Кіріспе

Уильям Голдингтің 1955 жылғы "Мұрагерлер" романы – тарихқа дейінгі заманға арналған көркем шығарма және британдық автор Уильям Голдингтің екінші романы. Ол ең алдымен 1954 жылғы "Бұшпандардың иесі" романымен танымал. Роман неандертальдықтардың соңғы тайпаларының бірінің, дамыған Homo sapiens қолдарынан құрып кетуі туралы айтады. Оны 1955 жылы Faber and Faber баспасы жариялаған.

Өмірбаян

"Шыбықтардың иесі" сияқты, "Мұрагерлер" де епископ Вордсворт мектебінің дәптерінде өмірге келді. Бұл қолжазба және одан кейін дайындалған машинопись қазір Эксетер университетінің Арнайы жинақтар мұрағатында сақталады, онда оны одан әрі зерттеулер мен оқу үшін пайдалануға болады. Голдинг "Шыбықтардың иесі" жарық көргеннен кейін бірнеше апта өткен соң, 1954 жылдың күзінде "Мұрагерлер" романымен жұмыс бастады. Голдинг тағы бір роман жаза алмайтынынан қаушады және редактор Чарльз Монтейтке өзінің келесі басылымы туралы сұрағанда, оған "ұзақ, алаңдаулы хат" жіберді. Ол бір жыл бұрын мифтік Телегон (Одиссейдің ұлы) кейіпкері арқылы әке-бала қарым-қатынасын зерттейтін "Әкемді іздеу" романын жазуға кіріскен еді; Монтейт "Голдингтің ең тамаша прозасының үлгісін" көрсететін бір тарауын сұрады. Монтейт "Шыбықтардың иесі" туралы жағымды пікірлер алғаннан кейін, Голдингтің оны басқа тарихи эпостардың арзан көшірмесі ретінде жазатынына сенгендіктен, ол аяқталмай қалды. Голдинг 1954 жылдың 11 қарашасында "Мұрагерлер" романының бірінші нұсқасын аяқтады, бірақ өзінің қолжазбасын оқылмайтын деп санады және Рождествода романды қайта жазып, өңдеп, Монтейтке тапсыру үшін машинопись жасады. Келесі ақпанда Монтейт қайта жөнделген машинописьті және Голдингтің "Шыбықтардың иесі" романынан кейін жазылатын романға қатысты оның алаңдауын көрсететін көптеген ескертулермен бірге хат алды. Голдинг кітапты ертерек аяқтағысы келген; үйін көшеден қарсы жағындағы Викториялық шіркеудің пасторханасына көшіргеннен кейін, оның жалға ақысының өсуі оны "соған сәйкес қиын жағдайға" түсірді. Бірақ Голдингтің уайымдануға еш себебі болмады және, шын мәнінде, кітап бұрын күткеннен тез аяқталады деп тез түсінді; Монтейт бірнеше рет оқығаннан кейін кітапты жариялауға дайын екенін көрді.

Сюжетке кіріспе

Бұл роман – неандертальдықтардың өмірін қиялмен қайта құру. Топқа қарт адам (Мал), аты-жөні айтылмаған қарт әйел, төрт ересек (Ха, Нил, Лок және Фа), кішкентай қыз (Лику) және жаңа туған сәби (жай ғана «жаңа») кіреді. Оқырман оларды қазіргі заманғы Homo sapiens деп қабылдауы мүмкін, себебі олар бір-бірімен қарапайым тілде сөйлесіп, ым-ишарат жасайды және қайтыс болғандарын шын ниетпен, салтанатты рәсімдермен жерлейді. Олардың күшті сезімдері мен эмоциялары бар, тіпті кейде ойларын дерлік телепатиялық жолмен бөліседі. Роман дамыған сайын олардың өте қарапайым өмір сүретіні, бір-бірімен байланысу үшін үлкен зиялы қабілеттерін пайдаланып, кең сөздік қоры мен мәдениет құратын естеліктерсіз өмір сүретіні анық көрінеді. Олар тамырлар мен көкөністер сияқты тағамдық көздерді жақсы біледі. Ірі жануарлардың қалдықтарынан гиеналарды қуады, ет жейді, бірақ сүтқоректілерді өздері ауламайды. Олардың рухани жүйесі өмір беруші әйелдік принципке негізделген, бірақ олардың өмірі осы сәтте өтеді, оқырман олардың бізден мүлдем өзгеше екенін түсінеді – олар мәңгілік сәтте өмір сүреді, немесе ең көп дегенде маусымдармен өзгеріп отыратын сәтте. Топтың мүшесі Лок – баяндаушы тұлға. Біз оның көзімен топтың ересек мүшелері бірінен соң бірі өліп не өлтіріледі, ал жастар «жаңа адамдар» – ерте заманғы адамдар тобының қолына тиеді. Лок пен Фа, қалған ересектер, жаңа адамдарға қызыға да, қорқа да қарады. Олардың іс-әрекеттері мен рәсімдерін таңғала қарап, жаңа адамдардың таяқтары зиян келтіретінін біртіндеп түсінеді. Неандертальдықтар оларды отты, жоғарғы палеолиттік қару-жарақ пен кеме жасау өнерін меңгерген құдайлар сияқты бейнелейді. Романның соңғы тарауларынан басқасы неандертальдықтардың қарапайым стильдік көзқарасынан жазылған. Олардың ерте адамдардың мінез-құлқына жасаған бақылаулары Голдингтің палеоантропологиялық тәжірибесі үшін сүзгі ретінде қызмет етеді, онда қазіргі заманғы оқырмандар дін, мәдениет, құрбандық және соғыс сияқты кейінгі адамдық әлеуметтік құрылымдардың алғышарттарын таниды. Соңғы алдындағы тарауда Локқа қатысты барлықбілімді көзқарас қолданылады. Роман алғаш рет оқырманның бойында болған адамдарды бірінші тұлғадан сипаттайды. Лок толыққанды жалғыздыққа беріліп, үмітсіздікке жетеді. Соңғы тарауда біз көзқарасты «жаңа» нәсілге – қазіргі заманғы адамдарға, қайықтарымен қашып бара жатқандарға ауыстырамыз. Олар неандертальдықтардан (орманның жындары деп санайды) және айналасындағы барлық нәрседен қатты қорқады. Адамдардың көзқарасынан жазылған бұл соңғы тарау жаңа түрдің әлемді мұраға алуын нығайтады. Қашып бара жатқан адамдар өздерімен бірге неандертальдық сәбиді алып жүреді, олар одан бір жағынан қорқады, екінші жағынан ғашық болады, бұл неандертальдықтар мен қазіргі адамдар арасындағы араласу гипотезасын білдіреді.

Қабылдау

"Мұрагерлер" 1955 жылдың 16 қыркүйегінде жарық көрді, сол кезде Голдингтің әдеби беделі әлі қалыптасу кезеңінде еді. Дегенмен, кітапқа жазылған рецензиялардың саны аз болғанымен, көбісі оң пікірлерді білдірді: The Sunday Times газетінен Филип Дей және The Daily Telegraph газетінен Питер Грин (кейін Голдингтің досы) бұл романды шедевр деп сипаттады, ал Изабель Куигли оны алғашқы жарияланғаннан екі апта өткен соң The Spectator журналында "көп өлшемді және таңғажайып кітап" деп атады, сондай-ақ көптеген газеттер мен әдеби журналдардан ұқсас оң пікірлер келді. Бұл екі жағымсыз пікірдің арасында болды: бірі Ұлыбритания Коммунистік партиясының жетекші мүшесі Марго Хайнеманнан, ол кітапты түсіну қиын деп тапты және адамзаттың дамуының теріс бейнеленгенін сынады; екіншісі The Times газетінен, олар неандертальдықтар тарих кітаптарының тақырыбы болғанын қалаған. Роман 3 қазанға дейін 1800 дана, ал 28 қазанға дейін 3000 дана сатылды. Голдингтің Америкадағы бұрынғы кітабының сатылым көрсеткіштері американдық баспагерлердің пікірлеріне әсер етті, олар "Мұрагерлер" сияқты роман тек "академиялық қызығушылықты" тудырады деп уайымдады және сол себепті оны сол кезде жариялаудан бас тартты. 2021 жылғы жаңа рецензиясында Irish Times газетіндегі Бен Окри романның тілінің жаңашылдығына тәнті болды: Романның ең үлкен жетістіктерінің бірі – оның тілі. Жазудың ерекше сапасы бар. Голдинг жаңа ғаламды ғана емес, сонымен қатар тілдік қарқындылықпен толықтырады. Тілдің өзіне Джойс, Вирджиния Вульф және сана ағынының еркіндікке жеткізген жетістіктерінің әсері бар. Бірақ бұл жетістік Голдингке тән. Бұл кітап, әсіресе соңғы тарауы, 1976 жылы британдық Genesis рок-тобының "A Trick of the Tail" әніне шабыт берді.