Кіріспе

Әскери көмек – бұл елге немесе оның халқына қорғаныс күш-жігеріне көмектесу немесе кедей елге өз аумағын бақылауда ұстауға көмек көрсету. Көптеген елдер бүлікшілерге қарсы күрес жүргізу үшін әскери көмек алады. Әскери көмек басқа елге қарсы күресу үшін көтерілісшілерге де берілуі мүмкін. Бұл көмек шетелдік әскерилерге донор елден қару-жарақ және жабдық сатып алуға арналған ақша түрінде ұсынылуы мүмкін. XXI ғасырдағы зерттеушілердің саны артып келеді, олар әскери көмектің үлкен державалардың бәсекелестік кезеңіндегі ықпал ету үшін күш көрсету құралы екенін анықтауда. Көптеген күшті мемлекеттер тікелей қақтығыстан жалтарғандықтан, төмен тәуекелді ТАА (оқыту, кеңес беру және көмектесу) миссиясына қатысып, белгілі бір мақсаттар мен ұлттық мүдделерді ілкіге асыру үшін әскери/милиция серіктесін/одақтасын жарақтандыруда.

Құрылыс және іске асыру

Әскери көмекті жобалау және іске асыру, мақсатталған жағдайларға байланысты өте контекстік болып табылады. Әскери көмек көбінесе дамуға жәрдеммен бірге, кең ауқымды стратегиялық мақсаттардың бір бөлігі ретінде ұсынылады. Дамуға жәрдем жаңадан құрылған институттарды, білім беруді немесе өсімді қолдау арқылы жағдайды өзгертуге бағытталса, әскери көмек физикалық қауіпсіздікке деген қажеттілікті қанағаттандыруға шоғырланады. Мысалы, Африкадағы АҚШ-тың аймақтық әскери командасы – AFRICOM, тұрақтылық пен терроризмге қарсы күрес сияқты қауіпсіздік мақсаттарын, сондай-ақ демократия мен экономикалық өсуді қамтамасыз етуге тырысады. Осы мақсатта AFRICOM жергілікті қарулы күштерге дронмен қолдау және жабдықтар түрінде әскери көмек көрсетеді, сонымен қатар қоғамда білім беру деңгейін арттыруға және жергілікті жалақыны көтеруге бағытталған дамуға жәрдем ұсынады. БҰҰ да өз бейбітшілік бағдарламаларына әскери көмек пен дамуға жәрдемді біріктіру үшін ұқсас бастамаларды іске асырып жатыр, оның мақсаты – «қажетті қызметтерді қалпына келтіруге және жақсартуға қолдау көрсету, сондай-ақ қақтығыстардың түпкі себептерін жоюға көмектесу».

Әскери көмек көбінесе дамуға жәрдем немесе басқа да ақша ағындары жеткіліксіз болып табылған жағдайларда қолданылады. Өте жоғары кедейлік деңгейіне тап болған елдерде ақшалай көмек арқылы тұрмыс деңгейін көтеру мүмкін болмайды, себебі көмек алатын елдерде көмектің нәтижесін әл-ауқатқа айналдыруға қажетті инфрақұрылым мен саяси шаралар жетіспейді. Кедей елдер көбінесе азамат соғысы, тонау, қамқорлық және төңкерістердің «жанжал тұзағына» түседі. Қауіпсіз емес жағдайда ақша сыбайлас жемқорлыққа, тонауға жұмсалуы, жергілікті әскери лидерлердің қолына өтуі немесе тиімсіз болуы мүмкін. Мысалы, Руандадағы қақтығыстан кейін көрсетілген гуманитарлық көмек хуту геноцидшілерімен тартып алынып, олардың бүліктерін жалғастыру үшін пайдаланылды. Мұндай жағдайларда әскери көмек көмекті тиімді түрде тасымалдауға және таратуға мүмкіндік беретін ортаны құруға көмектеседі. Әскери көмек пен дамуға жәрдемді бірлесіп қолдану, олардың екеуінен де гөрі тұрақтылықты қамтамасыз етуге күштірек дейді. Себебі екі жақты тәсіл көмек агенттіктеріне жергілікті тараптарды бейбітшілікті сақтауға итермелеу үшін кең ауқымды құралдарды пайдалануға мүмкіндік береді. Дүниежүзілік банк бірлескен шаралар азамат соғысының басталу ықтималдығын 50%-ға дейін төмендетуі мүмкін екенін жазды.

Кемшіліктері

Әскери көмек – тиімділігі одан да күмәнді репрессивті немесе өзгешелікке бет бұрған елдерге бағытталған көмекке байланысты даулы мәселе. Әскери көмек жиі қару сатумен шатастырылады, бірақ бұл екі түрлі нәрсе. Дұрыс мақсатталмаған жағдайда, әскери көмек соғысқан тараптарға күресу үшін қосымша ресурстар беру арқылы немесе либералды емес үкіметтерді қолдау арқылы қуғын-сүргінді немесе тұрақсыздықты күшейте алады. Қару-жарақ, әуе көмегі немесе оқыту биліктегі үкіметке наразылықты басуға көбірек мүмкіндік береді. Әскери көмек соттан тыс өлім-жітімдердің көбеюімен байланысты. Сыртқы қолдауға ие үкіметтер наразылық білдірген азаматтарды жазалауға бекіне алады және реформаларға мүдделі болмайды. Дубе мен Найду есірткіге қарсы күрес кезінде Колумбияға көрсетілген әскери көмекті талдап, «Көмек нәтижесінде жарымәскери өлтірулер көбейді, шетелдік әскери көмек қарулы емес топтарды күшейте алады, бұл отандық саяси институттарды әлсіретеді» деп жазады. Дубе мен Найду әскери көмектің жалпы әсері – алушы мемлекеттің күшін арттыру, бірақ бұл мемлекетке байланысты жарымәскери операцияларды күшейтуді де қамтиды деген қорытындыға келді. Мемлекеттің күшін арттыру донордың сыртқы саясатына сай болуы мүмкін, бірақ жарымәскери топтарды күшейту адам құқықтарын бұзуға әкелуі мүмкін. Колумбиядағы топтар үкімет тарапынан қаруланып, қолдау алады, бірақ мемлекеттік күштердегідей тәртіпсіздік үшін бақылау мен жазалау шаралары жоқ. Осының салдарынан жарымәскери топтар адам құқықтарын бұзудың, соның ішінде азаптау мен соттан тыс өлім-жітімнің жоғары көрсеткіштерін тіркеді. Әскери көмек тиімді деп санайтын пікірлер де бар, бірақ бұл тек осы мақсатқа айтарлықтай қаражат жұмсалғанда ғана мүмкін. Алайда, (бір әскери шенеунік айтқандай) әлсіз мемлекеттерге (Афғанстан, Ирак, Сомали және т.б.) көрсетілген көп көлемдегі әскери көмек тек «Фаберже жұмыртқасы» армиясын құруға әкеледі: жасауға қымбат, бірақ көтерілісшілер оңай «жарып» тастайды. Қандай жағдайда болса да, шетелдік қауіпсіздік күштерін құруға қатысты көмек пен оқытуды ұсынуда ішкі және халықаралық саясаттың үлкен рөлі бар.