Кіріспе

Этимология энциклопедиясы, Севильский Исидордың құрастырған. "Этимологиялар" (лат. *Etymologiae*), сондай-ақ "Оригиналар" (*Origines*), көбінесе Ориг. деп қысқартылатын, – бұл ықпалды христиан епископы Севильский Исидордың (шамамен 560–636) өмірінің соңына қарай құрастырған этимологиялық энциклопедиясы. Исидорды осы кітапты жазуға Сарагоса епископы Браулио ынталандырды. "Этимологиялар" жүздеген классикалық көздерден алынған мол білімді жинақтап, жүйеледі; оның үш кітабы негізінен Плиний Ақсақалдың "Табиғат тарихы" еңбегінен алынған. Исидор Плинийді мойындайды, бірақ басқа маңызды авторларын – Кассиодор, Сервий және Гай Юлий Солинды – мойындамайды. "Этимологиялар" өте кең тақырыптарды қамтиды. Этимология, яғни сөздердің тегі, ең бастысы, бірақ кітап грамматика, риторика, математика, геометрия, музыка, астрономия, медицина, құқық, шіркеу және еретикалық ағымдар, пұтқа табынушы философтар, тілдер, қалалар, адамдар, жануарлар, физикалық әлем, география, қоғамдық ғимараттар, жолдар, металдар, тау жыныстары, егіншілік, соғыс, кемелер, киім, тағам және құралдар туралы да мәлімет береді. "Этимологиялар" орта ғасырларда кеңінен қолданылған оқулық болды. Ол осы еңбекте жинақталған көптеген классикалық шығармалардың орнына оқылды, нәтижесінде олардың кейбіреулері көшірілмей, жоғалып кетті. Оны Данте Алигьери ("Құдайлық комедиясы" – *Paradiso*-да Исидорды көрсеткен), Джеффри Чосер сілтеме жасайды, ал Боккаччо, Петрарка және Джон Говер оны атап өтеді. Сақталған мыңға жуық қолжазбалардың арасында XIII ғасырға жататын "Гигас кодексі" бар; ал ең көне қолжазба – "Сангалленсис кодексі" – IX ғасырға жататын XI–XX кітаптарды сақтайды. "Этимологиялар" 1472 және 1530 жылдар аралығында кем дегенде он рет басылды, содан кейін Ренессанс кезеңінде маңызы азайды. Алғашқы ғылыми басылымы 1599 жылы Мадридте жарық көрді, ал алғашқы қазіргі заманғы сындық басылымын 1911 жылы Уоллес Линдсей дайындады. Қазіргі заманда бұл еңбек көпшілікке онша таныс болмаса да, қазіргі ғалымдар оның классикалық мәтіндерді сақтаудағы және ортағасырлық ой-сананы түсінудегі маңыздылығын мойындайды.

Өмірбаян

Севильский Исидор шамамен 560 жылы Картахенада дүниеге келді, ол Батыс Рим империясы құлағаннан кейін вестготтардың тұрақсыз үкімі астында болды. Оның ағасы Леандер, Севилья монастырының аббаты, Исидордың білімін қадағалап, мүмкін, монастырьға қарасты мектепте оқытқан. Леандер – беделді дін қызметкері, Папа Григорийдің досы, соңынан Севилья епископы болды. Леандер вестготтар патшасының ұлдары Герменигильд пен Рекардпен де дос болды. 586 жылы Рекард патша болды, ал 587 жылы Леандердің діни жетекшілігімен католицизмге көшті, соның салдарынан епископтарды тағайындауды бақылады. Рекард 601 жылы, Исидорды Севилья епископы етіп тағайындағаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Исидор христиандық пен білім беру арқылы мемлекетті біріктіруге көмектесті, кең тараған ариандық ересін жойды және Толедо мен Севильядағы Ұлттық кеңестерге жетекшілік етті. Исидор 612 жылы таққа отырған Сисебут патшамен және кейіннен Сарагоса епископы болған Севильяның тағы бір шіркеу адамы Браулиомен жақын достықта болды. Исидор көбінесе латын тілінде, аздап грек және иврит тілдерінде оқыды. Ол шіркеу әулиелерінің де, Марциал, Цицерон және Плиний Аға сияқты язычник жазушылардың да еңбектерін білді, соңғысы сол кездегі ең ірі энциклопедияның авторы – «Табиғи тарих». Классикалық энциклопедияшылар тақырыптарды әліпбилік тәртіппен және білімді бақылау арқылы емес, әдеби жолмен ұсынған: Исидор осы дәстүрлерді жалғастырды. Исидор өмірінде ғалым ретінде танылды. Ол шамамен 600 жылы өзінің білімінің жинағын – «Этимологиялар» құрастыруды бастады және 625 жылға дейін жазуын жалғастырды.

Шолу

"Этимология" христиандар сақтап қалуға лайық деп санаған ежелгі білімнің көп бөлігінің қысқартылған түрі. Этимологиялар, көбінесе өте қисынсыз, энциклопедияның жиырма кітабының (X кітап) біреуінің тақырыбын құрайды, бірақ тілдік ұқсастықтар жұмыс бойына сіңген. Питер Джонс Исидордың этимологиялық білімінің сапасы туралы түсінік береді: "Қазір оның көптеген туындыларының мүлдем дұрыс еместігін білеміз (мысалы, ол "таяқ" деген мағынадағы бакулус сөзін сусын құдайы Бахустан шығарады, себебі бірнеше жұтқаннан кейін тура жүру үшін таяқ керек болады)". IV кітап медицинаны, соның ішінде төрт темпераментті, ауруларды, емдік шараларды және медициналық құралдарды қамтиды. Ол "медицина" сөзін латын тіліндегі "өлшеу" (modus) сөзінен, ал "сиатика" (sciasis) сөзін зардап шеккен дененің бөлігі, яғни жамбастан (грекше ἰσχία ischia) шығарады. V кітап заң және хронологияны қарастырады. Исидор табиғи, азаматтық, халықаралық, әскери және қоғамдық заңдарды ажыратады. Ол заңның мақсаты, сот істері, куәгерлер, қылмыстар мен жазалар туралы талқылайды. Хронология бойынша Исидор күн, апта және айлар, күн тоқырауы мен күн мен түн теңелуі, маусымдар, Олимпиадалар мен юбилейлер сияқты ерекше жылдар, ұрпақтар мен дәуірлерді қамтиды. VI кітабында Исидор Ескі және Жаңа Келісімнен бастап шіркеулік кітаптар мен лауазымдарды, киелі кітаптардың авторларын және атауларын, кітапханаларды және аудармашыларды, авторларды, жазу материалдарын, соның ішінде тақташаларды, папирусты және пергаментті, кітаптарды, жазушыларды және христиандық мерекелерді сипаттайды. VII кітапта Құдай, періштелер және қасиеттілерге қатысты негізгі схема сипатталған: яғни, патриархтардан, пайғамбарлардан және елшілерден бастап, ізгі хабарларда аталған адамдардан, шейіттерден, дін қызметкерлерінен, монахтардан және қарапайым христиандарға дейінгі аспан мен жердің иерархиясы. VIII кітапта христиан шіркеуі, яһудилер мен еретикалық секталар, ақындар, сибильдер мен сиқыршылар және пұтқа табынушылық құдайлары сияқты пұтқа табынушылықтар қамтылған. IX кітапта тілдер, халықтар, патшалықтар, қалалар мен атақтар жазылған. X кітап - есімдер мен сын есімдердің сөз тізімі, олардың болжамды этимологиясымен бірге. Мысалы, 'D' әрпі "хозяин" (Dominus) сөзінен басталады, себебі ол үйдің басшысы (Domus); Исидор "оқыту" (docere) етістігінен "ұсыныс жасайтын" (docilis) сөзін шығарады, себебі ұсыныс жасайтын адамдар үйренуге қабілетті; ал "қорқынышты" (Nefarius) сөзді бидайдың бір түрі - дөңгелектен құнды емес деп түсіндіреді. XI кітапта адам, оның белгілері мен түрленуі туралы айтылады. Исидор адамды (homo) латын тіліндегі "жер" (humus) сөзінен шығарады, себебі Жаратылыс кітабының 2:7-ші таравында адам топырақтан жаратылған делінген. Зәр (urina) өзінің атын теріні күйдіре алатындығынан (urere) немесе, Исидор сақтықпен айтқанда, бүйректерден (renes) алады. "Әйел" деген мағынадағы femina сөзі жамбастан шығады, себебі дененің бұл бөлігі ол еркек емес екенін көрсетеді. Латын тіліндегі "жамбас" - clunis, себебі олар ірі ішекке (colon) жақын орналасқан. XII кітапта жануарлар, соның ішінде ұсақ жануарлар, жыландар, құрттар, балықтар, құстар және басқа ұшатын аңдар қамтылған. Исидордың қарастыруы әдеттегідей болжамдық этимологияға толы, сондықтан жылқыны equus деп атайды, себебі төрт жылқыдан тұратын командада олар теңгерімде болады (aequare). Өрмекші (aranea) өзінің атын тамақтанатын ауадан (aer) алған. Электр шағаласы (torpedo) оған тиген кез келген адамды ұйытады (torpescere, ағылшын тіліндегі "torpid" сөзімен салыстырыңыз). XIII кітапта физикалық әлем, атомдар, классикалық элементтер, аспан, бұлттар, күн күркірі мен найзағай, жаңбырлы қанат, жел және су, соның ішінде теңіз, Жерорта теңізі, шығанақтар, тасқын, көлдер, өзендер мен су тасқындары сипатталған. Аспан caelum деп аталады, себебі оның үстінде жұлдыздар бедерленген ыдыс (caelatus) сияқты. Бұлттар аспанды бүркемелегені үшін (obnubere) nubes деп аталады, дәл солай келіншектер (nupta) үйлену тойында бүркеме киеді. Желдің ашуы мен күштілігі (vehemens, violentus) себепті ол ventus деп аталады. Судың түрлері әр түрлі: "тұзды, сілтілі, алюминийлі, күкіртті, шайырлы, ауруларды емдеуге арналған" сулар бар. Көз жараларын емдейтін, дауысты әуенді ететін, ақылдан адастыратын немесе жегілгіштікті емдейтін сулар бар. Стикстің суы бірден өлімге әкеледі. XIV кітапта география, Жер, аралдар, таулар мен үңгірлер сипатталған. Жер үш бөлікке бөлінеді, Азия жер шарының жартысын, ал Еуропа мен Африка әрқайсысы төрттен бір бөлігін алып жатыр. Еуропаны Африкадан Жерорта теңізі бөліп тұрады, ол құрлықтың айналасында ағатын Мұхиттан кіріп келеді. Исидор Жердің orbis сөзінің, Барнидің аудармасында "глобус", "шеңбердің дөңгелектігінен шыққандығын, себебі ол дөңгелекке ұқсайды; сондықтан кішкентай дөңгелек "кішкентай дискі" (orbiculus) деп аталады". Барни orbis сөзінің "Жер айналасындағы шеңберді" және, демек, белгілі жердің барлық көлемін білдіретінін атап көрсетеді. Исидор "Этимологияны" дөңгелек Т О картасымен суреттеді, ол сонымен қатар Жердің жалпақ дискі тәрізді екенін шамалы көрсетеді, бірақ авторлар Исидордың осы мәселедегі сенімдері туралы келіспейді. XV кітап қалалар мен ғимараттарды, соның ішінде қоғамдық ғимараттарды, үйлерді, қоймаларды және шеберханаларды, ғимараттардың бөліктерін, шатырларды, егістіктерді және жолдарды қамтиды. XVI кітап металдар мен тастарды, шаң мен жерден бастап, әртүрлі түстердегі асыл тастарды, шыныны және кендерді қамтиды. Металдарға алтын, күміс, мыс, темір, қорғасын және электрум кіреді. Кітаптың соңында салмақтар мен өлшемдер келтірілген. Тақталар мен ойыншықтармен ойындар сипатталған. XVII кітап егіншілік туралы, соның ішінде астық, бұршақ, жүзім, ағаштар, хош иісті шөптер және көкөністер туралы айтады. XVIII кітап соғыс, ойындар және құқықтану терминдерін қамтиды. Исидор стандарттарды, бұрыштарды, қару-жарақтарды, соның ішінде қылыштарды, найзаларды, жебелерді, оқтарды, тарау машиналарын және қалқандарды, кеудешелерді және шлемдерді сипаттайды. Атлетикалық ойындарға жүгіру, секіру, лақтыру және күрес кіреді. Цирк ойындары, соның ішінде көлікке мініп, жылқыға мініп және секіру сипатталған. Театрларда комедия, трагедия, мим және би қамтылған. Амфитеатрларда Исидор торлармен, еңтаспалармен және басқа қарулармен күресетіндер туралы айтады. XIX кітап кемелерді, соның ішінде қайықтарды, желкендерді, арқандарды және торларды; ұстаханаларды және құралдарды; құрылыс салуды, соның ішінде қабырғаларды, әшекейлерді, төбелерді, мозаикаларды, мүсіндерді және құрылыс құралдарын; және киімдерді, соның ішінде киім түрлерін, плащтарды, төсек-орынды, құралдарды, жүзіктерді, белдіктерді және аяқ киімдерді қамтиды. "Тор" (rete) сөзі балықты ұстаудан шыққан, немесе, Исидор ойынша, оларға бекітілген арқандардан (restis) шыққан. XX кітап Исидордың энциклопедиясын аяқтайды, соның ішінде тағамдар мен сусындарды және оларға арналған ыдыстарды, сақтау және пісіру ыдыстарын; жиһаздарды, соның ішінде төсектерді және орындықтарды; көлік құралдарын, шаруашылық және бақша құралдарын және жылқыға арналған жабдықтарды сипаттайды.

Орта ғасырлар

Изидор орта ғасырлар бойы зор ықпал етті, Папиас, Хугуччо, Бартоломей Англикус және Винсент де Бове жасаған сөздіктер мен энциклопедияларға тікелей қосылды, сондай-ақ шағын үзінділер түрінде кеңінен қолданылды. Оның ықпалы ерте ортағасырлық жұмбақтар жинағына да қатысты, мысалы, Берн жұмбақтары немесе Альдхельмнің «Aenigmata» еңбектері. Оны Данте Алигьери сілтеме жасай келіп, Джеффри Чосер цитата келтірді, ал Боккаччо, Петрарка және Джон Гоуэр сияқты ақындар оның есімін атады. Данте «Жаратушылық комедиясының» соңғы бөлімі «Парадизо» (10.130–131) бөлімінде Изидорды жұмаққа орналастырды. Орта ғасырлар бойы «Этимология» ең көп қолданылатын оқулық болып саналды, классикалық білімнің қазынасы ретінде жоғары бағаланды, тіпті классиктердің жекелеген еңбектерін ығыстырып, олардың толық мәтіндері көшірілмей, жоғалып кетті. Бұл еңбек ортағасырлық кітапханалардағы ең танымал жинақтардың бірі болды.

Қолжазбалар мен баспа басылымдары

"Этимологияның" 1000-ға жуық қолжазба көшірмесі сақталған. Ең көнесі Швейцариядағы Сент-Галл аббаттығының кітапханасындағы, 9 ғасырға жататын Сангалленс кодексінің бір бөлігі – XI-XX кітаптардың көшірмесі. Швеция Ұлттық кітапханасында сақталған 13 ғасырлық Codex Gigas – қазірге дейін сақталған ең ірі ортағасырлық қолжазба, және ол "Этимологияның" көшірмесін қамтиды. 1472 жылы Аугсбургте "Этимология" басылған алғашқы кітаптардың бірі болды, одан кейін 1500 жылға дейін тағы он басылым жарық көрді. Хуан де Гриаль 1599 жылы Мадридте алғашқы ғылыми басылымды жариялады. Фаустино Аревало оны Римде (1797–1803) шыққан өзінің 17 томдық Opera omnia-сының екі томы ретінде қосты. Рудольф Бир 1909 жылы "Этимологияның" Толедо қолжазбасының факсимильді басылымын жасады. Уоллес Линдсей 1911 жылы алғашқы қазіргі заманғы сындық басылымды редакциялады. Жак Фонтейн мен Мануэль К. Диас-и-Диас 1981 және 1995 жылдар аралығында "Auteurs Latins du Moyen Age" сериясының "Belle Lettres" бөлімінде "Этимологияның" алғашқы бес томын шығаруын қадағалады, олар кеңейтілген түсіндірмелермен жабдықталған.