Шахматтық композициялар: өнер және шешімдері

Кіріспе

Шахмат композициясы – шешімі мат немесе басқа да анық мақсат болып табылатын шахматтық туынды. Шахматтық проблема, сондай-ақ шахмат композициясы деп те аталады, – композитордың шахмат тақтасындағы шахмат фигураларын пайдаланып құрастырған, шешушіге белгілі бір міндет қоятын жұмбақ. Мысалы, берілген позицияда ақтар бірінші жүріп, қараларға екі жүрісте шахмат қою керек деген тапсырма болуы мүмкін, қаралар кез келген қорғаныспен ойнаса да. Шахмат проблемасы ойыннан түбірлі айырмашылығы бар, себебі ойында қара мен ақ арасында күрес болады, ал шахмат проблемасында композитор мен шешушінің арасында бәсекелестік өтеді. Шахмат проблемаларында кездесетін көптеген позициялар "шындыққа жатпайды", яғни олардың партияда кездесу ықтималдығы өте төмен. Шахмат проблемаларына қатысты көптеген арнайы терминдер қолданылады.

Шахмат мәселелерінің көркі

Шахмат мәселелерін бағалауда эстетикалық бағалаудың рөлі өте маңызды, және шын мәнінде көптеген композиторлар мен шешушілер мұндай композицияларды өнер түрі деп санайды. Владимир Набоков шахмат мәселелерін жасаудың «түпнұсқалығы, өнертабысы, қысқалығы, үйлесімділігі, күрделілігі және керемет жалғандығы» туралы жазды және оған көп уақыт жұмсады. Мәселенің әдемілігін нашар мәселеден ажырату үшін ресми стандарттар жоқ, және мұндай бағалаулар жеке адамдар арасында да, ұрпақтан ұрпаққа да өзгеше болуы мүмкін. Мұндай айырмашылық эстетикалық бағалау кезінде күтіледі. Дегенмен, қазіргі талғам проблеманың эстетикалық бағалауында келесі элементтерді маңызды деп мойындайды:

Мәселедегі позиция заңды болуы керек. Яғни, диаграмма бастапқы ойын орналасуынан басталатын заңды жүргізістер арқылы қол жетімді болуы керек. Егер диаграммаға тек ойын арқылы жетуге болатын болса, және сол ойында ойыншылардың ірі қателіктер деп санайтын жүргізістер болса да, ол кемшілік деп есептелмейді. Мәселенің шешімінің алғашқы жүргізісі (негізгі жүргізіс немесе кілт) бірегей болуы керек. Екі кілті бар мәселе «бұзылған» деп аталады және дұрыс емес немесе кемшілікті деп бағаланады. (Ерекшелік – бірнеше шешімі бар және бір-бірімен тақырыптық байланысы бар мәселелер; мұндай мәселелер көмекшілерде жиі кездеседі.) Идеалды жағдайда, тікелей маттарда әр қара жүргізісінен кейін ақтардың бірегей жүргізісі болуы керек. Кілттен басқа ақтардың жүргізістерін таңдау – «қос жүргізіс». Егер мәселе басқа жағынан күшті болса және осы қос жүргізістер негізгі тақырыпқа қосымша жүргізістерде пайда болса, онда олар көбінесе қабылданады. Шешім бір-бірінен ажыратылған есептеулерден емес, бір немесе бірнеше тақырыптарды көрсетуі керек. Көптеген тақырыптарға мәселе жасаушылар атау берген (тізім үшін шахмат мәселелерінің терминологиясына қараңыз). Шешімнің кілт жүргізісі анық болмауы керек. Тексерулер, ұстаулар және (тікелей маттарда) қара патшаның қозғалысын шектейтін жүргізістер сияқты анық жүргізістер жаман кілттерді құрайды. Кілт қара патшаны бастапқыда қозғала алатын кейбір квадраттардан (қашу квадраттары) айыратын болса, бірақ сонымен бірге бірдей немесе одан да көп қашу квадраттарын қол жетімді ететін кілттер қабылданады. Жаудың тексеру жүргізісін ойнауына кедергі келтіретін кілттер де қолайсыз, әсіресе егер тексеру жүргізісінен кейін мат болмаса. Жалпы алғанда, кілт жүргізісі қаншалықты әлсіз болса (қалыпты ойын бойынша), соғұрлым анық көрінбейді, демек, оған қаншалықты жоғары баға беріледі. Бастапқы позицияда жоғары сатыға өткен пешкалар болмауы керек. Мысалы, егер ақтардың үш жылқысы болса, олардың біреуі міндетті түрде жоғары сатыға өткен болуы керек; екі жағдайда да солай. Одан да күрделі жағдайлар бар: егер f1 бос болса, ақ епископ b5-те тұрса және e2 және g2-де ақ пешкалар болса, онда епископ жоғары сатыға өткен пешка болуы керек (алғашқы епископ осы жылжымаған пешкалардан өтіп кетуі мүмкін емес). Ойынның басында ойыншыға бастапқыдан артық фигуралар қалдырмайтын, бірақ осыған қарамастан жоғары сатыға өткен болуы керек фигура «көзге түсетін» деп аталады. Көзге түсетін бірліктердің болуы, одан да анық жоғары сатыға өткен бірліктердің болуынан кішірек кемшілік болып табылады. Мәселе экономикалық болуы керек. Бұл талаптың бірнеше қыры бар. Біріншіден, тақтадағы әрбір фигура мақсатқа қызмет етуі керек, яғни нақты шешімді жүзеге асыруға немесе басқа шешімдерді болдырмауға. «Қызыл шалғайтын» (тақтаны безендіру деп аталады) құру үшін қосымша бірліктер қосылмауы керек, тек сирек жағдайларда, егер бұл тақырыптың бөлігі болса. Егер тақырыпты жалпы бірліктер санынан азрақ көрсете алса, онда олай болуы керек. Екіншіден, мәселе нақты тақырыпты көрсету үшін қажеттіден артық жүргізістерді пайдаланбауы керек; егер тақырыпты аз жүргізістерде көрсетуге болады, онда олай болуы керек.

The problem position must be legal. That is to say, the diagram must be reachable by legal moves beginning with the initial game array. It is not considered a defect if the diagram can only be reached via a game containing what over the board players would consider gross blunders. The first move of the problem's solution (the key move or key) must be unique. A problem which has two keys is said to be cooked and is judged to be unsound or defective. (Exceptions are problems which are composed to have more than one solution which are thematically related to one another in some way; this type of problem is particularly common in helpmates.) Ideally, in directmates, there should be a unique White move after each Black move. A choice of White moves (other than the key) is a dual. Duals are often tolerated if the problem is strong in other regards and if the duals occur in lines of play that are subsidiary to the main theme. The solution should illustrate a theme or themes, rather than emerging from disjointed calculation. Many of the more common themes have been given names by problemists (see chess problem terminology for a list). The key move of the solution should not be obvious. Obvious moves such as checks, captures, and (in directmates) moves which restrict the movement of the black king make for bad keys. Keys which deprive the black king of some squares to which it could initially move (flight squares), but at the same time make available an equal or greater number of flight squares are acceptable. Key moves which prevent the enemy from playing a checking move are also undesirable, particularly in cases where there is no mate provided after the checking move. In general, the weaker (in terms of ordinary over the board play) the key move is the less obvious it will be, and hence the more highly prized it will be. There should be no promoted pawns in the initial position. For example, if White has three knights, one of them must clearly have been promoted; the same is true of two There are more subtle cases: if f1 is empty, a white bishop stands on b5 and there are white pawns on e2 and g2, then the bishop must be a promoted pawn (there is no way the original bishop could have gotten past those unmoved pawns). A piece such as this, which does not leave a player with pieces additional to those at the start of a game, but which nonetheless must have been promoted, is called obtrusive. The presence of obtrusive units constitutes a smaller flaw than the presence of more obviously promoted units. The problem should be economical. There are several facets to this desideratum. For one thing, every piece on the board should serve a purpose, either to enable the actual solution, or to exclude alternative solutions. Extra units should not be added to create "red herrings" (this is called dressing the board), except in rare cases where this is part of the theme. If the theme can be shown with fewer total units, it should be. For another, the problem should not employ more moves than is needed to exhibit the particular theme(s) at its heart; if the theme can be shown in fewer moves, it should be.

Турнирлер

Шахмат мәселелерін жасау және шешу үшін түрлі турнирлер (немесе жарыстар) өтеді.

Құрастыру турнирлері

Композициялық турнирлер ресми немесе бейресми болуы мүмкін. Ресми турнирлерде бәсекеге қойылатын мәселелер бағаланғанға дейін жарияланбайды, ал бейресми турнирлерде жарияланады. Бейресми турнирлерді көбінесе мәселелер журналы және тұрақты мәселелер бөлімі бар басқа басылымдар өткізеді; белгілі бір жыл ішінде белгілі бір журналда жарияланған мәселелер бейресми жүлдеге ие болуы мүмкін. Ресми турнирлер көбінесе белгілі бір оқиғаны немесе тұлғаны еске алу үшін өткізіледі. Дүниежүзілік шахмат композициясы турнирі (WCCT) – ФИДЕ-нің шахмат композициясы жөніндегі тұрақты комиссиясы (PCCC) ұйымдастырған ұлттық командаларға арналған ресми турнир. Ресми және бейресми турнирлерде қатысушылардың саны әдетте мәселелердің белгілі бір түрімен (мысалы, екі қадамда мат, көп қадамды, көмекші маттар) шектеледі және қосымша талаптар болуы немесе болмауы мүмкін (мысалы, патрульді шахматтағы мәселелер, Лакни тақырыбын көрсететін мәселелер, тоғыздан кем бірліктерді қолданатын мәселелер). Құрметтер әдетте үш деңгейде беріледі: бұл – төмендеу ретімен, жүлделер, құрметті айтулар және мақтаулар. Әр деңгейге судья қалауынша көптеген мәселелер енгізілуі мүмкін, ал әр деңгейдегі мәселелер реттелген немесе реттелмеген болуы мүмкін (осылайша, жүлдеге 1-ші құрметті айту, 2-ші құрметті айту және 3-ші құрметті айту немесе жай ғана үш реттелмеген құрметті айту кіруі мүмкін). Жүлде жарияланғаннан кейін, белгілі бір мерзім (әдетте үш ай шамасында) ішінде жеке тұлғалар құрметке ие болған мәселелердің бұрыннан болғанын (яғни, осыған ұқсас немесе дерлік мәселе бұрын жарияланған) немесе дұрыс емес екенін (яғни, мәселеде қателіктер немесе шешімі жоқ) талап етуге құқылы. Егер мұндай талаптар қабылданса, жүлде тиісінше түзетілуі мүмкін. Осы мерзім аяқталғаннан кейін жүлде түпкілікті болып табылады. Мәселені қайта басып шығарғанда, оның алған құрметін көрсету қалыпты жағдай.

Жетістік турнирлері

Решеттеу турнирлері де екі негізгі түрге бөлінеді. Пошта арқылы немесе электрондық поштамен жүргізілетін турнирлерде қатысушылар өз жауаптарын жібереді. Мұндай турнирлер көбінесе бейресми шығармашылық турнирлер сияқты шарттармен өткізіледі; ішінде, бейресми шығармашылық турнирдегі мәселелер решеттеу турнирінде де қолданылуы мүмкін. Мұндай турнирлерде компьютерлерді толығымен болдырмау мүмкін емес, алайда, әсіресе ұзақ шешімі бар мәселелер компьютермен шешуге қолайлы болмайды. Басқа решеттеу турнирлері белгілі бір уақытта және орында барлық қатысушылардың қатысуымен өтеді. Олар мәселелерді шешуге шектеулі уақыт алады, ал шахматтан басқа ешқандай көмекші құралды пайдалануға рұқсат етілмейді. Осы типтегі ең белгілі турнир – PCCC ұйымдастырған Әлемдік шахмат решеттеу чемпионаты. Екі түрдегі турнирде де әр мәселе белгілі бір ұпай санымен бағаланады, сондай-ақ, «аспаздық» қателерді табу немесе шешімнің жоқтығын дұрыс анықтау үшін қосымша ұпайлар беріледі. Толық емес жауаптарға қол жетімді ұпайлардың сәйкес бөлігі беріледі. Көп ұпай жинаған шешуші жеңімпаз атанды.

Атаулары

Тақтадағы ойын сияқты, Халықаралық гроссмейстер, Халықаралық шебер және ФИДЕ шебері атақтары ФИДЕ-нің Шахмат композициялары жөніндегі тұрақты комиссиясы (PCCC) арқылы ерекше көзге түскен проблемалар мен этюдтерді (зерттеулерді) жасайтын және шешетін авторларға беріледі (бірақ тақтадағы шахматтан айырмашылығы, проблемалық шахматта осы атақтарға әйелдерге арналған балама атақтар болған жоқ). Композиция бойынша Халықаралық шебер атағы 1959 жылы тағайындалды, ал алғашқы құрметті иегерлері Андре Шерон, Арнольдо Эллерман, Александр Гербстман, Ян Хартонг, Сирил Киппинг және Мариан Вробель болды. Кейіннен IM атағына, сондай-ақ GM атағына (алғаш рет 1972 жылы Генрих Каспарян, Лев Лошинский, Комминс Мансфилд және Элтье Виссерманға берілді) және FM атағына (алғаш рет 1990 жылы берілді) қол жеткізу үшін композитордың ФИДЕ альбомдарында жариялануға іріктелген проблемалар мен этюдтер саны негізге алынды. Бұл альбомдар – ФИДЕ тағайындаған төрешілер ұсынған өтінімдерден іріктелген, үш жылдық кезеңде жасалған ең жақсы проблемалар мен этюдтердің жинағы. Альбомда жарияланған әрбір проблема 1 ұпайға, әрбір этюд 1⅔ ұпайға бағаланады, ал бірлескен авторлық туындылар авторлар санына бөлінгендей есептеледі. ФИДЕ шебері атағына ие болу үшін композитор 12 ұпай жинауы керек, Халықаралық шебер атағы үшін 25 ұпай, ал гроссмейстер атағы үшін 70 ұпай қажет. Шешушілерге GM және IM атақтары алғаш рет 1982 жылы берілді, ал FM атағы 1997 жылы берілді. GM және IM атақтарын тек ресми Дүниежүзілік шахмат шешу чемпионатында (WCSC) қатысу арқылы алуға болады: GM болу үшін шешуші жеңімпаздың ұпайларының кемінде 90 пайызын алып, он жыл ішінде кемінде үш рет ондыққа кіру керек. IM атағы үшін жеңімпаздың ұпайларының кемінде 80 пайызын алып, бес жыл ішінде кемінде екі рет он бесінші орынға ие болу керек; немесе бір WCSC-де жеңіске жеткен немесе бір WCSC-де жеңімпазбен бірдей ұпай жинаған жағдайда IM атағы беріледі. FM атағына ие болу үшін шешуші жеңімпаздың ұпайларының кемінде 75 пайызын алып, PCCC мақұлдаған кез келген екі шешу жарысында қатысушылардың жоғарғы 40 пайызының ішінде болу керек. Шахмат композициясы бойынша халықаралық төреші атағы – құрама турнирлерді ең жоғары деңгейде бағалай білетін тұлғаларға беріледі.

Just as in over the board play, the titles International Grandmaster, International Master and FIDE Master are awarded by FIDE via the Permanent Commission of the FIDE for Chess Compositions (PCCC) for especially distinguished problem and study composers and solvers (unlike over the board chess, however, there have not been any women only equivalents to these titles in problem chess). For composition, the International Master title was established in 1959, with André Chéron, Arnoldo Ellerman, Alexander Gerbstmann, Jan Hartong, Cyril Kipping and Marian Wróbel being the first honorary recipients. In subsequent years, qualification for the IM title, as well as for the GM title (first awarded in 1972 to Genrikh Kasparyan, Lev Loshinsky, Comins Mansfield, and Eeltje Visserman) and the FM title (first awarded 1990) has been determined on the basis of the number of problems or studies a composer had selected for publication in the FIDE Albums. These albums are collections of the best problems and studies composed in a particular three year period, as selected by FIDE appointed judges from submitted entries. Each problem published in an album is worth 1 point; each study is worth 1⅔; joint compositions are worth the same divided by the number of composers. For the FIDE Master title, a composer must accumulate 12 points; for the International Master title, 25 points are needed; and for the Grandmaster title, a composer must have 70 points. For solvers, the GM and IM titles were both first awarded in 1982; the FM title followed in 1997. GM and IM titles can only be gained by participating in the official World Chess Solving Championship (WCSC): to become a GM, a solver must score at least 90 percent of the winner's points and on each occasion finish in at least tenth place three times within ten successive WCSCs. For the IM title they must score at least 80 percent of the winner's points and each time finish in at least fifteenth place twice within five successive WCSCs; alternatively, winning a single WCSC or scoring as many points as the winner in a single WCSC will earn the IM title. For the FM title, the solver must score at least 75 percent of the winners points and each time finish within the top 40 percent of participants in any two PCCC approved solving competitions. The title International Judge of Chess Compositions is given to individuals considered capable of judging composing tourneys at the highest level.