Кіріспе

Индуизм мен сикхизм діндерінің арақатынасын қарастыру

Индуизм мен сикхизм – Үндістан діндері. Индуизмнің тарихы ежелгі заманға дейін жетеді, ал сикхизм діні 15 ғасырда Гуру Нанакпен құрылған. Екі дін де карма, дхарма, мукти және майя сияқты көптеген философиялық ұғымдарды ортақ, бірақ екі діннің де осы ұғымдарды түсінуі әртүрлі.

Тарихи байланыстар

Льюис Фенехтің айтуынша, сикх дәстүрінің тамыры, мүмкін, Үндістанның Сант дәстүрінде жатыр, ал оның идеологиясы сикх дініне айналды. Фенех былай дейді: «Үнді мифологиясы сикхтердің қасиетті каноны – Гуру Грант Сахиб және екінші каноны – Дасам Грантқа сіңіп, бүгінгі және өткен ата-бабаларының қасиетті символикалық әлеміне нәзік түс және мазмұн қосады». Кейбір тарихшылар сикх дінін Бхакти қозғалысының жалғасы деп қарастырмайды. Моғол империясы кезінде сикхтер мен индустар индустарды ислам дінінің қуғынынан қорғауға көмектескенін, осының салдарынан олардың Гуруы шейіт болғанын айтады. Мысалы, сикх тарихшылары сикх қозғалысы Үндістанның солтүстік-батысында қарқынды дамығанын және Гуру Тег Бахадур сикхтерді ашық түрде «әділ қоғам құруға батыл болуға» шақырғанын жазған: «Ешкімді қорқытпайтын, ешкімнен қорықпайтын адам – нағыз даналық иесі» деген сөз «Ади Грант» 1427 жылы тіркелген. Оның ұлы Гуру Гобинд Сингх жазған деректерге сәйкес, Гуру қуғынға қарсы тұрып, Кашмир индустарын қабылдап, оларды қорғауға уәде берген. Гуру Аурангзебтің шақыруымен Делиге келді, бірақ ол серіктерімен бірге келген кезде оған «дінінен бас тартып, исламды қабылдауды» ұсынды. Гуру көпшілік алдында басы кесілді.

Нанымдар

Сикх жазбалары индуистік терминологияны қолданады, Ведаларға сілтеме жасайды және индуистік бхакти қозғалысы дәстүрлеріндегі құдайлар мен құдайшалардың есімдерін, мысалы Вишну, Шива, Брахма, Парвати, Лакшми, Сарасвати, Рама, Кришна атайды, бірақ оларды құлшынғандық үшін емес. Ол сондай-ақ индуизмдегі рухани ұғымдарға (Ишвара, Бхагаван, Брахман) және исламдағы Құдай ұғымына (Аллах) сілтеме жасайды, олардың барлығы "Құдіретті Бір Құдайдың басқаша атаулары" екенін көрсетеді. Гуру Грант Сахиб Ведалар, Пураналар мен Құранды мойындағанымен, индуизм мен ислам арасындағы синкретизмді білдірмейді, керісінше, сүндеттеу, Құдайға бас иіп дұға ету сияқты мұсылмандық амалдарға немесе жіп тағу сияқты индуистік рәсімдерге қарағанда, Жапжи сияқты Нитнем банилеріне назар аударуды қатаң ұсынады.

Құдай туралы түсінік

Құдайдың бірлігі индуизмнің негізінде жатыр, бірақ онда пантеистік және генотеистік бейімділіктер де бар. Ғалымдар индуизмдегі барлық құдайлардың "жынысы жоқ Брахман деп аталатын принциптің шығуы немесе көрінісі ретінде қарастырылатынын", ол соңғы шындықтың көптеген жақтарын көрсетеді деп мәлімдейді. Сикхизмдегі Құдай сипаттамасы монотеистік болып табылады және индуизмдегідей құдайдың жанына кіру (инкарнация) тұжырымдамасын жоққа шығарады.

Ірі қара мал туралы пікірлер

Гура Амар Дас брахмандар мен малға қарсы жасалған қатыгездіктерді айыптады. У. Оуэн Коул мен П. С. Самбидің сөзіне қарағанда, жиналған дәлелдер Гурудың индуист жандарын өздеріне тарту үшін индуистік дәстүрлерді сынаудан аулақ болғанын шамамен көрсетеді. Сикх үкіметі кезінде сиыр сою өлім жазасымен жазаланды; Пәкістанды аннексиялағаннан кейін бұл тыйым британдықтар тарапынан да индуист және сикх сезімдерін басу үшін сақталды. Сикхтер мен индустар дәстүрлі түрде сиырды қасиетті деп есептейді, себебі ол күнкөріс және тасымалдауға көмектеседі.

Бөріге табыну

Индуистер бейнелермен немесе мүртілермен (санамдағы образдармен) жасалған құлшылықты қабылдайды. Кейбір ғалымдар барлық индуистер санамдағы образға табынады деуі дұрыс емес, ал кейбіреулер үшін санамдағы образ – ойларын шоғырландыру құралы, ал кейбіреулер үшін санамдағы образ – барлық жерде кездесетін руханилықтың көрінісі, тіпті линга, күн шығысы, өзен немесе гүл де соған қызмет етеді. Сикхизм негізгі Халса нормалары мен Сикх Гуруларының үйретіктеріне сәйкес санамдағы образға табынуға тыйым салады, бұл позиция ортодоксалды деп танылған. Сикхизмде санамдағы образға табынуға тыйым салу 20-шы ғасырдың басынан басталады, бұл өзгеріс 19-шы ғасырдың соңындағы Сингх Сабха қозғалысының Тат Халсасы бастады. Сикхтер жәннат пен тозақ та осы дүниеде бар екеніне сенеді, онда әркім өз кармасының жемісін жинайды. Олар өмірдің жақсы және жаман кезеңдерін білдіреді және оларды қазір, жер бетіндегі өмірімізде де бастан кешіруге болады.

Қажылық

Индуизм діни жолын адамның рухани дамуына көмектесетін деп санайды. Карел Вернердің "Индуизмнің танымал сөздігінде" айтылғандай, "көптеген индуисттік қажылық орындары әртүрлі құдайлардың өмірінен алынған аңыз оқиғалармен байланысты. Кез келген жер қажылыққа айналуы мүмкін, бірақ көбінесе бұл қасиетті қалалар, өзендер, көлдер және таулар болады". Сикхизм қажылықты діни амал ретінде жария түрде қолдамайды. Маданжит Каурдың жариялаған зерттеуіне сәйкес, вахилер (генеалогтар мен дін қызметкерлері түрлі қажылық орындарында сақтайтын тізімдер) арқылы Гуру Тег Бахадур, Гуру Гобинд Сингх және оның әйелдері түрлі индуисттік тирталарына сапар шеккені, сол жерлерге өз отбасылық пурохиттерін тағайындағаны және ізбасарларына тағайындалған пурохиттерге құрмет көрсетуді бұйырғаны туралы құжаттамалық дәлелдер бар.

Шрадха

Хиндулар жыл сайын ата-бабаларының естелігі үшін Шрадха рәсімін өткізеді. Осы күні ұрпақтары брахманды шақырып, ата-аналары мен әже-әпкелерінің естелігі үшін оларды тамақтандырады, бұл олардың қайтыс болған ата-бабаларының жанына бір пайда әкеледі деп сендіреді. Сикх діні бойынша, мұндай тағам брахмандарға пайда келтіруі мүмкін, бірақ ол пайда ата-бабаларына жетпейді. Көшкенге пайда әкеле алатыны – оның өзінің жасаған жақсылықтары мен адамзатқа қызмет етуі ғана. Сикх сенімінде, ата-ананың тірі кезінде оларға құрмет көрсету, олар өлгеннен кейін брахмандарға тамақ беруден әлдеқайда жақсы. Индуизмде белгілі бір мухуртаның жағдайына байланысты маңызды діни рәсімдер сияқты іс-әрекеттерді орындау немесе одан бас тарту – кең таралған практика. Рәсімдер мен басқа да шараларды орындағанда Ведалық кітаптарда бір немесе бірнеше мухурталар ұсынылады. Сикхтердің қасиетті кітабы "Гуру Грант Сахиб" ырысқатты күндерге сенуді жоққа шығарады.

Ораза ұстау

Ораза индуизмнің маңызды бөлігі болып табылады және көптеген жағдайларда сақталады. Ораза индустардың рухани өмірінің маңызды аспектісі, және оның көптеген түрлері бар. Кейде ораза ұстау дегеніміз, дәнді тағамдар сияқты белгілі бір тағамдардан бас тартуды білдіреді. Діншілер ораза ұстаудың әртүрлі себептеріне ие. Кейбіреулер белгілі бір құдайды құрметтеу үшін, ал басқалары белгілі бір мақсатқа жету үшін ораза ұстайды. Сикхизм оразаны рухани амал деп санамайды. Сикхизмде қасақана аштық арқылы ораза ұстау немесе денеге қиыншылық тудыруға тыйым салынады. Сикхизм тамақтануда шамалылық пен қанағаттылықты ұсынады, яғни аш болмау және шамадан асырып жемеу. Бұл варналардың ішінде көптеген джатилер бар. Біріншісі – брахман (ұстаз немесе дін қызметкері), екіншісі – кшатрия (басшы немесе жауынгер), үшіншісі – вайшья (саудагер немесе шаруа), ал төртіншісі – шудра (қызметші немесе жұмысшы). Төрт варна жүйесінен тыс қалған адамдар «көрінеушілер» деп есептеледі және олар далиттер деп аталады. Гуру Нанак касталық жүйеге қарсы уағыз айтты. Сикх гурулары касталық жүйенің иерархиясын сынағанмен, сикх қауымында ол әлі де бар. Кейбір сикх отбасылары балалары үшін болашақ күйеу жігіттердің немесе келіндердің кастасын тексеруді жалғастырады.

Аскетизм

Индуизм аскеттер рухани жетістіктерге жету үшін таза өмір сүреді деген сенімге байланысты аскетизмді жоғары бағалайды. Саньяса – аскетизмнің бір түрі, ол материалдық құштарлықтар мен көзқарастардан бас тартумен сипатталады, материалдық өмірден мүңкіп, оқшаулану күйімен бейнеленеді және адамның өмірін бейбіт, махаббатқа негізделген, қарапайым рухани өмірде өткізуді мақсат етеді. Сикхизм құмарлықты күнә деп есептегенмен, сонымен бірге адам үй иесінің өмірін сүру арқылы моральдық жауапкершілікті бөлісуі керектігін көрсетеді. Сикхизм бойынша, үй иесі болып, Құдайға бағышталғандық аскет болудан жақсы. Сикхизмде аскеттер толыққанды жүзеге аспайды. Керісінше, "Манусмритиде" қатаң етеккірлік заңдары жазылған. Етеккірлік кезіндегі әйелге тиісу лас деп саналды, ал ол тамаққа тисе, ол да тыйым салынған деп есептелді. Сондай-ақ, етеккірлік кезіндегі әйелмен бір төсекке жатуға рұхсат етілмеді. Дегенмен, "Манусмрити" шамамен 100-ге жуық Дхармашастраның бірі ғана. Бұл индуистік теологиялық мәтіндерде етеккірлік тақырыбына қатысты түрлі көзқарастар бар, ал кейбіреулері етеккірлікті табиғи процесс ретінде мойындайды. Веда – ең басты және ең қасиетті индуистік мәтін, онда мұндай шектеулер жоқ. Етеккірлік – табиғи процесс және өмір сыйлайтындықтан қасиетті саналады. Веда дәуірінде етеккірлік кезіндегі әйелдер тұрақты міндеттерінен босатылып, демалуға және отбасы мүшелерінің күтіміне ие болатын. Олар бос уақыттарын дұға етуге, ой жүгіртуге және қалауынша ойын-сауықпен айналысуға арнады. Сикх жазбалары етеккірлік қан кетуді маңызды және табиғи процесс ретінде мойындайды. Сикх гурулары қанмен дақтанған киімді лас деп есептегендерді сынады. Гуру Нанак әйелдерді олардың өршу энергиясы негізінде кемсіртудің заңдылығы мен мақсатын сұраққа алды. Мысалы, Веда сияқты. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдыққа жататын индуистік мәтіндер бастапқыда етті тамақ ретінде атайды, содан кейін тек қана ырымдық құрбандық арқылы алынған етті жеуге болатындығы туралы ұсыныстарға айналады, содан кейін жануарларға зиян тигізетіндіктен ет жеуге болмайтындығы туралы ұстанымға келеді, ал өлеңдер гүлдер, тамырлар және жемістермен ғана өмір сүруді асыл өмір деп сипаттайды. Веда дәуірінің соңғы кезеңіндегі әдебиет (б.з.д. 500 жылға дейін) адамдарды, малды, құстарды және жылқыларды өлтіруді айыптайды және Агни құдайынан өлтірушілерді жазалауын сұрайды. Сикхизм Құдайды ынаятқа алу үшін жануарларды құрбандыққа шалу тұжырымын қабылдамайды. Кейбір Нихангтар мен Хазури сикхтер әлі де мал құрбандығын жасап тұрады.

Күн тұтылуына қатысты наным-сенімдер

Индуизм бойынша Раху күнді немесе айды тотығуға себепкер болады. Тотылу кезінде пісірілген тағамдарды ішпеу керек. Индуистер тотылудан кейін өздерін тазарту үшін Ганг өзенінде (рухани тазалыққа ие деп саналады) шомылады. Гуру Нанак Курукшетраға барғанда, Күн тотылуы – табиғи құбылыс екенін, ал оның салдарынан қорғану үшін қасиетті су қоймасында шомылу, садақа беру сияқты амалдар – нағыз соқыр сенім екенін айтты. Сикх дінінде хавана мен яджна ұғымдары жоқ.

Мәдениет және аралас некелер

Индуизммен тығыз байланысы бар болғанымен, Гурулардың діни философиясы ертедегі индуистік ой-пікірлермен үзіліс пен жалғастықты көрсетеді, сикх діні өзінің жеке дін ретінде қалыптасқан және өмір бойы өзгеше ерекшеліктерін сақтап келген. Кейбір топтар сикх дінін басқа дхармиялық сенімдермен бірге индуизмнің дәстүрі ретінде қарастырса да, ол жеке дін болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, сикхтер индустарды және басқаларды қорғаушылар ретінде танылған, тіпті кейбір оңшыл индуистік саяси ұйымдар, мысалы, Раштрия Сваямсевак Сангх оларды индуизмнің "қолдаушы күші" деп санаған. Индустарды қорғаушылар ретіндегі олардың мәртебесі соншалықты жоғары болған, Панджаби индустары кейде үлкен ұлдарын сикх ретінде тәрбиелеген. Уильям Оуэн Коул мен Пиара Сингх Самби Хатри сикхтері үшін, бір қауымдастықтағы индустар мен сикхтер арасындағы некелер басқа қауымдармен қарағанда артық деп мәлімдейді. Сикх кітаптары кейбір индуистік қауымдар, әсіресе синкретикалық секталар тарапынан құрметтеледі.