Кіріспе

Рабиндранат Тагордың өмір бойының орта кезеңі негізінен Сантиникатан қаласында өтті, алайда бұл жылдар Азия, Еуропа және Жапонияға жасаған көптеген саяхаттармен де толы болды.

Сантиникатан

1901 жылы Тагор Шелайдахадан шығып, Калькуттаның солтүстік-батысына қарай шамамен жүз мильдей жердегі, қазіргі Батыс Бенгалияда орналасқан Шантиникетанға көшіп барды. Шантиникетан – Дебендранттың 1860 жылдары сатып алған жеті акр жерді құрайтын, құрғақ және эрозияға ұшыраған қызыл топырақтан тұратын кең аумақ. Бұл жер Тагордың жаңа ашрамына, мрамор еденді дұға ғимаратына («Мандир»), тәжірибелік мектепке, ағаштардың шағын тоғайларына, бақшаларға және кітапханаға айналды. Өкінішке орай, осы кезеңде оның әйелі Ренука (1903 жылы) және Саминдранат (1907 жылы) қайтыс болды, бұл Тагорды терең қайғыға баттырды. 1905 жылдың 19 қаңтарында 87 жастағы Тагордың әкесі де қайтыс болғаннан кейін, Тагорға мұра ретінде ай сайын 1250–1500 рупия (Rs.) түсе бастады. Бұған Трипура махаражасынан түскен табыс, оның және қайтыс болған әйелінің зергерлік бұйымдарын сатудан түскен ақша, Пури теңіз жағасындағы бунгалосы және оның еңбектерінің мыңдаған даналарын лицензиялық түрде басып шығарудан алынған орташа роялти (Rs. 2000) қосылды. Осының нәтижесінде ол бенгал оқырмандарының арасында үлкен даңққа ие болды. Ол «Найведья» (1901) және «Кхея» (1906) сияқты туындыларын жариялады. Бенгал тілінен басқа аудармалар да жарық көрді, бірақ олар көбінесе сапасыз болды. Суретші Уильям Ротенштейннің өтініші бойынша Тагор өзінің өлеңдерін еркін өлеңге аударуды бастады.

Саяхат

1913 жылы ол өзінің аударған туындыларының бір жинағын алып, Англияға сапар шекті. Ондағы оқылымдарда бұл шығармалар көптеген ағылшындарды, соның ішінде ағылшын миссионері және Гандидің шәкірті Чарльз Ф. Эндрюсті, англо-ирланд ақыны Уильям Батлер Йейтс, Езра Паунд, Роберт Бриджес, Эрнест Рис және Томас Стёрдж Мурды қатты әсерге түсірді. Шындығында, Йейтс кейіннен «Гитанджалидің» ағылшын тіліне аудармасының (Үнді қоғамы басып шығарған) алды сөзін жазды, ал Эндрюс Тагормен бірге Үндістанда жұмыс істеу үшін қосылды. 1912 жылдың 10 қарашасында Тагор АҚШ-қа сапар шегіп, Иллинойс штатының Урбана қаласындағы унитариян шіркеуінде сөз сөйледі. Сол жылы Тагор Ұлыбританияны аралап, Уильям Ротенштейнмен және Уильям Батлер Йейтспен кездесті, олар оның «Гитанджали» туындысын оқыды. Кейін ол Стаффордширдегі Баттертон қаласында К. Ф. Эндрюстің дін қызметкер достарының үйінде тұрды. 1913 жылдың 14 қарашасында ол Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алғаны туралы хабар алды. Бұл сыйлық 1912 жылғы «Гитанджали: Ән сыйлау» кішкентай аударма материалдарының, батыс оқырмандары үшін идеалды және түсінікті болуынан туындады. 1916 жылдың 3 мамырында Тагор М.Дей, Чарльз Ф. Эндрюс және В.В. Пирсонмен бірге қайықпен жолға шығып, Жапония мен АҚШ-ты аралап лекция оқуға аттанды, бұл сапар 1917 жылдың сәуір айына дейін жалғасты. Жапонияда төрт айлық тоқтау кезінде Тагор «Жапонияға жолда» және «Жапонияда» атты еңбектерді жазды, олар кейін «Жапония саяхаты» («Japanyatri») кітабына енгізілді, онда ол жапон эстетикасына деген құрметін көрсетті. Дегенмен Тагор ұлтшылдықты, әсіресе жапондықтар мен американдықтардың ұлтшылдығын сынады. Ол «Индиядағы ұлтшылдық» атты мақала жазды, ол мақтау мен сынға ұшырады (соңғысы пацифистер мен Ромен Ролланд сияқты басқа халықаралық ойшылдардан). Бірақ бұл көзқарастар оны қауіпке де ұшыратты: Сан-Францискодағы қонақ үйде болғанда Тагор екі үнділік эмигранттың қолынан құтылды, бірақ олардың кімді өлтіру керектігі туралы дауласуынан құтылуға мүкіндік алды. Келесі күні Тагор Лос-Анджелеске жақын Санта-Барбараға аттанды. Сол жерде Тагор апельсин бақтарының арасында ойға шолып, жаңа типтегі университет құруды жоспарлады, «Шантиникетанды Үндістан мен әлемді байланыстыратын жіпке айналдырып, ұлт пен география шегінен тыс жерде адамзатты зерттеудің әлемдік орталығына айналдыруды» армандады.

Вишва-Бхарати университеті

Мектептің іргетасы, ол Вишва Бхарати деп атады, 1918 жылдың 22 желтоқсанында салтанатты түрде қаланды, ал мектеп кейін 1921 жылдың 22 желтоқсанында ашылды. Университеттің ұраны Тагордың жалқылыққа деген көзқарасын көрсетеді. Тагордың Сантиникатандағы басшы және ұстаз ретіндегі міндеттері оны шаршататын, ол таңертең сабақтар өткізіп, түстен кейін және кешке студенттері үшін оқулықтар жазатын. Осы күнделікті жұмыс туралы ол: "Барлық міндеттердің әдемі түрде міндетсіз көрінетін, жаңбырлы бұлттардай көңілге тимейтін демалыстың керемет еліне тапқым келеді" деп жазды.