Кіріспе

Испандық келісім – Артур Кёстлердің 1937 жылы жарық көрген, Испания азамат соғысы кезіндегі тәжірибесін баяндайтын кітабы. Кітаптың екінші бөлігі кейіннен шағын өзгерістермен «Өліммен әңгіме» деген атпен жеке басылды (төменде қараңыз). Кёстлер азамат соғысы барысында Испанияға үш рет сапар жасады; үшінші рет тұтқындалып, өлім жазасына кесілді және генерал Франконың ұлтшыл күштерімен түрмеге қамалды. Кёстлер Коминтерн атынан, сондай-ақ Екінші испан республикасының ресми жаңалықтар агенттігінің қызметкері ретінде жұмыс істеді, бұл үшін британдық News Chronicle газетінің аккредитациясын пайдаланды. Кітап Лондонда Victor Gollancz Ltd баспасынан шықты. Кітаптың «Мазмұны» екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде оның тұтқындалуына дейінгі жағдай сипатталған, ол IX тарауға бөлінген, әр тараудың жеке атауы бар. Екінші бөлімі «Өліммен әңгіме» деп аталады, онда Кёстлер өлім жазасынан кейін түрмеде өткізген уақытын суреттейді. Бұл бөлім 1937 жылдың күзінде, түрмеден босатылғаннан кейін, оқиғалар әлі есінде жақсы сақталғанда жазылды. Он бес жыл өткен соң жазылған Кёстлердің «Көрінбейтін жазу» автобиографиясының екінші томында мынадай түсіндірме келтірілген:

Өмірбаян

Костлер республикалық күштер Малагадан шыққан кезде Оңтүстік Испанияда қалу туралы ойсыз шешім қабылдады. Бұрынғы сапарында Франко әскеріне түсіп алмай қашқан болатын. Севильяда тұтқындалған екінші күні Берлиндегі Ульштейн компаниясының бұрынғы әріптесі оны танып, Костлердің коммунист екенін білді. Бұл жолы ол азырақ сәттілікке ие болды, тұтқындалып, өлім жазасына кесілді және Севильяға қамауға жіберілді. Оқиғаның мәліметтері 72 жастағы зейнеткер зоолог, Whipsnade хайуанат бағын құруға жетекшілік еткен сэр Питер Чалмерс Митчеллдің естеліктерінде толық жазылған. Ол сол кезде Костлерге қауіпсіз баспана беріп, өзі де тұтқындалған еді. Кітаптың екінші жартысы Костлердің түрмедегі уақытына, көптеген саяси тұтқындармен бірге – олардың көпшілігі испан республикашылдарымен байланысты. Тұтқындар сотсыз, ескертусіз, құрбандарын таңдауда ешқандай логикасыз жазалау қаупімен өмір сүрді. Әр таңда тұтқындар оянып, түнде біреулерінің атылғанын білді. Өлім жазасына кесілгенге дейін түрмедегі күнделікті өмір өте жайлы болды, ал жағдай сол кездегі көптеген британ түрмелерінен жақсырақ еді. Костлер атап өткендей, Севилья түрмесі бірнеше жыл бұрын, екінші испан республикасының қысқа мерзімінде құрылған, либералды реформаторлар оны тұтқындарға адамгершілікпен қараудың үлгісі еткісі келген. Қаланы басып алғаннан кейін ұлтшылдар түрме ережелері мен күнделікті тәртібін көп өзгертпеді, және түрме ауласында жазалау отрядындарын қосудан басқа, бастапқы қызметкерлердің көп бөлігін сақтап қалды. Күнделікті адамгершілікпен қарау мен жазалау қаупі арасындағы қайшылық кітаптың басты тақырыбын құрайды. Бұл жағдай оның көңіл күйін бұзып, ол көп уақытын мистикалық бейтараптықта өткізді. Ол түрме кітапханасын пайдаланып, кітаптарға қол жеткізіп оқыды, сондай-ақ аштан өлуге ұшырады. Біраз уақыттан кейін Костлер мен оның әріптес тұтқындары оның ерекше жағдайда екенін және оны тұтқынға алғандардың өлім жазасын орындауға құштар емес екенін түсінді. Ол кезде ол білмесе де, британдық Сыртқы істер министрлігі оның ісіне қызығушылық танытты, және олардың сұрауы испандықтарды оны атудан сақтандырды. Костлер үш республикалық милициядан алған хабарды келтіреді: "Құрметті шетелдік жолдас, біз үшеуміз де өлім жазасына кесілдік, бүгін немесе ертең атып өлтіреді. Бірақ сіз аман қалуыңыз мүмкін, егер сіз осы жерден шықсаңыз, бізді өлтіргендердің бәрін әлемге айтуыңыз керек, өйткені біз азаттық қалаймыз, Гитлер емес". Үшеуі де көп ұзамай атылды. Костлер өзінің бостандыққа шыққаннан кейін Британияға оралғаннан кейін жазған кітабын үш ер адамның және басқа да тірі қалмаған әріптестерінің өсиеті деп есептейді.

Кейінгі еңбектеріне әсері

Костлердің түрмедегі тәжірибесі «Түске қараңғылық» (1941) романындағы оқиғаларды бейнелеудегі терең психологиялық түсінігіне үлкен үлес қосты. Бұл антикоммунистік роман бестселлерге айналып, оған халықаралық деңгейде танымал болды.