортақ эволюциялық тегінен шыққандығын көрсетеді.