Кіріспе
Cingulata Doedicurus (көне грек тілінде δοῖδυξ "егеуқұйрық" және oυρά "құйрық") – Солтүстік және Оңтүстік Америкаға тән, бір түрі бар, құртты сүтқоректілердің жойылған туысы. Глиптодонттар Chlamyphoridae тұқымдастығының мүшелері, оған кейбір қазіргі заманғы армадилло түрлері де кіреді, және олар жалқаулар мен қарақұйрықтармен бірге Xenarthra суперордеріне жатады. Глиптодонт болғандықтан, ол ауыр қабықпен және қаптамамен жабылған, дөңгелек денелі жануар болған. Шамамен , ол ең ірі глиптодонттардың бірі саналады. Глиптодонттар төрт аяқты болғанымен, Doedicurus сияқты ірілері басқа ксенартрлар сияқты екі аяғымен тұруға қабілетті болған. Ол тірі кезінде салмағы зор болған тікұйрықты қорғаныш құралын (алқапты) алып жүрген, оны жыртқыштардан қорғану үшін немесе басқа Doedicurus-тармен шайқас кезінде секундтық жылдамдықпен соқтығысқан болуы мүмкін. Doedicurus-тың жайылымда жүргені мүмкін, бірақ оның тістері мен аузы, басқа глиптодонттардың тістері сияқты, шөпті тиімді шайнауға жарамсыз болған, бұл баяу метаболизмді көрсетеді. Doedicurus плейстоцен дәуірінде өмір сүрген. Осыған дейін Оңтүстік Америка қалған әлемнен оқшауланған еді, бірақ Панама мойынының пайда болуы Солтүстік Америка фаунасының Оңтүстік Америкаға Ұлы Америкалық алмасу арқылы енуіне мүмкіндік берді, оның ішінде ірі мысықтар, аюлар, сопақшалар, түйелер және жылқылар кірді. Doedicurus солтүстік-шығыс Патагонияның салыстырмалы түрде суық және ылғалды Чако-Пампея жазықтарында мекендеген көрінеді. Ол соңғы тірі қалған глиптодонт болуы мүмкін, оның қалдықтары ортаңғы голоценде 8,000–7,000 жыл бұрын қалдырылған деген болжам бар, бірақ бұл мерзімге күмән тудырады. Ол адамдардың аң аулауы мен климаттың өзгеруінің салдарынан жойылған болуы мүмкін.
Doedicurus (Ancient Greek δοῖδυξ "pestle" and oυρά "tail") is an extinct genus of glyptodont from North and South America containing one species, D. clavicaudatus. Glyptodonts are a member of the family Chlamyphoridae, which also includes some modern armadillo species, and they are classified in the superorder Xenarthra alongside sloths and anteaters. Being a glyptodont, it was a rotund animal with heavy armor and a carapace. Averaging at an approximate , it was one of the largest glyptodonts to have ever lived. Though glyptodonts were quadrupeds, large ones like Doedicurus may have been able to stand on two legs like other xenarthrans. It notably sported a spiked tail club, which may have weighed in life, and it may have swung this in defense against predators or in fights with other Doedicurus at speeds of perhaps
Doedicurus was likely a grazer, but its teeth and mouth, like those of other glyptodonts, seem unable to have chewed grass effectively, which may indicate a slow metabolism. Doedicurus existed during the Pleistocene. Before this, South America had been isolated from the rest of the world, but the formation of the Isthmus of Panama allowed North American fauna to invade South America in the Great American Interchange, including big cats, bears, proboscideans, camelids, and horses. Doedicurus seems to have inhabited the relatively cold and humid Chaco Pampean plains of northeastern Patagonia. It may have been the latest surviving glyptodont, with remains suggested to date to 8,000–7,000 years ago during the middle Holocene, though these dates have been questioned. It may have gone extinct due to some combination of human hunting and climate change.
Таксономия және эволюция
Бұл жануарды алғаш рет 1847 жылы британдық палеонтолог Ричард Оуэн сипаттады, ол Glyptodon clavipes, G. reticulatus, G. tuberculatus (қазір Panochthus), және G. ornatus (қазір Neosclerocalyptus) түрлерінен кейін сипатталған бесінші глиптодонт түрі еді. Типтік үлгі – жартылай құйрық болды, ол үлкен алжапқыш құйрықты көрсететіндей болды, сондықтан Оуэн оған G. clavicaudatus атауын берді (түр атауы латын тілінен шыққан, «алжапқыш құйрықты» дегенді білдіреді). 1874 жылы неміс зоологы Герман Бурмейстер оны жеке туысқа, Doedicurus clavicaudatus деп жіктеді, туыс атауы ежелгі грек тілінен алынған δοῖδυξ «егеуқұйрық» және oυρά «құйрық» сөздерінен құралған. Doedicurus – қазіргі армадиллоларға ең жақын глиптодонт, демек, Ксенартра суперордерінің мүшесі (жалаңаяқ жәндіктер мен қарақұйрықтармен бірге), Оңтүстік Америкаға ендемик. Глиптодонттар Glyptodontidae тұқымдасына жатқызылды. 19- және 20-ғасырларда жаңа түрлер мен туыстар ұсақ немесе күмәнді айырмашылықтар негізінде сипатталды, ал жалпы түрлердің әртүрлілігі 220 түрі бар 65 туысқа жетті. 1997 жылы Малкольм К. МакКенна мен Сьюзан К. Белл сүтқоректілер таксономиясын жан-жақты қайта қарап, барлық глиптодонттарды Glyptodontoidea суперотбасына жатқызды, оған Pampatheriidae, Palaeopeltidae және Glyptodontidae тұқымдастары кірді. Doedicurus Glyptodontidae тұқымдасының Doedicurinae қосалқы тұқымдасына, Eleutherocercus, Prodaedicurus, Comaphorus, Castellanosia, Xiphuroides, Daedicuroides және Plaxhaplous туыстарымен бірге жіктелді. 2016 жылы 12 000 жылдық Doedicurus үлгісінің қабығынан ежелгі ДНК бөліп алынды және дерлік толық митохондриялық геном қалпына келтірілді (76x жабу). Қазіргі армадиллолармен салыстырулар глиптодонттардың шамамен 34 миллион жыл бұрын, эоценнің соңында толипэтин және хламифорин армадиллоларынан бөлініп кеткенін көрсетті. Бұл оларды өз тұқымдарынан, Glyptodontidae, Chlamyphoridae тұқымдасының ішіндегі Glyptodontinae қосалқы тұқымына көшіруге себеп болды. Глиптодонттардың кладограммасы Барасоайн және басқалар, 2022 жыл:
Тіс
Глиптодонттардың гипсодонт тістері болады, және тістері өмір бойы тоқтаусыз өсетін, сондықтан олардың негізгі тағамы – шөп деп есептеледі. Дегенмен, олардың тістері басқа сүтқоректілерге қарағанда ерекше, үш бөліктен тұрады (алғашқы екі тісінен басқа, олар әдеттегідей екі бөліктен тұрады). Тіс ядросы остеодентиннен құралған, оны ортодентин қабаты қоршап тұрады және эмаль орнына цементпен жабылады. Уақыт өте келе, цемент тозып, кейбір ортодентин ашылып, шөпті жақсырақ өңдеуге мүмкіндік беретін, тіл сықыр тәрізді бет пайда болады, бұл жылқы мен сиыр тістерінің эмалі арқылы көрінетін қатты дентин мен цементке ұқсас.
Денесі
Орташа есеп бойынша, Doedicurus-тың биіктігі - , жалпы ұзындығы шамамен - , ал салмағы шамамен - құрады. Бірақ 8000 жылдық нұсқасы - екені есептелді, бұл Doedicurus-тың Голоценде жойылу алдында әлдеқайда ірілегенін көрсетеді. Бұл оны Pa. intermedius, Pa. subintermedius, G. munizi, G. elongatus және Plaxhaplous сияқты ең ауыр глиптодонт түрлерінің біріне айналдырады. Doedicurus-тың үлкен күмбезді қабығы, қазіргі туысы – армадилло сияқты, тығыз орналасқан көптеген қалқаншалардан тұрды. Қабық арқасы белдікке берік бекітілген, бірақ иық айналасында бос болды. Қабықта түйенің құйрығына ұқсас майға толы кеңістік болған болуы мүмкін. Құйрықтың ұшы шамамен жеткен болуы мүмкін. Клуб тірі кезінде болған деп есептесек, соққы орталығы (клубқа тиетін нүкте, ең көп күшті беруге және өзіне зиянды азайтуға мүмкіндік беретін нүкте) ұшынан шамамен қашықтықта болды. Бұрынғы, кіші глиптодонттарда салмақ осылай бөлінбегендіктен, екі аяқты қалпына көшу дене мөлшерінің артуымен байланысты болуы мүмкін. Соңғы Плейстоцен және Голоценде мөлшері күрт өсті, бұл суыған климатқа (оның метаболизмін төмендетіп, мөлшерін ұлғайтатын) немесе жақында көшіп келген адам-аңшылардан қорғануға жауап ретінде болуы мүмкін. Клубпен нысананы тигізу үшін қажетті дәлдік тек тұрақты қарсыласқа қарсы қол жеткізілуі мүмкін, бұл жыртқыштардан қорғануға қарағанда ритуалдық ұрыста қолдануды қолдайды.
Палеоэкология
2,8 миллион жыл бұрын Панама мойынының қалыптасуынан кейін Оңтүстік Американың әлемнен оқшаулану кезеңі аяқталды және Ұлы Америкалық алмасудың бөлігі ретінде Солтүстік Америкалық түрлер еніп келді. Глиптодонттар қысқа жүзді аю, Смилодон және Гомотериум сияқты тырнақты мысықтар мен ягуар сияқты жаңа ірі сүтқоректі жануарлармен кездесті. Аюлар мен мысықтардан басқа, жылқы, түйе, бұғы, піл (гомфотерлер), тапирлер және Жаңа Дүние тышқандары да Оңтүстік Америкаға қоныс аударды. Плейстоценнің Оңтүстік Америкалық сүтқоректілеріне глиптодонттар, жалпақбас жануарлар, қарақұйрықтар мен армадиллолар сияқты ксенартралар; сондай-ақ, сумкалы жануарлар; ірі токсодонттар; және Жаңа Дүниеге тән кеміргіштер жатады. Doedicurus – Плейстоцендегі ең көп танылған глиптодонттардың бірі, Glyptodon, Neosclerocalyptus, Hoplophorus, Neuryurus және Panochthus қатарлы. Глиптодонттар көбінесе қоңыржай және салқын климатты ашық далаларда мекендеген. Олардың қазба қалдықтары Аргентина, Бразилия және Уругвайда табылған. Плейстоцен жиі суық-жылы циклдармен (мұздықтар мен мұздықтар аралық кезеңдер) сипатталды, ал Патагониядағы шөгінділер 15-ке жуық мұздық циклды көрсетеді, бұл мұздықтар кезінде пайдалатын лосс пен мұздықтар аралық кезеңдердегі палеосолға айналу арқылы анықталады. Мұздық кезеңдерде саванналардың көбеюі мүмкін, ал мұздықтар аралық кезеңдер (қазіргі заманды қоса алғанда) жаңбырлы ормандардың кеңеюімен ерекшеленеді. 2019 жылғы зерттеу Пампеан аймағындағы Голоцендік жас шамаларын гумикалық қышқылдармен ластану салдарынан, көбінесе Кейінгі Плейстоценге жататынын көрсетті. Doedicurus, әлемдегі көптеген басқа мегафауналар сияқты, адамдардың аң аулауы мен климаттың өзгеруінің салдарынан болған төртіншілік жойылу оқиғасында жойылды. Аргентинадағы Ла Модерна алабындағы батпақтың жанындағы 7500–7000 жыл бұрынғы сойылған нұсқасы Doedicurus-ты Оңтүстік Американың алғашқы қоныс аударушылары аулап, олармен бірнеше мың жыл бірге өмір сүргенін көрсетеді. Оңтүстік Американың көптеген мегафауналары да Плейстоценнің аяқталуынан кейін осы аймақта біраз уақыт бойы сақталған сияқты – мысалы, Eutatus армадиллосы, Megatherium алып жалпақбасы және Dusicyon avus иті – Пампас датасы дұрыс болған жағдайда, континенттің басқа жерлерінде құлдырауы мүмкін болатын өнімді далаларды қамтамасыз ететін паналық аймақ болған болуы мүмкін. Олардың соңғы жойылуы адамдардың аң аулауынан туындаған немесе оны жеделдеткен болуы мүмкін. Алайда, кейінірек жүргізілген зерттеулер Ла Модернадағы Doedicurus және басқа Пампас аймағындағы мегафауналардың Голоцендік жасының ықтимал ластану немесе басқа қателіктерге байланысты болуын көрсетті, олардың Голоценде тірі қалғанына күмән келтірді.