Кіріспе

Бадия (;) - Италияның оңтүстік Тироль аймағындағы коммуна. Ол Ладиния аймағының бөлігі болып табылатын Валь Бадиядағы ладин тілінде сөйлейтін бес қауымдастықтың бірі.

География

Муниципалдық аумақ Валь-Бадияның (Абтеитал) оңтүстік, жоғарғы бөлігінде Гран-Ега өзені бойымен созылып жатыр. Ол әсем Доломит тауларының тік жартасты шыңдарымен қоршалған. Коммунаның бір бөлігі Валь-Бадия аңғарының ең жоғарғы бөлігінде орналасқан Алта-Бадия шаңғы курортында жатыр. Бадияға солтүстіктегі Ла Валдан (Венген) автомобиль жолымен жетуге болады, ол Брунекке қарай Пустер аңғарына дейін шамамен жарты жолда орналасқан. Оңтүстікке қарай аңғар жолы үш тау асуына дейін жетеді: Вальпарола асуы Бадияны Кортина д’Ампеццомен байланыстырады, Камполонго асуы көршілес Ковар коммунасын Арабба шаңғы курортымен байланыстырады, ал Гардена асуы Валь Гарденаға (Гроден) апарады. Қыстың суық кезеңінде барлық асу жолдары уақытша жабылуы мүмкін.

Көршілес муниципалитеттер

Келесі елді мекендер Бадиямен көршілес: Кортина д'Ампеццо, Корвара, Марео, Ливиналлонго дель Кол ди Лана, Сан Мартин де Тор, Ла Вал және Сельва.

Фрациониялар

Бадия муниципалитетіне фрационе (бөліністер, негізінен ауылдар мен шағын елді мекендер) Ла Ила (La Villa, Stern), Сан-Чьящан (San Cassiano, St. Kassian) және Бадияның өзі – Педрасе (Pedratsches) және Сан-Линерт (San Leonardo, St. Leonhard) кіреді, олар Гран-Ега өзенінің батыс және шығыс жағында орналасқан.

Тарих

12 ғасырдан бері аңғардағы жерлер Сент-Лоренцен қаласының жанындағы Сонненбург бенедикт әйелдер монастырының меншігінде болды, сондықтан 1325 жылғы құжатта алғаш рет айтылған "аббаттық" атауы осыдан шыққан. Монахинялар бұл жерді бұрын Баварияда граф-палатин ретінде билік еткен Арибонид графтарынан алған. 1347 жылы алғашқы шіркеу салынды. Оңтүстіктегі Пустер аңғары Лиенцтегі Гёрц графтарының билігінде болған кезде, Валь Бадиядағы ладин тілі мен мәдениеті, қашықтығына байланысты, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. 1500 жылы Гёрц әулетінің жойылуынан кейін, жерлер Австрияның Габсбург әулетіне мұра болып өтті. Сонненбург монастыры 1785 жылы император Жозеф II-нің бұйрығымен діни статус жойылды. Бастапқыда ат жолы болған аңғар жолы 1885 жылдан бастап қайта жаңартылып, 1892 жылы пайдалануға берілді.

Елтаңба

Эмблема – 16-17 ғасырларда Ла Ила жерінде мүлігі мен қамалы болған Винклер фон Колц цу Рубач ақсүйек отбасының таңбасы. Қалқан екіге бөлінген, жоғарғы бөлігінде алдыңғы аяқтарымен қызыл сынған бұтақты ұстаған қара штейнбок бейнеленген, ал фон алтын түсті. Төменгі бөлігі үш бөлікке бөлінген, жоғарғы жағындағы үшбұрышты бөліктері кезекпен қызыл және күміс түсті, ортасында қызғалдақ орналасқан; әрбір қызғалдақтың орталық гүлі алтын түсті. Бұл таңба 1967 жылы ресми түрде бекітілді.

Тілдік таралу

2011 жылғы санақ бойынша халықтың 94,07% ладин тілінде, 4,17% итальян тілінде және 1,76% неміс тілінде тұңғыш тіл ретінде сөйлейді. Тіл 1991 2001 2011 Ладин 95,55% 93,43% 94,07% Итальян 2,07% 3,88% 4,17% Неміс 2,38% 2,69% 1,76%

Негізгі көрікті жерлер

Қажылық шіркеуі – Киелі Крест шіркеуі, Сас для Круск тау массивінің тік беткейлерінің астында, әулие Иосиф Фрейндемецтің туған жеріне жақын орналасқан. Ол 1484 жылы қасиеттендірілді, ал оған іргелес паналау 1718 жылы салынды. Имолалық Қасиетті Кассианға арналған Сан-Чиасян приход шіркеуі 1782 жылы қасиеттендірілді. Жақын жердегі шағын Ladin Ursus ladinicus мұражайы аймақтың ладин тарихын қамтиды және 90 000 жылдан астам бұрын мұз дәуірінде өмір сүрген үңгір аюының қаңқасын көрсетеді.

Табиғи аумақтар

Шығыс және оңтүстіктегі массивтер Фаненс-Сенс-Прагс табиғи паркінің құрамына кіреді, олардың ішінде Сас-для-Крускі 2,907 м (9,537 фут) биіктікке көтеріледі; батыстағы тау тізбектері Пьюз-Гейслер табиғи паркіне жатады. Бадия Лагазуой (2 778 м), Контуринес (3 064 м), Ла Варела (3 055 м), Л'Циавал (Креуцкофел) (2 907 м) және Гарденачча (2 500 м) тауларының жанында орналасқан.

Экономика

Оңтүстік Тирольдегі басқа ладин тілінде сөйлейтін аймақтар сияқты, туризм Бадия экономикасына ең үлкен үлес қосады. Халықтың шамамен 69% қызмет көрсету секторында, 21% өндірісте, ал 10% ауыл шаруашылығында жұмыс істейді, алайда олардың көпшілігі басқа жұмыстармен қатар шаруашылықпен де айналысады.

Доломит аралықтағы марафон

Жыл сайын өткізілетін, бір күндік жеті тау өткелінен өтетін Maratona dles Dolomites велосипед жарысының бастауы жыл сайын Ла Ила қаласында болады.