Кіріспе

Папа Иоанн Павел II-нің католиктік әлеуметтік ілімі туралы энцикликасы. Laborem exercens (лат. «Жұмыс арқылы») – 1981 жылы Папа Иоанн Павел II-нің адам еңбегі туралы жазған энцикликасы. Ол католиктік әлеуметтік ілімнің құрамына кіреді, оның бастауы Рим папасы Лео XIII-нің 1891 жылғы «Rerum novarum» энцикликасымен байланысты.

Еңбек қадір-қасиеті

Laborem exercens адам еңбегінің тек бір іс-әрекет немесе тауар емес, адам табиғатының маңызды бөлігі екенін дәлелдейтін киелі жазбалармен басталады. Шіркеу, Жаратылыс кітабының алғашқы беттерінде, еңбектің жер бетіндегі адам өмірінің негізгі бір өлшемі екендігіне деген сенімділігінің бастауын табады. «Құдайдың бейнесінде, ер және әйел» (Жаратылыс 1:27) жаратылған адам, «өсіп-көбейіп, жерді толтырыңдар және оны бағындырыңдар» (Жаратылыс 1:28) деген сөздерді естігенде, бұл сөздер тікелей және нақты түрде еңбекке қатысты болмаса да, адамның әлемде атқаратын іс-әрекеті ретінде оны жанама түрде көрсетеді. Адам Атаның күнәсінен кейін еңбек пайда болған жоқ, ол жаратылыс сәтінен бастап адамзатқа берілген. Иоанн Павел осы үзіндіден еңбектің адам табиғаты үшін өте маңызды екенін және «адам еңбектің субъектісі» деген қорытындыға келеді. Иоанн Павел еңбек пен қиыншылықтың аражігін ажыратады. Еңбек – адам табиғатының ажырамас бөлігі, ал қиыншылық, Жаратылыс кітабына сәйкес, күнәнің салдарынан туындаған. Енді оларды бөліп қарастыру мүмкін емес, бірақ біз әлі де еңбектің рухта көтеріңкі және қанағаттандыратын жағын таба аламыз, Иоанн Павел оны еңбекқорлық деп атайды. Қазіргі заманда еңбектің қадір-қасиетін төмендететін көптеген жағдайлар бар. Иоанн Павел оларды «құндылықтардың дұрыс ретіне төнетін қауіптер» деп атады. Мысалы, еңбек сатуға арналған өнім ретінде қарастырылса немесе жұмысшылар жеке тұлға емес, «жұмыс күші» ретінде қарастырылса, онда адамдар еңбектің субъектісі ретінде емес, құрал ретінде қарастырылады. Қадір-қасиеттің басқа да бұзылуларына жұмыссыздық, жоғары білікті жұмысшылардың толыққанды жұмыс таба алмауы, тіршілікке жеткіліксіз жалақы, жұмыс орнының тұрақсыздығы және мәжбүрлі еңбек жатады.

Тікелей емес жұмыс беруші

Джон Пауль жұмысшылардың құқықтарын тікелей және жанама жұмыс берушілерді қамтитын кең көріністе қарастырды. Жұмысшының тікелей жұмыс берушісі – "жұмысшымен тікелей еңбек шартын жасасқан адам немесе мекеме". Ал тікелей жұмыс берушіге әсер ететін немесе оны шектейтін басқа адамдар, топтар мен құрылымдар – жанама жұмыс берушілер. Мысалы, Джон Пауль дамыған елдердің аз дамыған елдерден шикізат сатып алатын өндіріс компанияларын атады. Егер сатып алушылар ең төмен бағаны талап етсе, әлемнің басқа бөлігіндегі жұмысшыларға жанама әсер етеді. Әрбір жұмысшыға әділдікті қамтамасыз ететін еңбек саясатын жасау үшін тікелей жұмыс берушілермен ғана емес, сонымен қатар жанама жұмыс берушілерді анықтап, оларды үйлестіру қажет. Джон Пауль бұл жұмыстың үкіметтерге, сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Халықаралық Еңбек Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарға тиесілі екенін ұсынады.

Толық жұмыспен қамту

Біз алдымен назарымызды маңызды мәселеге аударуымыз керек: жұмыс табу, яғни еңбекке қабілетті барлық адам үшін лайықты жұмыс табу мәселесі. Мәселе ресурстардың жетіспеушілігінде емес – "көзге түсетін табиғи ресурстар пайдаланылмай жатыр" – ал нашар ұйымдастырылуда. Толық жұмыспен қамтуға жоспарлау және барлық жанама жұмыс берушілердің үйлесімді жұмысы, сондай-ақ білім беруді жұмыспен қамтумен жақсырақ үйлестіру арқылы қол жеткізіледі.

Жалақы және жәрдемақылар

Иоанн Павел жұмысшы мен оның отбасын күтіп бағуға жеткілікті, яғни ең төменгі жалақыны отбасылық жалақы деп ұсынды. Балалары бар әйелдердің үйде қалуға немесе отбасылық міндеттемелерін ескере отырып, жұмыс істеуге құқығы бар. Ол сондай-ақ "жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы дұрыс қарым-қатынас" бөлігі ретінде медициналық сақтандыру, зейнетақы, бақытсыз оқиғалардан сақтандыру, апта соңы мен демалыс сияқты әлеуметтік төлемдерді ұсынды.

Одақтар

Джон Пауль жұмысшылардың кәсіподақ құруының маңыздылығын қайта растады. Бұл құқық тек өнеркәсіп жұмысшыларына ғана емес, барлық топтар мен кәсіптерге тиесілі. Ол кәсіподақтарды өз күресін қарсыласқа қарсы емес, әлеуметтік әділдік үшін жасалған позитивті күрес ретінде қарауға шақырады. Ол кәсіподақтардың ереуілге шығу құқығын бекітті – "Бұл әдіс католиктік әлеуметтік ілімінде дұрыс жағдайларда және әділ шектеулерде заңды деп танылады", – бірақ "ереуіл құралы" – сирек қолданылуы тиіс, соңғы шара.

Ауыл шаруашылығындағы еңбектің қадір-қасиеті

Папа ауыл шаруашылығы жұмысшыларының қадір-қасиетін растады, сондай-ақ олардың кездесетін нақты қиындықтары мен әділетсіздіктеріне тоқталды. Олардың ішінде үлкен оқшаулану, қиын физикалық еңбек, жеткіліксіз жалақы, әлеуметтік жәрдемақы мен білім беру, сонымен қатар бай жер иелерінің жер өңдейтін адамдарға жасаған зорлық-зомбылықтары бар. "Сондықтан көп жағдайда ауыл шаруашылығына және ауыл халқына олардың лайықты құнын қайтару үшін, салауатты экономиканың негізі ретінде, әлеуметтік қауымдастықтың жалпы дамуымен бірге, түбегейлі және шұғыл өзгерістер қажет."

Мүгедектердің құқықтары

Мүгедектер басқа жұмысшылармен бірдей құқықтарға ие: "Мүгедек адам – біздің қатарымыздағы адам және біздің иеленген ортақ адамгершілігіне толыққанды қатысады". Папа қолданылатын шығындар мен басқа да кедергілерді мойындады, бірақ қауымдастықтар жұмысшылардың құқықтарын басымдыққа қойып, бірлесе жұмыс істеген жағдайда оларды еңсеруге болады деп сендіреді.

Жұмыстың руханилығы

"Laborem exercens" еңбектің христиандық руханилығы үшін маңыздылығына қатысты бөліммен аяқталады. Иоанн Павел шіркеуді еңбектің руханилығын дамытуға және үйретуге шақырды. Ол мынадай элементтерді ұсынды:

Адамның еңбегі мен демалысы – Жаратушы Құдайдың іс-әрекетіне қатысу. Еңбек – Иса Мәсіхтің, ағаш шеберінің, және Пауыл Апостолының, шатыр тігушінің жолымен жүру. Ескі және Жаңа өсиеттерде түрлі мамандықтардың көптеген мысалдары келтірілген. "Христос үшін айқышқа шегеленген ауыр еңбекті көтеріп, адам баласы Құдайдың Ұлымен бірге адамзатты құтқаруға атсалысады".