Кіріспе
Археологияда призмалық жапырақ – ұзын, тар, арнайы тас жапырақ құралы, оның өткір жиегі бар, кішкентай шапырушы пышақ сияқты. Призмалық жапырақтар тас ядроларынан қысыммен немесе тікелей соққымен жасалады. Бұл процесте өте стандартталған дайын құрал және қалдық жиынтығы пайда болады. Ең танымал және кең таралған призмалық жапырақ материалы – обсидиан, өйткені Мезоамерикада обсидиан кеңінен қолданылған, бірақ шерт, кремень және халцедон жапырақтары да кездеседі. Бұл термин көбінесе Мезоамерикандық археологиямен шектеледі, бірақ кейбір мысалдар Ескі әлемде де табылады, мысалы, Криттегі минойлық қабірде. Призмалық жапырақтар кесу және сыпыру үшін қолданылды және олардан басқа құрал түрлері, мысалы, жебе ұштары мен тесуіштер жасалды.
In archaeology, a prismatic blade is a long, narrow, specialized stone flake tool with a sharp edge, like a small razor blade. Prismatic blades are flaked from stone cores through pressure flaking or direct percussion. This process results in a very standardized finished tool and waste assemblage. The most famous and most prevalent prismatic blade material is obsidian, as obsidian use was widespread in Mesoamerica, though chert, flint, and chalcedony blades are not uncommon. The term is generally restricted to Mesoamerican archaeology, although some examples are found in the Old World, for example in a Minoan grave in Crete. Prismatic blades were used for cutting and scraping, and have been reshaped into other tool types, such as projectile points and awls.
Морфология
Призмалық жапырақтар көбінесе қиық трапеция пішіндес, бірақ сыртқы түрі теңбұрышты трапецияға ұқсас. Үшбұрышты жапырақтар (көлігі бойынша) да жиі кездеседі. Призмалық жапырақтардың төменгі беті өте тегіс, кейде қолданылған күш бағытын көрсететін ұсақ толқындармен және қолданылған күштің өте кішкентай дөңгелегімен (қысымның төмендеуін көрсетеді) жабылады. Бұл жапырақтардың төменгі бетінде жарық іздері болмайды, бірақ кейде дөңгелектің үстінде сынықтар кездеседі. Ал жоғарғы бетінде жапырақтың ұзын осіне параллель жүретін іздер бар. Бұл жақтары бұрынғы жапырақтарды ядродан алып тастау арқылы пайда болады. Жақындағы ұшында жапырақтың соққы алаңы және қолданылған күштің дөңгелегі орналасса, ал алыс ұшында сынған, қауырсын тәрізді немесе сатылы аяқталу болуы мүмкін.
Өндіріс
Обсидиан призмалы пышақтардың өндірісі Мезоамерикада кеңінен таралған, және осы құралдар Мезоамериканың көптеген археологиялық қазбаларында Классикалық кезеңнен бастап, 16 ғасырдың басында испандықтар келгенге дейін табылады. Этнотарихи дереккөздер призмалы пышақтарды өндіру процесін сипаттайды. Испан бақылаушысы Фрей Мотолиния былай деп жазған:
Призмалы пышақтарды өндіру стандартталған соңғы өнімді ғана емес, сонымен қатар стандартталған қалдық жиынтығын құрайды. Обсидиан қалдықтарын талдау арқылы белгілі бір жерде призмалы пышақтар өндірілген-өндірілмегенін және егер өндірілсе, өндірістің қандай кезеңдері болғанын анықтауға болады. Яғни, кездесетін өндіріс қалдықтарының түрлері (мысалы, жаңарту сынықтары және/немесе пышақтар, платформаны жаңарту сынықтары және т.б.) археологтарға пышақтарды өндірудің қай кезеңінде жасалғанын білуге көмектеседі.