Кіріспе
Ferugliotheriidae – Гондванатериялар отрядындағы, құпиялы жойылған сүтқоректілер тобындағы үш белгілі отбасының бірі. Гондванатериялар нақты туыстық байланысы белгісіз топ ретінде немесе ірі жойылған сүтқоректілер отряды – көпқұрттылардың құрамында жіктеледі. Ferugliotheriidae отбасының ең жақсы танымал өкілі – Аргентинадан табылған соңғы креда кезеңіне жататын Ferugliotherium туысы. Екінші туыс, Trapalcotherium, аргентиналық басқа бір кредалық жерден табылған бір тіс – бірінші төменгі моляр тәрізді тістен (molariform) белгілі. Тағы бір туыс, Argentodites, бір тістен (төртінші төменгі премоляр) белгілі және бастапқыда көпқұрттыларға жатпайтын түр ретінде сипатталған, бірақ кейін Ferugliotherium-мен байланысты болуы мүмкін екені анықталды. Соңында, Перудың палеогенінен табылған LACM 149371 нөміріндегі бір тіс, мүмкін соңғы жоғарғы моляр тәрізді тіс, сондай-ақ Мексикадан жақында алынған үлгі де туысқан жануарларды білдіруі мүмкін. Ferugliotheriidae оқшауланған, төмен тақшалы (брахидонт) тістерінен және төменгі жақ сүйегінің фрагментінен белгілі. Ferugliotherium-ның салмағы шамамен 70 г болған. Инцизорлар (алдыңғы тістер) ұзын және иілген, тістің тек бір бөлігінде ғана эмаль қабаты бар. Жақ фрагментінде инцизорға арналған ұзын тіс ойығы және көпқұрттыларға ұқсас пышақ тәрізді төртінші төменгі премоляр бар. Argentodites-тің премолярлары да осыған ұқсас. Екі жоғарғы премоляр да көпқұрттылардың тістеріне ұқсайды, бірақ осы премолярлардың Ferugliotheriidae-ға жататыны әлі даулы. Моляр тәрізді тістер тікбұрышты және брахидонтты, бойлық қатарлардағы тізбектерден тұрады, олар көлденең қырқалармен байланысқан және көлденең ойыстармен бөлінген. Төменгі моляр тәрізді тістерде екі тізбек қатары, ал жалғыз белгілі жоғарғы моляр тәрізді тісте үш қатар бар. Ferugliotheriidae-де кездесетін төмен тақшалы және пышақ тәрізді тістер, басқа гондванатериялар отбасының – Sudamericidae-дің жоғары тақшалы (гипсодонт) тістерінің эволюциялық алғышарттары болуы мүмкін. Ferugliotheriidae-ның көпшілігі Аргентинаның соңғы креда кезеңінен (Кампан-Маастрихт дәуірі, 84-66 миллион жыл бұрын) табылған, онда олар батпақты немесе теңіз жағалауындағы ортада өмір сүрген болуы мүмкін. Олар дриолестоидтар және динозаврлар сияқты басқа да жануарлармен бірге өмір сүрді. Ferugliotheriidae өсімдіктермен қоректенген немесе барлық жейтін жануарлар болған болуы мүмкін.
Ferugliotheriidae is one of three known families in the order Gondwanatheria, an enigmatic group of extinct mammals. Gondwanatheres have been classified as a group of uncertain affinities or as members of Multituberculata, a major extinct mammalian order. The best known representative of Ferugliotheriidae is the genus Ferugliotherium from the Late Cretaceous epoch in Argentina. A second genus, Trapalcotherium, is known from a single tooth, a first lower molariform (molar like tooth), from a different Late Cretaceous Argentinean locality. Another genus known from a single tooth (in this case, a fourth lower premolar), Argentodites, was first described as an unrelated multituberculate, but later identified as possibly related to Ferugliotherium. Finally, a single tooth from the Paleogene of Peru, LACM 149371, perhaps a last upper molariform, and a recent specimen from Mexico, may represent related animals. Ferugliotheriids are known from isolated, low crowned (brachydont) teeth and possibly a fragment of a lower jaw. Ferugliotherium is estimated to have weighed 70 g (2.5 oz). The incisors are long and procumbent and contain a band of enamel on only part of the tooth. The jaw fragment contains a long tooth socket for the incisor and bears a bladelike fourth lower premolar, resembling those of multituberculates. The premolar of Argentodites is similar. Two upper premolars also resemble multituberculate teeth, but whether these premolars are referable to Ferugliotheriidae is controversial. Molariforms are rectangular and brachydont and consist of longitudinal rows of cusps, connected by transverse crests and separated by transverse furrows. Lower molariforms have two cusp rows, and the single known putative upper molariform has three. Low crowned and bladelike teeth as seen in ferugliotheriids may have been evolutionary precursors of the high crowned (hypsodont) teeth of the other gondwanathere family, Sudamericidae. Most ferugliotheriids come from the Late Cretaceous epoch (Campanian–Maastrichtian ages, 84–66 million years ago, or mya) of Argentina, where they may have lived in a marshy or seashore environment. They coexisted with mammals such as dryolestoids and a variety of other animals, including dinosaurs. Ferugliotheriids may have been herbivores or omnivores.
Таксономия
Ferugliotheriidae тұқымдасының алғашқы табылған өкілі Ferugliotherium windhauseni 1986 жылы аргентиналық палеонтолог Хосе Ф. Бонапарт Аргентинаның Лос-Аламитос формациясынан алынған тіс негізінде атады. Бонапарт Ferugliotherium-ды жаңа Ferugliotheriidae тұқымдасының жалғыз өкілі ретінде белгіледі, оны алдын ала Multituberculata, жойылған сүтқоректілердің ірі тобы (қазіргі сүтқоректілердің екі негізгі тобы – монотремалар мен териандардан ерекшеленеді) деп санады. Бұл топ әсіресе солтүстік құрлықтарда (Лавразия) кең таралған, бірақ оңтүстікте (Гондвана) бұрын табылмаған. 1990 жылы Бонапарт Лос-Аламитостан тағы бір түрді – Vucetichia gracilis – атады. Оны Gondwanatheriidae тұқымдасына, Gondwanatherium және басқа Лос-Аламитос сүтқоректілерімен бірге Gondwanatheria тобына қосты, онда Sudamericidae тұқымдасы, содан кейін Sudamerica туысы болды. Бонапарт гондванатерлерді Paratheria тобындағы ксенартрлармен (салаңаштар, армадиллолар және қарақұмық жегіштер) ең жақын байланысты деп есептеді. Сол 1990 жылы Бонапарт Gondwanatheriidae тұқымдасын Sudamericidae тұқымдасына біріктірді және Дэвид Краузебен бірлесіп Gondwanatheria-ны Ferugliotheriidae және Sudamericidae-ді қамтитын Multituberculata кіші тобы ретінде қайта анықтады, осылайша гондванатерлер мен ксенартрлар арасындағы байланысты жоққа шығарды. 1992 жылы Краузе, Бонапарт және Зофия Килан Яворовска Ferugliotherium-ды қайта сипаттап, Vucetichia негізделген тістер Ferugliotherium-ның тозған үлгілері болуы мүмкін деген болжам жасады. Олар Ferugliotherium-ды Multituberculata тобына қосып, оның Plagiaulacoidea кіші тобының бөлігі болуы мүмкін екенін айтты. Келесі жылы Краузе Vucetichia gracilis-тің Ferugliotherium windhauseni-нің синонимі екенін растады. Бонапартпен бірлесіп ол гондванатерлерді Plagiaulacoidea ішіндегі Gondwanatherioidea суперотбасы ретінде жіктеуді ұсынды (Ferugliotheriidae және Sudamericidae тұқымдастарын қоса алғанда). 1996 жылы Килан Яворовска мен Бонапарт Лос-Аламитостан табылған төртінші төменгі премоляр (p4) сияқты Multituberculata тобына жататын төменгі жақ сүйегінің фрагментін Ferugliotherium ретінде анықтады. Жақ фрагментінің морфологиялық ерекшеліктеріне сүйеніп, олар гондванатерлердің басқа Multituberculata топтарымен тығыз байланысты емес екенін көрсетіп, оларды жеке Gondwanatheria кіші тобына орналастырды. 1999 жылы Росендо Паскуал және әріптестері Оңтүстік Американың төменгі жақ сүйегін сипаттады, ол бұрын тек оқшауланған тістерден ғана белгілі болған. Бұл жақ сүйегінің фрагменті Оңтүстік Америкада төменгі жақ сүйегінің әр жағында төрт моларифтік тіс бар екенін көрсетті, бұл кез келген Multituberculata-дан көп, сондықтан олар гондванатерлерді Multituberculata тобынан алып тастап, олардың туыстығын белгісіз деп санады. Нәтижесінде Килан Жаворовска және әріптестері Gondwanatheria-ны Multituberculata тобынан алып тастады, бірақ 2001 жылғы мақаласында және 2004 жылғы кітабында Ferugliotherium жақ сүйегінің фрагменті мен бірнеше жоғарғы премолярларын белгісіз Multituberculata өкілдері ретінде анықтады. Алайда 2009 жылы Ямила Гурович пен Робин Бек бұл қалдықтарды Ferugliotherium деп анықтады және гондванатерлердің (Ferugliotheriidae қоса алғанда) Multituberculata тобымен тығыз байланысты екенін дәлелдеді. 2000 жылдары Ferugliotheriidae-нің қосымша өкілдері сипатталды. 2004 жылы Франсиско Гойн және әріптестері Перудің палеоген кезеңінен бір ғана жұмбақ тісті сипаттады (LACM 149371), олардың ең жақсы болжамы бойынша ол Ferugliotheriidae тобының өкілі болды. Бір p4 негізінде Килан Яворовска және әріптестері 2007 жылы Аргентинаның Ла-Колония формациясынан Argentodites coloniensis-ті Multituberculata тобының өкілі ретінде атады, мүмкін Cimolodonta кіші тобына жататын. Алайда Гурович пен Бек Argentodites-тің p4 саны олар Ferugliotherium-ға жатқызған жақ сүйегіндегіден ерекшеленбейтінін және Argentodites-тің Ferugliotherium-ның немесе оған жақын туысқан жануардың үлгісіне негізделгенін айтты. Гильермо Ружиер және әріптестері 2009 жылы ұқсас жастағы үшінші аргентиналық формация – Аллен формациясынан сүтқоректілерді сипаттады, оның ішінде жаңа ferugliotheriid – Trapalcotherium matuastensis. Олар сонымен қатар Argentodites-ті Ferugliotherium-ның ықтимал туысы деп қарастырды және Ferugliotheriidae-ның Multituberculata тобына жататынын немесе олармен тығыз байланысты екенін айтты. Кейбір зерттеулер Ferugliotheriidae-ның Gondwanatheria тобының қалған бөлігімен байланысты емес екенін, оның орнына Multituberculata тобының ішінде орналасқанын көрсетті.
Сипаттама
Феруглиотеридтер бірнеше ондаған оқшауланған тістерінен және күмәнді бөлінген жақ сүйегі фрагментінен белгілі. Көптеген қазбалар Ferugliotherium-ға жатады; Trapalcotherium және Argentodites әрқайсысы бір тістің негізінде сипатталған. Олардың тістерінің нақты формуласы белгісіз, бірақ кескіш тістер, премолярлар және молариформ тістер анықталған. Гурович Ferugliotherium-ның бір кескіш тісі (жоғарғы жақта мүмкін екі), кездік тістері жоқ, бір немесе екі премоляр және төменгі және жоғарғы жақтардың әр жағында екі моляр бар екенін айтты. Түсті американдықтардың өте биік тажы бар (гипсодонт) тістерінен айырмашылығы, феруглиотеридтердің тістері төмен тажы бар (брахидонт). Сонымен қатар, судамерицид молариформдары үлкен және бір үлкен тамырмен қолдау табады, бірақ кіші феруглиотериидтердің молариформдарының астында кем дегенде екі тамыр бар. Ferugliotherium-ның салмағы 70 г деп бағаланады. Тек Ferugliotherium-нан ғана белгілі кескіш тістері ұзын және сүйір. Үш төменгі және төрт жоғарғы кескіш тіс белгілі. Ұқсас пішінді (глириформды) кескіш тістері бар сүтқоректілерде әдеттегідей, төменгі кескіш тістер жаққа қарай қысылған, аз иілген, алдыңғы жағы мен тозу жағы арасында үлкен бұрыш құрайды және жоғарғы кескіш тістерге қарағанда эллипстік пішінде емес. Эмаль жолағы төменгі және жоғарғы кескіш тістерде тек ішкі бетке (төменгі кескіш тістерде төменгі, ал жоғарғы кескіш тістерде жоғарғы) шектеледі. MACN Pv RN 975 үлгісі, алғаш рет Килан Жаворовска мен Бонапарт 1996 жылы сипаттаған, Ferugliotherium-ның жақ сүйегі фрагменті болуы мүмкін, бірақ ол туысы жоқ көп туберкулятты ретінде де анықталды. Бұл табылған жерде төртінші премоляр деп аталатын, пышаққа ұқсас премоляр және оның астындағы жақ сүйегінің бөлігі сақталған. Премоляр мен оның алдында орналасқан кескіш тіс арасында диастема (аралық) бар. Төменгі кескіш тістің альвеолы (соқпасы) барлық қазбаға дейін созылады. P4 ұзындығы бойынша қырқаның екі жағында сегіз қырқасы бар және алдыңғы және артқы жағынан екі тамырмен қолдау табады. Argentodites-ке жатқызылған p4 екі жағында сегіз қырқаға ие, олар жоғарғы жиегіндегі шыңдардан төмен түседі, ал алдыңғы және артқы жағында тамырлар бар. Килан Яворовска және оның әріптестерінің айтуынша, ол MACN Pv RN 975-тен бұрыштық емес, дөңгелектенген пішінде өзгешеленеді. Алайда, Гурович пен Бек бұл айырмашылықты соңғысының әлдеқайда көп тозуына байланысты деп санайды. Екі қазба Ferugliotherium-ның оқшауланған төменгі премолярлары ретінде түсіндірілді, бірақ әлі күнге дейін мұндай болып саналмайды. Тағы екі тіс Ferugliotherium-ның жоғарғы премолярлары ретінде анықталды; жақ фрагменті сияқты, олар да белгісіз көп туберкулятты білдіруі мүмкін. Олардың бірі екі бойлық қатарды сақтайды, олардың бірі төрт, ал екіншісі кем дегенде екі тісқабырғаға ие. Екіншісі нашар сақталған, бірақ тістің бірдей орнын білдіруі мүмкін. Бұл тістер көп туберкулятты жоғарғы премолярларға ұқсайды. Ferugliotherium-ның төрт жоғарғы бірінші молариформасы (mf1) белгілі, ал Trapalcotherium-ның жалғыз белгілі тісі де mf1 деп саналады. Тіл жағында (тілдің жағында) төрт, ерін жағында (еріннің жағында) үш тісқабырға бар. Тісқабырғалар көлденең қырқалармен екінші қатардағы тісқабырғалармен байланысқан және өз қатарларындағы тісқабырғалардан үш көлденең ойыспен бөлінген. Екі қатты тозған Ferugliotherium mf1 бастапқыда 1990 жылы Бонапарт Vucetichia gracilis жоғарғы молярлары ретінде анықталды. Олардың бірі тамырларды сақтайды; алдыңғы және артқы жағында екі тамыр бар, олардың негіздері біріктірілген. Trapalcotherium mf1 тек кейбір бөлшектермен ғана ерекшеленеді; басқалармен қатар, тісқабырғалар қыртыстардан аз ерекшеленеді. Ferugliotherium-ның жалғыз mf2 - холотип. Оның екі қатары бар. Алдыңғы және артқы жұптардың тұғырлары кең қырқамен байланысқан, ал екі жұп терең ойыспен бөлінген. Ferugliotherium-де кездесетінге ұқсас, тісқабырғалар арасындағы көлденең қырқалар ешқандай көп туберкулятты жануарларда кездеспейді. Екінші жағынан, тісқабырғалар мен қырқалардың жалпы үлгілері Ferugliotherium, Gondwanatherium және Sudamerica арасында ұқсас, бұл үшеуінің тығыз байланысты екенін көрсетеді. Бір Ferugliotherium тісі бірінші жоғарғы молариформа (MF1) деп есептеледі. Ол төртбұрышты болып келеді және үш бойлық қатардан тұрады. Ортаңғы қатарда бес тісқабырға, тістің бір жағында төрт, ал екінші жағында екі немесе үш тісқабырға бар. Төменгі молариформалардағыдай, тісқабырғалар көлденең қырқалармен байланысқан және ойыстармен бөлінген. LACM 149371, Перудегі феруглиотеридтерден табылған құпия тіс, алты немесе жеті тісқабырғасы бар үшбұрышты тіс, олар қырқалармен байланысқан және екі терең ойыс (іңір) және үшінші шалғы ойыспен қоршалған.
Аумағы, экологиясы және эволюциясы
Төмен тажы бар тістерімен Ferugliotherium жәндік жейтін немесе барлық нәрді жейтін болуы мүмкін, Mesodma сияқты ұқсас көпқұрттылар сияқты, олар жәндіктер, басқа буынтық аяқтылар, тұқымдар және/немесе жаңғақтарды жеген деп есептеледі. Ferugliotherium тістерінің тозуы жануардың өсімдік материалдарын жегенін көрсетеді. Жоғары тажы бар оңтүстік америкалық сүтқоректілер абразивті өсімдіктермен қоректенген өсімдіктер болған деп есептеледі, бірақ олардың нақты тамақтануы белгісіз. Гондванатерлердің эволюциялық тарихында жоғары тажы бар тістері брахидонт тістерінен пайда болған деп саналады. Гурович судамерицидтердің алдыңғы моляр формалары Ferugliotherium-дегідей қақпақ тәрізді премолярлардан дамыған болуы мүмкін деп болжайды. Аргентиналық феруглиотеридтердің қазбалары Лос-Аламитос (Ferugliotherium), Ла-Колония (Ferugliotherium және Argentodites) және Аллен формацияларынан (Trapalcotherium) табылды. Үшеуі де шамамен бірдей жастағы, Кампан (84–71 млн жыл бұрын) немесе көбінесе Маастрихт (71–66 млн жыл бұрын) кезеңіне жатады, бірақ Ла-Колония формациясы сәл жас. Лос-Аламитос және Аллен формациялары батпақты ортада қалыптасқан болуы мүмкін, ал Ла-Колония формациясының шөгінді ортасы эстуарий, тасқын алабы немесе жағалау жазығы болуы мүмкін. Үш формацияның әрқайсысында сүтқоректілер фаунасында архаикалық топ – Dryolestoidea басым; Лос-Аламитос формациясы судамерицид Gondwanatherium-ды да тапқан. Аллен формациясында бар болғаны жеті сүтқоректі тісі табылды. Үшеуі де динозаврлар, қосмекенділер және балықтарды қоса алғанда, көптеген басқа жануарлардың қалдықтарын қамтиды. LACM 149371 табылған Санта-Роза қазба орны Перудің Укаяли аймағында орналасқан. Санта-Роза фаунасында сондай-ақ марсупиалдардың әртүрлі бірегей түрлерінің, гистрикогнафты кеміргіштердің, мүмкін жарғақтардың және кейбір нотоунгуляттардың (Оңтүстік Американың бірегей жойылған тұяқты жануарлар тобы) қалдықтары бар. Бұл фаунаның жасы нақты емес, бағалаулар Эоцен-Олигоцен шекарасына жақын (~35 млн жыл бұрын) дейін немесе кейінгі Олигоценге дейін (~25 млн жыл бұрын) жетеді. Санта-Роза сүтқоректілері өзендері бар саваннада өмір сүрген болуы мүмкін. Жақында Мексиканың Серро-дель-Пуэбло формациясында Ferugliotherium-мен бірнеше ұқсастықтары бар үлгі табылды. Егер бұл феруглиотериид болса, онда бұл кладтың ареалы Солтүстік Американың Маастрихт кезеңіне дейін кеңейеді. Ferugliotheriidae-ның таралу аймағы жалпы алғанда, көлемі мен уақыты жағынан Sudamericidae-ге қарағанда шектеулі; sudamericids Аргентинаның соңғы креда кезеңінен миоценге дейін, Мадагаскар мен Үндістанның соңғы креда кезеңінен, Антарктиканың орта эоценінен және, мүмкін, Танзанияның креда кезеңінен (TNM 02067, Sudamericidae деп аталады) тіркелген. Дегенмен, феруглиотеридтер солтүстік жарты шарда кездесетін жалғыз гондванатерлер болуы мүмкін.