Кіріспе

Соққылы аспап

Тимпани ( /t/ɪ/m/p/ə/n/i/; ) немесе kettledrums (кейде бейресми түрде timps деп те аталады), оның атауы грекше τύπτω етістігінен шыққан, яғни «соғу, ұру» деген мағынаны білдіреді. Ескі ағылшын мәтіндерінде y әрпімен жазылатын tympani, tympany немесе timpany сөздері де кездеседі. Тимпани сөзі ағылшын тілінде кеңінен қолданылса да, кейбір ағылшын тілінде сөйлейтіндер kettledrums сөзін пайдалануды қалайды. Неміс тілінде Pauken, швед тілінде pukor (puka сөзінен), француз және испан тілінде timbales деп аталады, оларды латындық соққы аспаптарымен шатастырмау керек, себебі олар дәстүрлі кубалық Charanga ансамблінде тимпанидің орнын басады. Тимпанум туралы, сондай-ақ оның атының тектік жағы туралы Севильялық Исидордың «Этимологияларында» айтылады:

Tympanum est pellis vel corium ligno ex una parte extentum. Est enim pars media symphoniae in similitudinem cribri. Tympanum autem dictum quod medium est, unde et margaritum medium tympanum dicitur; et ipsud ut symphonia ad virgulam percutitur. – Тимпанум – ағашқа керілген тері немесе былғары. Ол симфонияның (басқа бір түрдегі барабан) орталық бөлігі және сілемге ұқсайды. Тимпанум ортасы болғандықтан осылай аталады, сондықтан жартылай інжу жемісі де тимпанум деп аталады. Симфония сияқты, ол да барабан таяғымен соғылады. Бұл сілтеме тимпанумды жартылай інжу жемісімен салыстыруды Плиний Үлкеннен алынған.

Негізгі сыбызғылар

Негізгі тимпано – барабанның қабығы, әдетте мыстан жасалған тостағанның ашылуына керілген, ал тостаған өз кезегінде қарсы шеңбермен бекітіледі. Қарсы шеңбер әдетте, айналасы бойына бір-бірінен тең арақашықтықта орналасқан, кернеу таяқшалары деп аталатын бірнеше бұрандалармен ұсталады. Қабықтың кернеуін таяқшаларды босату немесе қысу арқылы реттеуге болады. Көптеген тимпанода алтыдан сегізге дейін кернеу таяқшасы болады. Қазіргі заманғы тимпано көбінесе мыстан жасалады, себебі ол алюминий мен шыны талшыққа қарағанда ішкі және сыртқы температураны тиімді реттейді. Адамс музыкалық аспаптар 21-ші ғасырдың басында осы күйлендіру механизмінің педальмен басқарылатын нұсқасын жасады.

Ұсталар мен балғалар

Тімпаниді әдетте, тимпани таяғы немесе тимпани соқпағы деп аталатын барабанның арнайы түрімен соғады. Тимпани таяқтары жұппен қолданылады. Олардың екі құрамдас бөлігі бар: білік пен бас. Білік әдетте қатты ағаштан немесе бамбуктан жасалады, бірақ алюминийден немесе көміртек талшығынан да жасалуы мүмкін. Бас әр түрлі материалдардан жасалуы мүмкін, бірақ ағаш өзекшеге оралған фетр ең көп таралған. Басқа негізгі материалдарға қысылған иірім, пробка және былғары жатады. Ағаш, фетр, фланель және былғарыдан жасалған, қапталмаған таяқтар да кең таралған – бұл туралы романтизм дәуірінде композиторлар арнайы сұраған, сондай-ақ барокко музыкасын нақты орындау үшін де қолданылады. Ағаш тімпани таяқтары кейде ілініп тұрған цимбалмен ойнау үшін де қолданылады. Көбінесе партитурада бұл туралы айтылмайды (ағаш таяқтарды қолдану туралы сирек сұраныстарды қоспағанда), бірақ тимпанисттер музыканың сипатына сәйкес таяқтарды өзгертеді. Дегенмен, орындау кезінде таңдау субъективті және тимпанистің қалауына, кейде дирижердің тілегіне байланысты. Сондықтан көптеген тимпанистер көптеген таяқтарға ие. 20 ғасырдың басында және одан бұрын таяқтарды көбінесе кит сүйегінен, ағаш өзекшеден және шұңқырмен оралған материалдан жасаған. Сол дәуірдегі композиторлар көбінесе шұңқыр баспен жабдықталған таяқтарды көрсеткен. Қазіргі заманғы тимпанистер мұндай бөлімдерді фетр таяқтармен орындайды.

Халықтың сүйікті тұтқалары

Тимпань ойнауда ең көп қолданылатын екі ұстаным – неміс және француз ұстанымдары. Неміс ұстанымында қолдың алақаны барабан табанына шамамен параллель болады, ал бас бармақ таяқтың бүйірінде тұруы керек. Француз ұстанымында қолдың алақаны барабан табанына перпендикуляр болады және бас бармақ таяқтың үстінде орналасады. Екі стильде де тірек – бас бармақ пен ортаңғы саусақтың арасындағы байланыс. Сұйек саусағы таяқты бағыттауға және барабаннан көтеруге көмектеседі. Америкалық ұстаным – бұл екі ұстанымның аралас түрі. Тағы бір белгілі ұстаным – Амстердам ұстанымы, ол Royal Concertgebouw Orchestra оркестрі арқылы танымал болды. Ол Hinger ұстанымына ұқсас, бірақ таяқ сұйек саусағының төменгі буынына тіреледі.

Стандартты жиынтық

Стандартты тимпандер (кейде консоль деп аталады) төрт барабаннан тұрады: шамамен , , және диаметрі . Бұл жиынтықтың диапазоны шамамен D2-ден A3-ке дейін. Оркестр репертуарының басым көпшілігі осы төрт барабанды пайдалана отырып ойналуы мүмкін. Дегенмен, заманауи композиторлар кеңейтілген диапазон үшін шығармалар жазды. Игорь Стравинский "Көктемнің құрбаны" (The Rite of Spring) шығармасына арнайы биколо тимпано үшін жазған, ол B3 дыбысына дейін қойылған. Пиколо барабаны әдетте диаметрі және C4 дейін дыбыс биіктігіне жетеді. Бес аспаптан тұратын осы кеңейтілген жиынтықтан басқа, қосылған кез келген барабан стандарттан тыс саналады. (Луиджи Нононың "Al gran sole carico d'amore" шығармасына он бір барабан қажет, онда екі музыкант октавада шын мелодияларды орындайды.) Көптеген кәсіби оркестрлер мен тимпанистер төрт немесе бес барабаннан тұратын стандартты жиынтықпен дәл орындау мүмкін болмайтын музыканы орындау үшін бірнеше тимпан жиынтығына ие. Көптеген мектептер мен жастар оркестрлері осы жабдықты сатып алуға шамалары келмейді, сондықтан "оркестрлік үштік" деп аталатын екі немесе үш тимпан жиынтығына тәуелді болады.

Концерттер

Бірнеше сололық концерттер тимпанға арналған, олар тимпан мен оркестрлік сүйемелдеуге жазылған. 18-шы ғасыр композиторы Иоганн Фишер сегіз тимпан мен оркестр үшін симфония жазды, онда соло тимпаншы бір мезгілде сегіз барабанды ойнауы тиіс. Шамамен сол дәуірде өмір сүрген Георг Друшецкий мен Иоганн Мелхиор Молтер де тимпан мен оркестр үшін шығармалар жазды. 19-шы ғасырдың және 20-шы ғасырдың көп бөлігінде жаңа тимпан концерттері аз болды. 1983 жылы Лос-Анджелес филармониясының бас тимпанисті Уильям Крафт Тимпан мен оркестрге арналған концертін жазды, ол Кеннеди орталығының Фридхайм сыйлығының екінші жүлдесін жеңіп алды. Басқа да тимпан концерттері болды, атап айтқанда, 20-шы ғасырдың соңындағы ең ықпалды композиторлардың бірі саналатын Филип Гласс, солист Джонатан Хастың өтініші бойынша екі тимпаншы мен оркестр үшін «Концерттік фантазия» атты концерт жазды, онда әрбір солист тоғыз барабанды ойнайды.

Жақсылық

Жалпы ойнау үшін, тимпанист барабанның қабығын шетінен шамамен соғады. Антон Брукнердің 7-ші симфониясы барабанды екі жарым минуттан астам уақыт бойы үздіксіз соғуды талап етеді. Әдетте, тимпанистер кішкентай барабанда ойнатылатын сияқты бірнеше қайтара соғуды қолданбайды, себебі тимпани таяқшаларының жұмсақтығы таяқшаның кері қайтуын азайтады, сондықтан бірнеше қайтара соғудың дыбысы тұйық болып шығады. Дыбыстың сапасын таяқшаларды ауыстырмай немесе құлақты дөңгелеуді реттемей өзгертуге болады. Мысалы, шетке жақын ойнағанда дыбыс жұқарады.

Оркестрге дейінгі тарихы

Алғашқы рет "Еврейлер діни рәсімдерде тимпанды қолданған" деп жазылған. Балиде әлемдегі ең үлкен қоладан жасалған құймалы қазан-дабыл бар, оған 2000 жылдан астам уақыт болды. Педженгтің Айшасы – "Оңтүстік-шығыс Азияның қола дәуірі кезеңіндегі ең үлкен белгілі жәдігер". Бұл дабыл Пура-Пенатар Сасих ғибадатханасында орналасқан. 1188 жылы Кембро-нормандық жылнамашы Джеральд Уэльс былай деп жазды: "Ирландия тек екі аспапты ғана қолданады және ұнатады, атап айтқанда, арфа және тимпан". Көптеген тимпанның тікелей аталары болған араб накерлерін 13 ғасырда Еуропаға крестшілер мен сарациндер әкелді. Бұл дабылдар кішкентай (диаметрі шамамен...) және ойнаушының белбеуіне бекітілетін, олар негізінен әскери рәсімдер үшін пайдаланылды. Бұл түрдегі тимпан 16 ғасырға дейін қолданыста болды. 1457 жылы король Ладислав V жіберген венгр елшілігі Франциядағы король Карл VII сарайына ат үстінде үлкен тимпандарды алып барды. Бұл түрдегі тимпан Орта Шығыста 12 ғасырдан бері қолданылып келді. Бұл дабылдар трубалармен бірге ат әскерінің негізгі аспаптары ретінде дамыды. Бұл практика Ұлыбритания армиясының бөлімдерінде әлі күнге дейін жалғасуда, ал тимпан классикалық оркестрге кірген кезде трубалармен жұптастырылды. Ортағасырлық еуропалық тимпандар әдетте Францияның оңтүстік аймағында қолмен құрастырылатын. Кейбір дабылдарды бір-біріне бекітіп, екі жағынан жылқылар тартып тұрған бұрандалармен бекітілетін. Келесі екі ғасырдың ішінде тимпанның техникасы бірнеше рет жақсартылды. Бастапқыда, дабылдың қабығы тікелей қабығына қадаланған. 15 ғасырда қабықтар тікелей қабыққа байланған қарсы шеңберден жалғау және кернеу басталды. 16 ғасырдың басында байлауларды бұрандалар алмастырды. Бұл тимпанның белгілі бір биіктіктегі аспапқа айналуына мүмкіндік берді.

Оркестрдегі рөлі

Кетлдерм музыкасының 16-шы ғасырдан сақталған үлгісі жоқ, себебі техника мен репертуар ауызша дәстүр арқылы беріліп, құпия сақталған. Клаудио Монтевердидің "Орфео" операсының (1607) басындағы керней мен сопақ музыкасының алғашқы мысалы кездеседі. Кейін, барокко дәуірінде Иоганн Себастьян Бах "Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!" атты секулярлық кантата жазды, ол шамамен "Тыңда, сопақтар! Көтеріл, кернейлер!" деп аударылады. Әрине, сопақтар алға шығарылған: шығарма ерекше сопақтармен солистік бөліммен басталады, ал хор мен сопақтар әуенді кезекпен орындайды. Бах осы бөлімді Рождестволық ораторияның I бөлігінде қайта өңдеді. Моцарт пен Гайдн сопақтарға арналған көптеген шығармалар жазды және тіпті оларды симфониялар мен басқа да оркестрлік шығармаларға енгізе бастады. Людвиг ван Бетховен 19-шы ғасырдың басында сопақтар музыкасында революция жасады. Ол төртінші немесе бесінші интервалдардан басқа интервалдармен көйленген барабандар үшін ғана емес, сонымен қатар аспапты бағдарламалық мақсатта қолданудан тыс, тәуелсіз дауыс ретінде таныстырды. Мысалы, оның скрипкалық концерті (1806) төрт сопақ солоспен басталады, ал оның Тоғызыншы симфониясының скерцосы (1824) сопақтарды (бір октава арақашықтықта) оркестрге қарсы, сұрақ-жауап түрінде қояды. Келесі маңызды жаңашыл – Гектор Берлиоз. Ол қолдануға тиіс таяқтарды нақты көрсеткен алғашқы композитор болды – "матамен қапталған", "ағаштан жасалған" және т.б. Оның бірнеше шығармаларында, соның ішінде "Симфония фантастикалық" (1830) және "Реквием" (1837) бірнеше сопақшыны бірден пайдалануды талап етті. Педальді сопақтар алғаш рет 1870 жылдары Дрезденде пайда болды және осы себепті олар Дрезден сопақтары деп аталады. 2010 жылдары, концерттік питчте жазылғанмен, сопақтар партиялары көбінесе, бірақ әрқашан емес, тоналдық белгісіз жазылады, шығарманың тональдығына қарамастан: акциденттер сопақшының партиясында да, дирижердің нотасында да нота таяқтарында жазылады. 1977 жылы Венада көрнекті ирандық-австриялық композитор және дирижер Александр Рахбари өзінің "G айналасындағы парсы мистикасы" атты шығармасымен концертті ашты, ол сопақтарға арналған қысқа кіріспемен басталады (B, C, D, E, G тондарымен көйленген бес сопақ). Бірнеше тактіден кейін, басты дауылды күшейту үшін, ол сопақтар педальдарын алға-артқа жылжыту арқылы жасалған тиімді глиссандо эффектін қолданады, B-ден C-ге көтеріліп, содан кейін G-ге дейін төмендейді (глиссандо нотациясын көруге және сопақтардың толық кіріспесін оң жақта тыңдауға болады). Рахбари осы кіріспе бөлімінде бірнеше аччакатураны да қолданады.

Оркестрден тыс

Кейіннен тимпандар басқа классикалық музыка ансамбльдеріне, мысалы концерттік топтарға қабылданды. 1970 жылдары дәстүрлі марш-топтар мен концерттік топтардан дами бастаған марш-топтар мен барабан мен керней корпустары марш-тимпандарды қолдана бастады. Концерттік тимпаннан айырмашылығы, марш-нұсқаларында тасымалдауға жеткілікті жеңіл болу үшін шыны талшықтан жасалған қабықшалар болды. Әр ойнаушы бір барабанды алып жүреді, оны қолмен бұрау арқылы реттеуге болатын. Көбінесе күрделі бөлімдерде тимпан ойнаушылары барабандарын кеңейтілетін тіреулер арқылы жерге қойып, дәстүрлі тимпан сияқты орындайтын, бірақ әр барабанға бір ғана ойнаушы болатын. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында марш өнерімен айналысатын ұйымдар тимпандар мен басқа да соққы аспаптарын тұрақты түрде жерге қоюға рұқсат беруі кең таралды. Бұл марш-тимпандардың аяқталуының бастамасы болды: ақырында стандартты концерттік тимпандар футбол алаңына алдыңғы топтың бөлігі ретінде келді, ал марш-тимпандар жиі қолданыстан шығып кетті. Тимпандар әлі де Британ армиясының үй шаруашылығы дивизиясының және француз армиясының Гарде Республикайн атты тобы қолданады. Рок-н-ролл топтары өз дыбыстарын әртараптандыруға тырысқанда, тимпандар студияға жол таба бастады. 1959 жылы Либер мен Столлер Drifters тобының "There Goes My Baby" жазбасында тимпандарды жаңаша пайдаланды. 1960 жылдары The Beatles, Cream, Led Zeppelin, The Beach Boys және Queen сияқты танымал рок-топтарының барабаншылары өз музыкаларына тимпандарды енгізді. Бұл прогрессивті рок музыкасында тимпандарды қолдануға әкелді. Emerson, Lake & Palmer классикалық шығармалардың бірнеше рок-каверлерін жазды, онда тимпандар қолданылды. Rush тобының барабаншысы Нил Пирт Hemispheres (1978) және Permanent Waves (1980) альбомдары мен турларындағы барабанның арсеналын кеңейтіп, тимпандар қосты, ал кейін 1988 жылы "The Rhythm Method" солосында тимпан үлгілерін пайдаланды. Соңғы кезде Muse рок-тобы классикалық негіздегі әндеріне, әсіресе Exogenesis: Symphony, Part I (Overture) әніне тимпандарды қосты. Джаз музыканттары да тимпандармен тәжірибе жасады. Сан Ра оларды кейде өз оркестрінде қолданды (мысалы, 1957 жылы жазылған "Reflection in Blue" және "El Viktor" әндерінде перкуссионист Джим Херндон орындады). 1964 жылы Элвин Джонс Джон Колтрейннің төрт бөлімді композициясындағы A Love Supreme шығармасында барабан жиынтығына тимпандарды енгізді. Allman Brothers Band тобының барабаншысы Буч Тракс тимпандарды қолданды. Сэмюэл Барбердің хорлық шығармасы "Стопчатка және ординанс картасы" үш педальді тимпандарды қолданады, олардың үстінде глиссандо орындалады. Джонатан Хаас - өзін солист ретінде таныстыратын азақтардың бірі. 1980 жылы соло тимпанист ретінде мансабын бастаған Хаас джаз, рок және классикалық сияқты көптеген жанрлардағы музыканы орындауымен танымал. Ол Johnny H. and the Prisoners of Swing деп аталатын өте ерекше джаз тобымен альбом шығарды. Филип Гласс Хаасқа тапсырыс берген Concerto Fantasy шығармасында оркестрдің алдына екі солист қойды, бұл аспаптар үшін ерекше орналасқан жер. Хаас сондай-ақ Сюсманның тимпан мен виолончельге арналған "Айналып жатқан құлау" шығармасын тапсырыс берді.