Кіріспе

1929 жылғы Атлантика мұхитындағы 4-санатты дауыл

1929 жылғы Багам аралдарындағы дауыл (Ұлы Андрос аралындағы дауыл деп те аталады) – 1929 жылдың қыркүйегінде Багам аралдарында, әсіресе Андрос және Нью-Провиденс аралдарында катастрофалық зақымдарға әкелген, қарқындылығы мен баяу жылдамдығымен ерекшеленетін 4-санатты тропикалық циклон. Оның иррационалды жолы және жақын жердегі ауа-райы байқауларының жетіспеуі дауылды анықтау мен болжауды қиындатты. Кейін дауыл Флоридада екі рет құрлыққа шығып, он бір адамның өмірін қиды, бірақ салыстырмалы түрде аз зақым келтірді. Дауылдан түскен ылғал АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, әсіресе Саванна өзені бойында кең ауқымды су тасқынына әкелді. Багам аралдарынан Сент-Лоуренс өзенінің сағасына дейінгі жолында дауыл 155 адамның өмірін қиды. Дауылдың пайда болуы 1929 жылдың 11 қыркүйегінде Кабо-Верде аралдарының жанында алғаш байқалған тропикалық толқынға дейін жетеді. Бұл тропикалық бұзылыс 18 қыркүйекке дейін батысқа қарай жылжып, белсенділіксіз қалды, содан кейін онымен байланысты нөсерлі жаңбырлар Пуэрто-Риконың солтүстік-шығысында тропикалық депрессияға айналды. Бірте-бірте күшейе келе, 22 қыркүйекте тропикалық дауылға, ал 23 қыркүйекте – дауылға айналды. 24 қыркүйектен бастап дауыл Багам аралдары арқылы баяу және оңтүстік-батысқа қарай жылжып, 25-26 қыркүйек аралығында Нассау мен Андрос аралынан өтіп, максималды тұрақты жел жылдамдығы 230 км/сағ болды. Бұл оңтүстік-батыс траекториясы аралдар үшін бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Содан кейін дауыл батысқа бұрылып, 28 қыркүйекте Флорида Киінің Кей-Ларго аймағына 185 км/сағ жылдамдықпен соқты. Екі күннен кейін циклон Флорида штатының Апалачикола қаласына құрлыққа шығып, экстратропикалық циклонға айналуға аздан кейін минималды дауыл күйінде келді. Бұл жүйе 4 қазанға дейін АҚШ-тың Шығыс жағалауының ішкі аймағымен солтүстік-шығысқа қарай жылжып, Сент-Лоуренс өзенінің маңында таралып кетті. Багам аралдарындағы нашар салынған құрылыстар мен кемелер қирады. Андрос аралы екі күн бойы дауылдың күшті желдері мен дауыл толқынының әсеріне тап болды. Аралдың бір бөлігі 3,66 метрлік дауыл толқынымен су басып, барлық егістіктерді, жеміс ағаштарын және малдарды жойды. Нассауда желдің күшті шапқыны өлшенді, сонымен қатар дауылдың көзінің тыныштығына екі сағат бойы куә болды. Қаланың үйлері мен кәсіпорындарының 73% зақымдалып, 5000-нан астам адам үйсіз қалды. Дауыл аралдардағы құрлықта су тасқынынан кейін құлдыраған губка өнеркәсібіне ауыр соққы берді. Дауылдан кейін Багам аралдарындағы жоғалғандарды толықтыру үшін Кариб теңізінен жабайы құстар мен егістіктер әкелінді. 1929 жылғы дауылдан кейін осындай кең ауқымды зақымдардың алдын алу үшін жаңа құрылыс нормалары қабылданды. Флорида Киіне дауыл толқыны соқты, тас жолдарды шайып, шағын балық аулау кемелерін батырды. Флоридада кем дегенде бес торнадо болды, бұл тропикалық циклоннан туындаған торнадолар туралы алғашқы расталған хабарламалардың бірі. Олардың бірі Форт-Лодердейлдің бизнес орталығына соқтығысып, 100 000 долларлық зақым келтірді. Апалачикола жағалауы дауылдың соңғы құрлыққа шығуынан қатты зақымдалып, барлық кемежайлар жойылды. Ылғалдың үнемі ағылуынан Джорджия және Каролина штатында кең ауқымды су тасқыны орын алды. Гленнвилл қаласында (Джорджия штаты) жауған жалпы жаңбыр мөлшері 74,5 тоннаны құрады. Саванна өзені Аугуста қаласында (Джорджия) 14,05 метрлік рекордтық деңгейге жетіп, бөгетті бұзды және айналасындағы су тасқыны алаңын су басып кетті. АҚШ-тағы зақымның жалпы сомасы кем дегенде 9,31 миллион долларды құрады.

Өмірбаян

Багам аралдары Атлантика мұхитындағы дауылдардың жолында орналасқандықтан, тропикалық циклондарға өте осал. Оның жер көлемінің шамамен 80% теңіз деңгейінен 1,52 метрден аспайды. 1929 жылға дейін аралдар 1866, 1899 және 1926 жылдары болған дауылдардан зардап шекті, олардың әрқайсысы жүзден астам адамның өмірін қиды. Багам аралдары сол кезде тәждік колониясы болғандықтан, Ұлы депрессияның салдарына ұшырады. Экономикалық төмендеуге Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін колонияның сизал және губкаға деген сұранысының күрт төмендеуі, американ долларына шаққанда фунт стерлингтің әлсіздігі және орталық және оңтүстік аралдардағы ауыр құрғақшылық қосылды. 1929 жылы Багам аралдарында дауыл туралы ескерту жүйесі ішінде болған жоқ; арал тұрғындары тәуекелді бағалау үшін жеке ауа-райы құралдарына немесе бұлттардың, толқындардың және жануарлардың мінез-құлқына сенді. Аудандық офицерлер өз үйлеріндегі барометрдің көрсеткіштеріне сүйене отырып, дауылдың жақындап келе жатқаны туралы хабарлауға міндетті болды. Багамдық бекіністерде дауылдың жақындап келе жатқанын білдіретін тулар болды, бірақ олар ретсіз және үйлесімсіз түрде көтерілді.

Метеорологиялық тарих

Дауылдың басталуы 11 қыркүйекте Кабо-Верде маңындағы ауа райының бұзылуынан басталды, ол Атлантика мұхитының ашық суларында жаңбыр жаудырып, Азор аралдарының батысына қарай бағытталды. Тосын толқынның бастапқы кезеңінде ол әлсіз тропикалық толқын ретінде сақталды, бірақ уақыт өте келе бірте-бірте ұйымдасты. 15 қыркүйекте ауа райы карталары жүйені Кіші Антиль аралдарының солтүстігіндегі төмен қысым аймағы ретінде көрсетуге бастады. Бұл толқынның бір бөлігі бөлініп, Оңтүстік Атлантика штаттарына солтүстік-батысқа қарай жылжыды, ал қалған бұзылулар ұйымдасуын жалғастырып, 18 қыркүйекке дейін Сан-Хуаннан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 570 км жерде тропикалық депрессияға айналды. Элеутера және Кэт аралдарында да аз көлемде зақымдар тіркелді. Элеутерадағы байланыс сағатына 80 км жылдамдыққа жеткен соң үзілді. Үлкен Эксума, Лонг-Айленд және Раггд-Айленд аралдарында күшті, бірақ көбінесе зиян келтірмейтін дауылдық желдер мен сораптар тіркелді; Раггд-Айлендте бір мектеп үйі құлады. Associated Press агенттігі мен метеоролог Иван Рэй Таннехиллдің хабарлауынша, жеке меншікке "көп" зақым келтірілген, ал аздаған үйлер зардап шекпеді. Көптеген үйлердің шатырлары жоқ еді, әсіресе Нассаудың түрлі тұрғын аудандарында. Қаладағы барлық үйлер мен кәсіпорындардың 73%-ы және шіркеулердің 95%-ы қирады. Қалған бірнеше шіркеулердің шатырлары құлады. Үкімет үйінің шығыс жаны ішінара жабылмады, ал Білім министрлігінің резиденциясы қиратылды. Полиция казармалары мен түрменің көп бөлігі шатырларын жоғалтты; түрменің жөндеуі дауылдан кейінгі тазалау жұмыстарының ең қымбат бөліктерінің бірі болды. Қауіпсіздік мәселесіне байланысты 40 тұтқын босатылды. Нассау ауруханасының бір бөлігі жөндеуге келмейтіндей зақымдалды, сондықтан оны бұзып, қайта салу қажет болды. Желдің күші телефон бағаналарын тік бұрып, қаладағы сейба ағаштарының бұтақтарын жұлып алды. Үкімет үйі дауылдан кейін жөнделіп, қайта жаңғыртылды. Дауыл колониядағы губка өнеркәсібінің құлдырауына себеп болды, содан кейін туризм аралдардың басты өнеркәсібіне айналды. Дауыл көбінесе ретсіз және орналасқан жерін анықтау қиын болғанымен, оның баяу жылдамдығы Флоридадағы ықтимал зардап шеккен аймақтарды уақтылы ескертуге және дауылға дайындық шараларын аяқтауға мүмкіндік берді. Флориданың көптеген қалаларында 25 қыркүйекке дейін барлық сақтық шаралары қабылданды. Флорида денсаулық сақтау департаменті қауіпті аймаққа денсаулық сақтау мамандарын жіберуге дайын болды. Флорида Ұлттық гвардиясы ретінде қызмет ететін 124-ші жаяу әскер полкі, қажет болған жағдайда дауылдан кейінгі жағдайға көмектесу үшін жұмылдырылды. Брауард, Дейд, Окичоби және Палм-Бич округтерінде жедел жәрдем топтары құрылды. Жағалаудағы үйлер мен кәсіпорындардың терезелері тақтайшалармен жабылды. 25 қыркүйекте Эверглейдс аймағынан ішінара эвакуация жүргізілді; бірнеше жүз адам Батыс Палм-Бичте баспана іздеді, ал басқалары Аркадия және Себрингке қашты. Пахоки тұрғындары Форт-Майерске, Тампаға және Себрингке эвакуацияланған кезде теміржол көлігі тегін ұйымдастырылды. Эвакуацияланғандар Батыс Палм-Бичтен солтүстікке қарай да кетті. Окичобе көлінің жағалауында тұратын тұрғындар биік жерлерге көшірілді. Аймақтағы мектептер 26 қыркүйекте түскі уақытта жабылды. Жеке кәсіпорындар мен муниципалдық үкімет қызметкерлері жеке тұлғалардың жеке мүліктерін дайындауға мүмкіндік беру үшін ертерек босатылды. Florida Power & Light компаниясы Батыс Палм-Бич айманындағы төтенше жағдайларға байланысты электр қуатын арттырды. Лейк Уорт-Бичтегі су және электр станциялары дауыл кезінде жұмысын тоқтатты. Вест Палм-Бич маңындағы Америка легионының 600 мүшесіне Қызыл Крест бақылауымен жиналып, төтенше жағдайға көмектесуге нұсқау берілді. Америка легионы, Қызыл Крест және басқа да еріктілер тобының тағы бір бірлескен әрекеті Майамиде құрылды. Осыған ұқсас бөлімдер Юпитер мен Уорт көлінде құрылды. Қызыл Крест Вест Палм-Бичтегі қонақ үйдің вестибюлін дауыл кезінде барлық медициналық және хирургиялық жағдайларды қарау үшін шұғыл аурухана ретінде белгіледі. Флориданың кейбір аймақтарында дайындық жұмыстары азайтылды, өйткені дауылдың көбінесе Флорида-Кейс аралдарына әсер ететіні анық болды. 27 қыркүйекте Бровард округінде мектептер қайта ашылды. Ауа райы бюросы Эверглейдстен эвакуацияланғандарға үйлеріне оралу қауіпсіз екенін ескертті. Дауылдың қаупі оңтүстікке қарай күшейген кезде, АҚШ жағалау күзет қызметінің Tallapoosa кемесі Ки-Уэстке аймақтағы кемелерге көмек көрсету үшін жіберілді. Матекумбе Ки және Ноу Нейм Ки арасындағы паром қызметі тоқтатылды. Флорида шығысындағы дауылдың құрлы жерге тиюіне байланысты, Ауа райы бюросы Пенсакола аймағында жағалауда тұратын тұрғындарды эвакуациялауды ұсынды.

Флорида

Флориданың оңтүстік аймақтары арқылы өткен дауылдың жолы, тығыз қоныстанған Голд-Костты дауылдың ең ауыр салдарынан сақтап қалды. Ауа райы бюросының мәліметінше, осыған байланысты келген залал "осы сипаттағы дауыл үшін ерекше аз", штат 676 000 долларлық шығынға ұшырады; басқа есептерде 821 000 доллар деп бағаланды, ал Америка метеорологиялық қоғамының бюллетенінде 1 миллион доллар көрсетілді. Мүліктік шығындар ауыл шаруашылығы және коммуналдық салаларға байланысты болды, дауыл орталығына жақын жерлерде ең көп зақым тіркелді. Жолдардың зақымдануынан болған шығын шамамен 300 000 долларға бағаланды. Флорида-Кейс аралдарында, мысалы, Кейп-Сейбл, Жоғарғы Матекумбе-Кей, Оңтүстік Ларго-Кей және Он Мың Аралдарында, дауыл көзінен солтүстікке қарай зақымдар тіркелді. Дауылдың ең жоғарғы деңгейі Гарден-Коувта тіркелді, ал Кейс аралдарындағы автомобиль жолдары Big Pine Key-ге дейін шайылып кетті. Кей-Ларгода дауылдың жауғаны болжанып отыр. Эверглейдс қаласында желдің күшеюі байқалды, жаңбыр мөлшері де артты. Эверглейдс Сити мен Дюпонт қалаларында 60-65 үйге зақым келтірілді, барлығы он күн ішінде жөнделді. Кей-Вест қаласында жоғары порттағы шағын балық аулау қайықтары толқындармен басылып кетті, жарық пен телефон байланысы бұзылды, шығын бірнеше мың долларға бағаланды. Кей-Весттегі теміржол қызметі бір аптаға тоқтатылды, поштаны қалаға АҚШ жағалау күзеті жеткізді. Флориданың оңтүстік-батыс жағалауындағы зақымдар көбінесе шағын болды, Пунта-Рассадан Седар-Кейге дейін солтүстікке қарай әсері азырақ болды. Флорида-Ситидің оңтүстігінде дауылдан зақымданған теміржолдың шамамен бір бөлігі жөндеуді қажет етті. Ли округіндегі апельсиндердің 20-30 пайызы және грейпфруттардың жартысы зақымдалды. Кольер Флорида округтерінің арасында ең көп зардап шеккені, 295 000 долларлық шығынға ұшырады. Ағаштардың жоғалуы жалпы шығынның 150 000 долларын құрады. Алайда, Дейд округіндегі жеміс-жидек егіндерінің шығындары, Ұлттық экологиялық ақпарат орталықтарының ай сайынғы деректеріне сәйкес, 1,5 миллион долларға жетті. Құрлықта дауыл Флориданың жағалауына соқты, дауыл күшінің жанындағы желдер батысқа қарай Пенсаколаға дейін созылып, онда дауылдың ең жоғарғы соққысы тіркелді. Пенсаколадағы зақым 60 000 долларға бағаланды. Кемежайлар мен шағын кемелер зақымдалды, ағаштар мен телеграф сымдары құлады. Цитрус unshiu қарағайларына да елеулі зақым келді. Апалачикола жағалауында дауыл барлық кемежайларды жойды, балық және устрица қоймаларына, консервілеу зауыттарына зақым келтірді. Су тасқыны қаланың төменгі бөлігін басып, ішкі аймақтағы қоймаларды су басты. Апалачиколаның батысында жаңадан салынған жағалаудағы автомобиль жолының бөліктері толқындармен шайылып кетті. Панама-Сити құлаған кемежайлар мен балық қоймаларынан 100 000 - 150 000 долларлық шығынға ұшырады. Апалачиколаның зақымдануы 66 000 долларға бағаланды, негізінен кеме қатынасына. АҚШ Атлантика жағалауының орта және оңтүстік бөлігіндегі егіндіктер мен мүліктерге елеулі зақым келтірілді. Дауыл 20 қыркүйектен 1 қазанға дейін аймаққа ылғал мен жаңбырдың үздіксіз ағынын әкелді, өзендердің су тасуына себеп болды. Бұл қатты жаңбырдың алғашқы бөлігі 23-28 қыркүйекте АҚШ-тың оңтүстік-шығысында болған конвергенция аймағына байланысты болды, ол бірнеше рет дауылдан ылғал тартты. 30 қыркүйек пен 1 қазан аралығындағы жаңбырлар тропикалық ылғалдың және АҚШ-тың оңтүстік-шығысында шығысқа қарай жылжыған суық фронттың өзара әрекеттесуімен байланысты болды. Барлық оқиға кезінде ең көп жауын-шашын Гленнвиллде, Джорджияда тіркелді. Джорджияда су тасқыны екі кезеңде болды, біреуі 25 қыркүйекте, екіншісі 1 қазаннан 2 қазанға дейін. Штатта екі адам қаза тапты. Джорджияның төменгі жағалау жазығында су тасқыны кеңінен тарады. Бұл аймақта егіндіктер, әсіресе мақта мен жүгері қатты зардап шекті. Су тасқыны тас жолдарды жауып, теміржолдарды шайып кетті. Бір поезд машинисі оның пойзы Алмира мен Дэвисборо арасындағы Орталық Джорджия теміржолындағы суға құлағаннан кейін қаза тапты. Шаруашылықтар егіндіктер мен шаруашылық жабдықтарын толықтай жоғалтты. Көптеген ірі қара мал, шошқалар мен қашырлар суға батып кетті. Аугустаның радиусындағы зақымның жалпы құны 1 миллион доллардан асты. Солтүстік Каролинадағы Кейп-Фер өзенінде рекордтық үшінші ең жоғары су тасқыны тіркелді, бұл 800 000 долларлық шығынға әкелді. Алайда, егіннің бір бөлігі жиналғандықтан, одан әрі шығынның алдын алды. Төменгі аймақтарда да жағдай жақсарды, егін мен басқа да заттар қауіпсіз жерге көшірілді, су тасқыны төмен ағып кеткенде. 1929 жылдың қазаны Солтүстік Каролинадағы ең жаңбырлы қазан айы болып аяқталды. Вирджинияда су тасқынынан зақымдалған жолдар мен көпірлер болды. Штаттың ең көп зардап шеккен бөліктері Солтүстік және Оңтүстік Вирджия болды. Жоғары толқындар мен зиянды желдер Атлантика штатына және Жаңа Англияға таралып, ауыр зақым келтірді. Беркширдегі ағаштар жергілікті топографиядан күшейген желдің салдарынан құлады. Мейнде су тасқынынан жертөлелер су басып, штаттың ұзаққа созылған құрғақшылығы аяқталды, бірақ зақым аз болды.

Канада

Үркіннің экстратропикалық қалдықтары Нью-Брансуик және Квебек аймақтарынан өте келе 65 км/сағ жылдамдықтағы желдерді көрсетті. Нью-Брансуик және Нова-Скотияда ауыр жаңбыр жауып, су тасқыны болды. Жаңбырдың ең көп мөлшері – 95 мм Сент-Джон қаласында (Нью-Брансуик) тіркелді. Сент-Джон аймағындағы жертөлелер мен көшелерде су деңгейі 0,30 метрге жетті. Нова-Скотияның Дигби және Труро қалаларында көшелер суға батып, зақымдануға ұшырады.