Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еритрея әдебиеті ежелгі заманнан бері
Literature of Eritrea since antiquity
Эритрея әдебиетінің Тигрья тіліндегі нұсқалары, белгілі болғандай, 19 ғасырдың соңына дейін жетеді, бірақ Гез жазбалары б.з.д. 4 ғасырында табылған. Ол бастапқыда еуропалық миссионерлер тарапынан қолдау алған, бірақ 1920-30 жылдары фашистік үкімет кезінде эритреялық мәдениетке жасалған жалпы репрессиядан зардап шекті. Алғашқы жарияланған туындылар көбінесе аудармалар немесе дәстүрлі өлеңдер, нақыл сөздер мен халық ертегілерінің жинақтары болды, бірақ 1942 жылдан кейін британдық әкімшілердің эритреялық мәдениетті жаңғыртуы Тигрья тіліндегі алғашқы романдардың пайда болуына әкелді.
Eritrean literature in the Tigrinya language dates, as far as is known, from the late 19th century but Ge'ez writings have been found in the 4th century BC. It was initially encouraged by European missionaries, but suffered from the general repression of Eritrean culture under Fascist rule in the 1920s and 30s. The earliest published works were primarily translations or collections of traditional poems, fables and folktales, but the renaissance of Eritrean culture promoted by the British administrators after 1942 included the appearance of the first novels in Tigrinya.
Шығу тегі
Біздің заманымыздың төртінші мен он бірінші ғасырлары аралығында Ге’ез тілі Аксуми империясының басты тілі болды, содан кейін де біраз уақыт бойы әдебиет тілі ретінде сақталды. Бұл әдебиет Эритрея мен Эфиопия арасында ортақ болды, көбінесе патшалар мен ақсүйектер туралы тарихи әңгімелер, діни еңбектер (көбінесе аудармалар) және діни өлеңдерден тұрды. Ге’ез тілі қазіргі Тигринья тіліне Ге’ез әліпбиін және мол сөздік қорын сыйлады. Тигринья тілі күнделікті тіл ретінде Ге’ез тілін ығыстырғаннан кейін де Ге’ез тілінің әдеби тіл ретінде үстемдігін сақтауы салдарынан, 19 ғасырда еуропалық миссионерлер келгенге дейін "қарапайым" әдебиет туралы тым аз мәлімет бар. Тигринья тілінде жарық көрген алғашқы еңбек – 1830 жылдары жазылып, 1866 жылы басылған Ілтебілдердің (Евангелияның) аудармасы. Еуропалық миссионерлер 1890 жылдардан бастап көптеген басылымдарға жауапты болды, оның ішінде 1909 жылы алғашқы Тигринья тіліндегі газет жарық көрді.
Between the fourth and eleventh centuries AD, the Ge'ez language was the main language of the Axumite empire, and for some time thereafter it remained the language of literature. This literature, shared between Eritrea and Ethiopia, consisted mainly of historical tales about royalty and noblemen; ecclesiastical works, often in translation; and religious poetry. Ge'ez passed down to modern Tigrinya the Ge'ez alphabet and a substantial vocabulary. The continued dominance of Ge'ez as a literary language after it was supplanted by Tigrinya as a demotic tongue means that very little is known of 'low' literature prior to the arrival of European missionaries in the 19th century. The first work published in Tigrinya was a translation of the Gospels, written in the 1830s and published in 1866. European missionaries were responsible for a stream of publications from the 1890s onwards, including the first Tigrinya language newspaper in 1909.
Алғашқы басылымдар
Тигринья тіліндегі алғашқы әдеби мәтін Еуропаның өзінде жарық көрді: 1895 жылы эфиопиялық Фесеха Гиоргис Римде бес жыл бұрын Италияға жасаған сапары туралы кітапша жариялады. Гиоргис – Неапольде тигринья тілін оқытқан, итальян және латын тілдерін зерттеген ғалым. Ол өзінің «тигринья әдебиетінің әкесі» ретіндегі алғашқы қадамын жақсы сезінген: еңбектің алғы сөзінде «біздің басты мақсатымыз – тигринья тілін үйренуге құштар адамдарға жаттығу үшін материал ұсыну» деп жазды. Кітапшаның мазмұны оның негізгі аудиториясы – туған елінің білімді элитасы екенін көрсетеді, себебі автордың саяхаттаған экзотикалық ел туралы әсерлеріне баса назар аударған. Негаш шығарманың көркемдік сапасын жоғары бағалап, оның «ерекше тілдік шеберлікке және көркемдік, әдеби өнерге толы» екенін айтты. 20 ғасырдың басында бірнеше жаңа еңбектер пайда болды: олардың алғашқысы – Гебре Медхин Дигнейдің қырық аңыз бен халық ертегілерінің жинағы. Бұл 1902 жылы Римдегі бір журналда жарияланды. Онда жануарлар кейіпкерлері бар тоғыз аңыз бар, көбінесе күшті жануарлар әділетсіз және сенімсіз, ал әлсіз жануарлар ізгі, бірақ күшсіз болып бейнеленген. Қалған 31 әңгіме – халық ертегілері, соның ішінде (34-ші) «Жалған дабыл соққан бала». Осы кезеңдегі басқа да жариялымдарға Карло Конти Россини, Йоханнес Колмодин және Жак Файтловичтің ауызша поэзиясының үш жинағы кірді. Конти Россини 1903-1906 жылдары «Тигринья халық әндері» атты еңбегін жариялады: ол 166 жұмыстан тұрады, итальян тіліндегі жазбалары мен түсіндірмелерімен бірге. Ол үш бөлімге бөлінген. Бірінші бөлімде көбінесе ер адамдар жазған 73 махаббат өлеңі бар, ал екінші бөлімде ғашықтардың шағымдары жинақталған. Үшінші бөлім «Әртүрлі тақырыптағы әндер» деп аталады, оның ішінде: арнайы жағдайлар үшін жазылған және ойын-сауық, білім беру және тайпа басшыларын мадақтауды біріктіретін массалық өлеңдер; жерлеу рәсіміне арналған және қайтыс болғандарды мадақтау үшін жазылған melke; және dog'a, жалпы аза тұту өлеңдері. Олардың екеуі ХІХ ғасырдың соңында екі басшы – Хацзеганың Рас Велдимихаель және Цацзеганың Деггиат Хайлу арасындағы қақтығыс туралы баяндайды, бұл оқиға бүгінгі күнге дейін халықтық әңгімелердің тақырыбы болып келеді. Бұл Колмодиннің «Цацзега мен Хацзега дәстүрлері» жинағында да кеңінен қамтылған, ол Италияның отарлауына дейінгі бірнеше ғасырлардағы Эритрея тарихын баяндайды. Соңында, Файтловичтің «Хабаша поэзиясы» – швед миссиясының Винквист пен Твольде Медхиннің бұрынғы еңбектерінен жинақталған 125 dog'a өлеңінің жинағы. Осы кезеңдегі түпнұсқалық еңбектердің бірі – 1916 жылы Римде анонимді түрде жарияланған 270 тармақты өлең «Екі жыланның салдарынан әлем қалай өртеніп кетті». Бұл шығарма автордың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты пікірлерін көрсетеді. Автор оны Антанта державаларының нағыз христиан елдері мен «исламның жақтастары», Австрия-Мажарстан мен Германия арасындағы соғыс деп санайды. Алғы сөзінде ол: «Мен сіздерге осы қорқынышты қараңғылық туралы уақтылы білуіңізді қалаймын, ол менің санама терең әсер етті» деп жазды. Эритрея тәуелсіздік алғанға дейін де, одан кейін де драма өнері дамыды. Үш драматург, атап айтқанда, Соломон Дирар, Есаиас Цеггай және Месгун Зерай, Англиядан жаңа идеялар әкеліп, Эритрея сахнасын бір актілік пьесаларымен жаңартты. Эритрея сахнасының тарихындағы маңызды мәтін – «Үш эритреялық пьеса» – осы драматургтардың әрқайсысының пьесаларын жинады: Месгун Зерайдың «Ауыл арманы», Соломон Дирардың «Құрылыс» және Есаиас Цеггайдың «Астер».
The first literary text in Tigrinya was published in Europe itself: in 1895 Feseha Giyorgis, an Ethiopian, published a pamphlet in Rome giving an account of his journey to Italy five years earlier. Giyorgis was a scholar who taught Tigrinya in Naples, as well as studying the Italian and Latin languages. He was very conscious of his trailblazing role as "the father of Tigrinya literature": in his foreword to the work, he wrote that, "our main drive has been to furnish those who yearn to learn Tigrinya with material for exercise". The content of the pamphlet indicates that his primary audience, however, was the educated elite of his home country, as it focuses on the author's impressions of the exotic country to which he had travelled. Negash praises the artistic quality of the work, arguing that it is, "endowed with special linguistic mastery and artistic, literary craftsmanship". In the early years of the 20th century, several further works appeared: the first of these was a collection of forty fables and folktales by Ghebre Medhin Dighnei. This was published in a journal in Rome in 1902. It contains nine fables with animal characters, typically depicting the stronger animals as unjust and untrustworthy, while the weaker animals are virtuous but powerless. The other 31 stories are folktales, including (number 34) "The Boy Who Cried Wolf". Other publications of this period included three collections of oral poetry by Carlo Conti Rossini, Johannes Kolmodin and Jacques Faïtlovitch. Conti Rossini published his Tigrinya Popular Songs between 1903 and 1906: this ran to 166 works, with notes and commentary in Italian. It is divided into three parts. Part one contains 73 love poems, mostly by men, while part two consists of lovers' complaints. Part three, called 'Songs of Various Arguments' includes more substantial works, notably: masse poems, written for special occasions and combining entertainment, education and praise for tribal leaders; melke, written for funerals and praising the deceased; and dog'a, poems of general mourning. Two of the masse are accounts of the late 19th century conflict between two chiefs, Ras Weldamichael of Hazzega and Deggiat Hailu of Tsazzega, an event which has continued to be the subject of folk narratives down to the present day. It is also a substantial presence in Kolmodin's collection, Traditions of Tsazzega and Hazzega, which forms a narrative of the history of Eritrea over the few centuries preceding the Italian colonization. Finally, Faïtlovitch's Habasha Poetry is a collection of 125 dog'a poems, assembled from the preceding work of Winqwist and Twolde Medkhin of the Swedish mission. One original work from this period was How the World Was Set Ablaze because of Two Serpents, a 270 line poem published anonymously in Rome in 1916. The work is a commentary on the First World War, which the author sees as a war between the true Christian countries of the Entente Powers and the 'champions of Islam', Austro Hungary and Germany. In his preface, he explains that he wrote it because, "I want you to know in time about this terrible darkness which has deeply affected my conscience". Before and after Eritrean independence, the drama form got a boost. Three playwrights, in particular, namely, Solomon Dirar, Esaias Tseggai and Mesgun Zerai, brought fresh ideas from England and rejuvenated the Eritrean stage with their emotionally charged one act plays. Three Eritrean Plays, a landmark text in Eritrean stage history, collected plays from each of these playwrights: 'A Village Dream' by Mesgun Zerai, 'The Snare' by Solomon Dirar, and 'Aster' by Esaias Tseggai.
Фашизм
Италияның отаршылдық кезеңінің қалған бөлігі, әсіресе Италияда фашизмнің күшеюінен кейін, Эритрея әдебиеті үшін қиын уақыт болды. Білім беру идеологиялық сипатқа ие болды, итальян мәдениетінің жергілікті мәдениеттен басымдығын қатаң түрде насихаттады. Эритрея әдебиетінің қалыптасуына көмектескен миссионерлік білім беруге жасалған әрекеттер отаршылдық әкімшілік тарапынан қолдаусыз қалды. Бұл кезеңнің маңызды нәтижесі – Конти Россинидің тағы бір еңбегі: оның «Тигринья халық мәкалы мен әндері» 1942 жылы, итальян үкіметі құлағаннан кейін жарық көрді. Бұл жұмыс үш бөлімнен тұрады: бірінші бөлімі – итальяндық түсіндірмелермен бірге 500-ге жуық мәкал-мәтелдер жинағы; екінші бөлімі – Эритрея дәстүрлері мен тегі туралы мәліметтер; үшінші бөлімі – 86 «мессе», «мельке» және «дога» өлеңдерінің жиынтығы. Отарлаудың әсері итальян билеушілерін мақтаған бірнеше өлеңдерде байқалады.
The remainder of the Italian colonial period, particularly after the rise of Fascism in Italy, was a lean time for Eritrean literature. Education became a matter of indoctrination, emphasising the superiority of Italian over native culture. The missionary education efforts which had helped to give birth to an Eritrean literary culture were discouraged by the colonial administration. The only substantial fruit of this period was a further volume from Conti Rossini: his Tigrinya Traditional Proverbs and Songs was published in 1942, immediately after the end of Italian rule. This was again a work in three sections: the first, a collection of almost 500 proverbs, with Italian commentary; the second, accounts of Eritrean traditions and lineage; and the third a mix of 86 messe, melke and dog'a poems. The effect of the occupation is apparent in a number of poems praising the Italian rulers.
Қайта өрлеу дәуірі
Жаңа британдық әкімшіліктің өзінің халқына деген көзқарасы алдыңғы әкімшіліктен гөрі әлдеқайда прогрессивті болды. Эдвард Уллендорф былай деді: "Шамамен 1942 жылдан 1970 жылдардың басына дейінгі 30 жылдық кезең Тня жазуының ең көрнекті гүлденуіне куә болды". Осы өркендеудің маңызды қозғаушы күштерінің бірі – "Eritrean Weekly News" газеті болды. Британдық биліктің қолдауымен, бұл басылым 1942 жылдан бастап он жыл ішінде 520 нөмірге жете алды, таралымы шамамен 5000 дананы құрады. Газеттің редакторы – Ато Вальдеаб Вальдемариам, ол Асмарадағы шведтік миссияның тағы бір қызметкері болды. Газет, сонымен қатар, 1944 жылы тигрин тілінің жаңартылған, дұрыс формасын насихаттау мақсатымен құрылған Тигрин тілі кеңесімен де байланысты болды. Осы әдеби жаңаруға қарамастан, 1940 жылдардың соңына дейін тигрин тілінде ең бір кітап жарық көрген жоқ. Бұл тигрин интеллигенциясының қаржы жетіспеушілігіне және баспа ісіндегі тәжірибесінің аздығына, сондай-ақ елдегі баспаханалардың көп бөлігін итальяндықтардың бақылауында ұстауына байланысты болды. 1949 жылы Якоб Гебрейесус "Ата-бабалардың аңыздары, әңгімелері және мақал-мәтелдері" атты еңбегін жариялады. Гебрейесус – католик дін қызметкері және мұғалім, ол оқушыларына оқу материалы ұсыну үшін жүз әңгіме, 3300 мақал-мәтел және түрлі өлеңдер жинағын шығарды. Алғашқы тигрин тіліндегі роман 1949-50 жылдары жарық көрді, бірақ ол алғаш рет 1927 жылы жазылған. Гебрейесус Хайлудың "Саскердің тарихы" атты кітабы Ливияда итальяндықтар үшін күресуге мәжбүр болған эритреялықтар тобының 61 беттік оқиғасын баяндайды. Батыр көптеген қиындықтардан кейін ауылына оралады, бірақ анасының қаза болғанын біледі. Ол оның өліміне аза тұтып, итальяндықтардың үстемдігін айыптайтын мелькес өлеңін жазады. ЭИТ-тің доценті, доктор Харприт Сингх, "Саскерді" ағылшын тілінен хинди тіліне аударды, ол 2019 жылдың 1 қаңтарында жарық көрді. Келесі 20 жыл ішінде бұрыннан қалыптасқан нақты мақсатты әңгімелер, романдар, антологиялар және аудармалар дәстүрінде көптеген жаңа томдар пайда болды. Саяси эмиграцияда тұратын эритреялықтар, шығармаларын жариялауды жалғастыруда. 2019 жылы Йиргалем Фисеха Мебрахту түрмеге түсуге дейін және босатылғаннан кейін жазылған 130 өлеңін жариялады. Олар алғаш рет ኣለኹ (Мен тірімін) деген атпен тигрин тілінде пайда болды, ал 2022 жылы неміс тіліне аудармасы жарық көрді.
The incoming British administration had a much more enlightened attitude to its subjects than its predecessor. Edward Ullendorff has said that, "The 30 years from about 1942 until the early 1970s witness the greatest flowering of Tňa writing hitherto encountered". One of the driving forces behind this blossoming was the Eritrean Weekly News. Supported by the British authorities, this publication went through 520 issues over ten years from 1942, with a circulation of around 5000 copies. It was edited by Ato Waldeab Waldemariam, another employee of the Swedish mission in Asmara, and published a wide range of fiction and non fiction as well as news stories. The paper was also associated with the Tigrinya Language Council, a body established in 1944 to promote a modernised, correct form of the Tigrinya language. Despite this literary renaissance, no Tigrinya books were published until the late 1940s. This has been attributed to a lack of funds and publishing know how among the Tigrinya intelligentsia, and to the continuing control by Italians of the country's few printing presses. The breakthrough came in 1949, when Yacob Ghebreyesus published Legends, Stories and Proverbs of the Ancestors. Ghebreyesus was a Catholic priest and teacher, and published his collection of a hundred stories, 3300 proverbs, and various poems in order to provide reading material for his pupils. The first Tigrinya language novel appeared in 1949 50, although it was originally written in 1927. A Story of a Conscript, by Ghebreyesus Hailu, tells the story in 61 pages of a group of Eritreans forced to fight for the Italians in Libya. The hero returns to his village after many travails, only to find that his mother has died in his absence. He composes a melkes poem mourning her death and condemning the rule of the Italians. Dr Harpreet Singh, an associate professor of English in EIT, Mai Nefhi translated The Conscript from English into Hindi and it was published on January 1, 2019. Over the next 20 years, many further volumes appeared in the already established traditions of didactic fictions, novels, anthologies and translations. Diasporic Eritreans, such as those living in political exile, continue to publish works. In 2019 Yirgalem Fisseha Mebrahtu published 130 poems written prior to imprisonment and after her release from exile. They first appeared as ኣለኹ (I'm alive) written in Tigrinya; in 2022 the German translation was published.