Кіріспе

Бүйірлік дауыссыз дыбыс – тілдің бір немесе екі жағымен ауа ағынын өткізіп, бірақ ауыздың ортасынан өтуіне тіл кедергі келтіретін дауыссыз дыбыс. Мысалы, ағылшын тіліндегі "Larry" сөзіндегі L дыбысы – бүйірлік дауыссыз дыбыс. Бүйірлік дауыссыз дыбыстар, ауыздың ортасынан ауа ағысы өтетін орталық дауыссыз дыбыстардан өзгеше. Көбінесе тілдің ұшы жоғарғы тістерге (тістік дауыссыз дыбыстарға қараңыз) немесе жоғарғы қызыл иекке (алвеолярлық дауыссыз дыбыстарға қараңыз) тиіп, дыбыс жасалады, бірақ бүйірлік дыбыс жасауға болатын тағы да көп орындар бар. Көбінесе бүйірлік дыбыстар жуандықтарға жатады және сұйық дауыссыз дыбыстар класына кіреді, бірақ кейбір аймақтарда бүйірлік үйкеліс және жарылыстық дыбыстар да кездеседі. Австралиядағы Ивайджа және Ильгар тілдерінде бүйірлік серпімелі дыбыстар бар, ал Африкадағы Ксоса және Зулу тілдерінде бүйірлік қақпақ дыбыстар кездеседі. Еріндік-тістік үйкеліс дыбыстарын айтқанда, ерін дауыс жолының ортасын жауып, ауа ағынын екі жаққа бағыттайды. Дегенмен, олар бүйірлік дауыссыз дыбыстарға жатпайды, себебі ауа ағыны тілдің жанынан өтпейді. Белгілі бір тілде ешбір еріндік-тістік дыбыс бүйірлік және бүйірлік емес деп ажыратылмайды. Жарылыстық дыбыстар ешқашан бүйірлік болмайды, бірақ олар бүйірлік босатылуға ие болуы мүмкін. Мұрындық дыбыстар да бүйірлік болмайды, бірақ кейбір тілдерде бүйірлік мұрындық дыбыстар бар. Көмейде жасалатын дауыссыз дыбыстар үшін (көмекейлік дыбыстар) ешбір тілде бүйірлік айырмашылық жасалмайды, бірақ жұтқыншақтық және тіл түбірінің дыбыстарында бүйірлік дыбыстар болуы мүмкін екендігі хабарланады.

Мысалдар

Ағылшын тілінде бір жақтық фонема бар: жақтық аппроксимант, көптеген акценттерде екі аллофон болады. Бірі, дауыстылардың алдында (ж/ж/) кездеседі, мысалы, lady (әйел) немесе fly (ұшу) сөздерінде, «таза l» деп аталады, ол тіл денесінің «бейтарап» орны бар альвеолярлық жақтық аппроксимант ретінде айтылады. Екінші түрі, «қара l» деп аталады, ол дауыссыздардың алдында немесе сөз соңында, мысалы, bold (батыл) немесе tell (айту) сөздерінде кездеседі, тілдің артқы бөлігі жоғары көтерілген қасық пішіндес болып айтылады, бұл дыбысқа a немесе ұқсас резонанс береді. Кейбір тілдерде, мысалы, албан тілінде, бұл екі дыбыс әртүрлі фонемалар болып табылады. Мальсия е Мадегегег албан және Саламина арванитика тілдерінде тіпті үштік айырмашылық бар, ал шығыс славян тілдерінде [l] фонемасы жоқ, бірақ олардың арасында қарама-қайшылық бар. Көптеген британдық акценттерде (мысалы, Кокни) қара l тіл ұшы мен альвеолярлық қыртыстың арасындағы байланыстың азаюы және жоғалуы арқылы дауыстылануы мүмкін, нәтижесінде дөңгеленген артқы дауысты немесе жартылай дауысты шығады. Бұл процесс tell сөзін [tʰɛɫ] түріне айналдырады, бұл talk (сөйлеу) немесе walk (жүру) сөздерінің даму кезеңінде де болған болуы мүмкін. Ұқсас процесс бразилиялық португал, көне француз және поляк тілдерінің дамуы кезінде де болды, нәтижесінде дауысты велярлық шамалас немесе дауысты лабио-велярлық шамалас пайда болды, сондықтан қазіргі француз тіліндегі sauce сөзі испан тіліндегі salsa сөзінен, ал поляк тіліндегі Wisła (айтылуы [ˈvʲiswa]) сөзі ағылшын тіліндегі Vistula сөзінен өзгеше. Венеция тілінің орталық және Венеция диалектілерінде интервокалды [l] жартылай дауыстыға айналды, сондықтан ła bała сөзі [wa ˈbaːla] деп айтылады. Орфографияда ł әрпі осы фонеманы белгілеу үшін қолданылады (ол нақты [l] дыбысын емес, фонеманы көрсетеді, яғни кейбір диалекттерде [w], ал басқаларында [ɫ]). Австралияның көптеген абориген тілдерінде, сондай-ақ ирланд тілінің түрлі диалектілерінде үш немесе төрт жақтық аппроксимант болады. Сирек кездесетін жақтық дыбыстарға Үндістанның көптеген тілдерінде және кейбір швед диалектілерінде кездесетін ретрофлекстік жақтық дыбыстар, сондай-ақ көптеген Солтүстік Американың жергілікті тілдерінде, валлий және зулу тілдерінде кездесетін дауыссыз альвеолярлық жақтық фрикатив жатады. Адыге және Хан сияқты кейбір атабаска тілдерінде дауыссыз және дауысты альвеолярлық жақтық фрикативтер кездеседі, бірақ аппроксимант жоқ. Бұл тілдердің көбісінде жақтық аффрикаттар да бар. Кейбір тілдерде, мысалы, Дахало және Зулу тілдерінде, латальды немесе велярлық дауыссыз жақтық фрикативтер немесе аффрикаттар бар, бірақ Халықаралық фонетикалық альфавитте (IPA) мұндай дыбыстарды белгілеуге арналған символдар жоқ. Дегенмен, тиісті символдарды тиісті жақтық аппроксиманттың символына жақтық фрикативтік белдеуді қосу арқылы жасау оңай (төменде қараңыз). Сондай-ақ, аппроксимантқа девицирующий диакритик қосылуы мүмкін. Мұндай жақтық кедергілері бар тілдердің көпшілігінде аппроксимант та болады. Алайда, олардың көпшілігі АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысында орналасқан. Мысалы, Тлингит тілінде жақтық аппроксимант бар, бірақ жақтық фрикатив жоқ. Осы аймақтағы басқа мысалдарға Нуу-ча-нулт және Кутенэй тілдері, ал басқа жерлерде монғол, чукчи және кабардин тілдері жатады. Стандартты тибет тілінде дауыссыз жақтық аппроксимант бар, әдетте Лхаса атауындағыдай lh ретінде транскрипцияланады. Американдық ағылшын тілін сөйлейтін кейбір адамдарда увулярлық жақтық аппроксимант кездесетіндігі туралы хабарланған. Пашту тілінде ретрофлекстік жақтық қақпақ бар, ол сөздің соңында дауысты ретрофлекстік аппроксимантқа айналады. Көптеген жақтық түймелейтін дыбыстар бар; !Xóõ тілінде 17 түрлі түймелейтін дыбыс кездеседі. Жақтық трилдер де мүмкін, бірақ олар ешбір тілде кездеспейді. Оларды [l] немесе [ɾ] дыбыстарын айту арқылы, әсіресе күшті ауа ағысымен шығаруға болады. IPA-да олар үшін символ жоқ. Олар кейде құстардың дауысын еліктеу үшін қолданылады және Дональд Дақтың сөйлеуінің құрамдас бөлігі болып табылады.

Қалқыма

Альвеолалық бүйірлік дыбыстар , , , , және т.б. (хоисан тілдерінің бес отбасысында және бірнеше банту тілдерінде)

Екіжақты орталық

IPA дыбыстарды орталық немесе бүйірлік ретінде орталыққа қатысты анықтауды талап етеді. Дегенмен, кейбір дауыссыз дыбыстардың бүйірлігіне қатысты тілдерде беймаздық болуы мүмкін. Белгілі бір мысал – жапон тіліндегі сұйық дауыссыз, ол әдеттегі транслитерация жүйелерінде , (пост)альвеолярлық соққы /ɾ/, альвеолярлық бүйірлік қақпақ /ɺ/, (пост)альвеолярлық бүйірлік жуықтама /l/, (пост)альвеолярлық жуықтама /ɹ/ және сирек кездесетін басқа да түрлер ретінде танылуы мүмкін.

Жақсыланған ырғақтар

Суперскрипт – бұл бүйірлік босату деп анықталады. Дауыссыз дыбыстар бір мезгілде бүйірлік және орталық ауа ағысымен айтылуы мүмкін. Бұл сөйлеу патологиясынан, әсіресе бүйірлік әдемілік сөйлеу кемшілігінен жақсы белгілі. Дегенмен, ол кейбір оңтүстік араб диалектілерінде және, мүмкін, қазіргі Оңтүстік Арабия тілдерінде де кездеседі, оларда фарингелізацияланған нонсибиланттар және (бір мезгілде және ) және, мүмкін, сибиланттар (бір мезгілде ) болады. Мысалы, «Al Rubu'ah» диалектісінде «ауырсыну» сөзі, ал «Rijal Almaa» диалектісінде «арқа» және «гиена» сөздері кездеседі. (Мұнда «the» бір мезгілдегі бүйірлікті білдіреді, бүйірлік босатуды емес.) Ежелгі еврей тілінде орталық бүйірлік сибиланттар және болған болуы мүмкін, ал көне араб тілінде орталық-бүйірлік фрикативтер , және болған деп саналады.