Кіріспе
1-ғасырдағы копт еврей мәтіні
Софонияның Апокалипсисі (немесе Софонияның Апокалипсисі) – 1-ғасырдағы псевдоэпиграфикалық еврей мәтіні, ол Киелі кітаптағы Софонияға жатқызылып, Ескі өсиетпен байланысты, бірақ яһудилердің немесе кез келген христиандық топтың қасиетті кітабы ретінде танылмайды. Ол 19 ғасырдың соңында қайта жарияланып, басылды. Киелі кітаптағы Софония кітабында көптеген мистикалық және апокалиптикалық суреттер бар, ал осы апокалиптикалық стильдегі мәтін де осыған ұқсас тақырыпты қарастырады.
The Apocalypse of Zephaniah (or Apocalypse of Sophonias) is a 1st century pseudepigraphic Jewish text attributed to the Biblical Zephaniah and so associated with the Old Testament, but not regarded as scripture by Jews or any Christian group. It was rediscovered and published at the end of the 19th century. The canonical Book of Zephaniah has much mystical and apocalyptic imagery, and this apocalyptic style text deals with a similar subject.
Қолжазба дәстүрі
Софония Аян кітабының бар екендігі ежелгі мәтіндерден белгілі болды (мысалы, Никефордың стихометриясы), бірақ ол жоғалып кеткен деп есептелді. 1881 жылы екі фрагментарлық қолжазба, тиісінше Ахмимик және Сахид копт диалектілерінде жазылған, алғаш рет 1885 жылы У. Буриант жариялады. Бұл фрагменттерді кейін Берлиннің Мемлекеттік мұражайы сатып алды (инвентаризациялық нөмірі P 1862), олардың ішінде Софония Аянының, Илия Аянының және басқа бір мәтіннің – ол «Анонимді Аян» деп аталды – фрагменттері танылды. Шюрер 1899 жылы «Анонимді Аянның» Софония Аянының бір бөлігі болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ ғалымдар арасында толық келісім жоқ. Екі қолжазба копт тілінде жазылған: ескісі (біздің заманымыздың IV ғасырының басында) Ахмимик диалектінде, ал екіншісі (біздің заманымыздың V ғасырының басында) Сахид диалектінде және көлемі өте шектеулі. Алғашқы мәтін грек тілінде жазылған болуы мүмкін. Бұл фрагменттерге Александриялық Клименттің (Stromata V, 11:77) еңбегінде келтірілген, Софония кітабында кездеспейтін, Софонияға жатқызылған бір үзіндіні де қосуға болады.
Күні мен шығу тегі
Софонияның Аян кітабында Сусанна туралы әңгіме айтылғандықтан, ол б.з.д. 100 жылдан кейін жазылған болуы керек. Бұл мәтін, әлдебір дәрежеде, Александриялық Климентке де белгілі болғандықтан, біздің заманымыздың екінші ғасырының соңғы тоқсанына дейін жазылған. Осы мерзім ішінде Винтермут эдомдық дәстүрге сілтеме жасайтындықтан, 70 жылға дейін жазылған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Мәтінде нақты христиандық бөлімдер жоқ, ал Жаңа Өсиетті еске түсіретін кейбір бөлімдерді де яһуди контекстінде туындаған деп түсіндіруге болады. Сондықтан, мәтін яһуди тегінен болуы мүмкін, бірақ кейін христиандар тарапынан өңделген болуы да ғажап емес. Адамдардың барлық күнәларын жазып, олардың жандары осы дүниеден кеткен кезде айыптау үшін. Софония пайғамбар, леопард сияқты беттері, азу тістері және отты жазалары бар, мыңдаған қорқынышты періштелерді көреді, олар күнәлі адамдардың жандарын мәңгілік жазаға тастайды. Пайғамбар артына қарап, жалынды теңізді және оны жұтып жібергісі келетін, шашы арыстандай, тістері аюдай, денесі жылан сияқты болған Айыптаушыны көреді. Софония Иемізден дұға тілейді, сонда "тозақтың үстінде билік ететін" ұлы періште Еремиел келіп, оны құтқарады. Софонияға екі кітап оқылады, біреуінде оның барлық күнәлары, екіншісінде – оның жер бетінде жасаған жақсылықтары жазылған. Жақсылықтар күнәлардан басым түседі және пайғамбар өзеннен өтіп, Адудан шығады. Ол қайыққа отырып, періштелік киім киеді. Ахмими фрагменттері періштелердің бұйраларымен жарияланған бірнеше көріністермен аяқталады. Осы көріністердің тек үш ғана нұсқасы сақталған. Бірінші бұйрада Айыптаушыға қарсы жеңіс жарияланып, Ыбырайым, Ысқақ, Яқуб, Енох, Ілияс және Дәуіт таныстырылады. Екінші бұйраның үнімен көк ашылады және Софония күнәлі жандарды (оларға дене және шаш берілген) Рабтың сот күніне дейін отты теңізде азап шегетінін көреді. Ол сондай-ақ, осы азапта шеккендер үшін дұға ететін көптеген қасиеттілерді де көреді. Фрагменттерде айтылған соңғы бұйра – Рабтың жер мен көкті жою үшін ашуланып тұратынын жариялауға дайындық.
Теология
Софонияның Аян кітабы, Енох кітабымен үндес, жандардың өлімнен кейін де жалғасатынын көрсетеді. Бұл кітапта, өлімнен кейін дереу болатын жеке сот пен Раббының соңғы соты арасында нақты айырма жасалады. Өлгеннен кейін жанды, шайтанның құлаған періштелері де, Раббының періштелері де іздейді. Сот тек өмір бойы жасалған жақсылық пен күнәнің арақатынасына негізделгендіктен, кітаптың парызшілдікке (фарисейлікке) ықпал еткені байқалады. Жандар алғашқы соттан кейін бірден бақытқа немесе жазаға ілеседі, бірақ әулиелердің шаفاعты (арашалық етуі) кейбіреулер үшін жазаның соңғы болмауына мүмкіндік береді. Бұл көзқарас, 2 Енох сияқты өзге замандас мәтіндерден ерекшеленеді.