Омер Нишани: Албан саяхатшысы және мемлекет қайраткері

Кіріспе

Омер Нишани (5 ақпан 1887 – 26 мамыр 1954) – албан дәрігері және саяси қайраткері. Ол 1920-1930 жылдары Ахмет Зогуға (1928 жылдан кейін Король Зог деп аталды) қарсы күреске, содан кейін 1942-1944 жылдары Албанияның фашистік оккупациясына қарсы күреске қатысты. 1946 жылы Албания Халық Республикасының Халық Ассамблеясы Президиумының төрағасы болып сайланды (осылайша елдің мемлекет басшысы атанды) және 1953 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.

Өмірбаян

Омер Осман империясының Янина вилайетіне қарасты Джирокастер қаласында дүниеге келген. Оның інісі Бесо мұғалім болған, оның шәкірттерінің арасында жас Энвер Ходжа (сондай-ақ Джирокастерлік) болған. Нишани Стамбулда медицина білімін алып, бітіргенімен, оны кәсіп еткен жоқ. Ол Венада дәрігер болып жұмыс істеді, ал 1915 жылдан 1918 жылға дейін Балшта жұмыс істеді. Содан кейін Тирана ауруханасына, одан әрі 1924 жылға дейін Дуррес қаласына көшті. 1920-жылдардың басында ол саясатқа қатыса бастады. 1924 жылы Ахмет Зогуға жасалған қастандыққа қатысып, екі апта түрмеде отырды. Сол жылдың желтоқсанында үкімет құлағаннан кейін Нишани шетелге қашып, 1925 жылы Зогуға қарсы және Коминтерн қолдауымен КОНАРЕ (Ұлттық революциялық комитет) құрылысына қатысты. 1925 жылдан 1932 жылға дейін Женевада албан коммунисі Халим Хеломен бірге "Liria Kombëtare" ("Ұлттық бостандық") газетін шығаруға көмектесті. Ол Венаға қоныстанды және австриялық Розвита фон Волерге үйленді. Елден қуылғаннан кейін Албанияда өлім жазасына кесілді. Энвер Ходжаның әкесі Халилді білетін Нишаниге Ходжа (сол кезде Албания Коммунистік партиясының басшысы және партизандық қарсылықтың жетекшісі) келіп, "Біздің ескі буын өтті, жастар гүлденсін, сіздер елдің үмітісіздер. Мен көп іс тындырмадым, бірақ Зогқа қарсы күшіммен күрестім. Газетте маған көмектескен жақсы жолдастар болды. Бас тартқан жоқпын, бірақ не істеуім керек еді, эмиграцияда өлуге ме? Мен елді, халқымды көруге асықтым. Оралдым, бірақ осы фашистер, басқыншылар және оларға иттің орнына қызмет ететін барлық алаяқтарды өлімдей жек көремін. Бірақ сіздер "неге Мемлекеттік кеңеске қосылдыңыз?" дейсіздер. Менде тіршілікке жеткілікті ештеңе жоқ, және мен әйелімді асырауым керек. Міне, мен осы деңгейге түстім" деді. Зогтың оккупациясынан кейін ол тез арада көңілі толып, квислингтік үкіметке қатысуын қателік деп санады. Осы әңгімеде ол "барлығы фашизм коммунистердің басын кеседі екенін біледі. Мен коммунист емеспін, бірақ олармен бірге өмір сүрдім, жұмыс істедім, оларды құрметтедім және олар да мені құрметтеді. Бір нәрсе айтайын: сіздің жолыңыз гүлдермен төселмеген, бірақ алға қадам басыңыз, күресіңіз, өйткені тек күресу арқылы ғана Албанияны құтқара аласыз" деді. Нишаниді коммунистер "антифашистік ұлттық азаттық соғысы" деп аталатын іске қатысуға көндіргеннен кейін Ходжа: "Омер Нишани сөзін орындап, Тиранада Ұлттық азаттық қозғалысының белсенді мүшесі ретінде жұмыс істеді. Ал қажетті сәттерде жолдастармен ақылдасып, оны ересек, патриоттық және мәдениетті адам ретінде насият жұмысына, мемлекет құруға және т.б. жұмыстарға пайдалы деп таптық. Біз оған хабар жібердік, дәрігер Тиранадан тауларға кетіп, ел азат болғанға дейін сол жерде қалды" деді. Нишани 1942 жылдың қыркүйегінде құрылған Ұлттық азаттық қозғалысының мүшесі болды. 1943 жылдың қыркүйегінде Нишани Ұлттық азаттық Бас кеңесінің Тұрақты комитетінің төрағасы болып тағайындалды, ал 1944 жылдың мамырында Пермет конгресінде Антифашистік Ұлттық азаттық кеңесінің төрағасы болып, сыртқы істерді басқарды. 1946 жылдың 11 қаңтарында Нишани 16 наурызда Албания Халық Республикасының Халық Ассамблеясына айналған Құрылтай жиналысының төрағасы болды. Нишани Албанияның биліктегі Еңбек партиясының мүшесі болмаған, Халық Ассамблеясы Президиумының бірінші төрағасы болды. Сол кезде оның әйелі де оны тастап кеткен. Кейбір хабарлар бұл оның ажырасуға ниеттенгендігімен байланысты болды. Нишани 1953 жылдың 24 шілдесінде денсаулығына байланысты қызметінен кетуді сұрады. 1 тамызда оның орнына Хакши Ллеши келді. Албания Ішкі істер министрлігінің деректеріне сәйкес, Нишанидің денесін зерттеу нәтижесінде ол өзін-өзі өлтірген деген қорытындыға келді, бұл сол кездегі табу саналды. Алайда кейінірек хабарланғандай, оның кеудесіне екі рет оқ атылған, сондықтан өзін-өзі өлтіру туралы қорытындыға күмән туды. 1988 жылы социалистік кезеңде жазған мақалалары мен сөздерінің жинағы "Për Shqipërinë e popullit" ("Халық Албаниясы үшін") деген атпен жарық көрді. Ол Албанияның жетінші президенті Бужар Нишанидің алыс туысы болды.

Omer was born in Gjirokastër in the Janina Vilayet of the Ottoman Empire. His brother, Beso, was a teacher whose students included a young Enver Hoxha (also a native of Gjirokastër). Nishani studied medicine in Istanbul, graduating but not practicing it as a profession. He worked as a physician in Vienna and from 1915 to 1918, worked in Ballsh. He moved to Tirana in the Tirana Hospital and then in Durrës until 1924. In the early 1920s he involved himself in politics. He participated in an assassination attempt on Ahmet Zogu in 1924 and served two weeks in prison. After the downfall of the government in December that same year, Nishani fled abroad and co founded the anti Zogu and Comintern backed KONARE (National Revolutionary Committee) in 1925, helping to run its newspaper Liria Kombëtare (National Freedom) together with the Albanian Communist Halim Xhelo from 1925 to 1932 in Geneva. He settled in Vienna and married an Austrian, Rozvita von Woler. While in exile, He was sentenced to death in Albania. Nishani, who had known Enver Hoxha's father, Halil, was visited by Hoxha (who was then head of the Communist Party of Albania and leader of the partisan resistance) and remarked that, "We old fogies have had our day, long live the youth, because you are the hope of the country. I haven't done anything much, but I fought Zog as much as I could. And I had good comrades on the newspaper who helped me in that direction. I did not give up, but what was I to do, die in exile? I was longing to see the country and my people. I came back, but these fascists and occupiers and all the rogues who serve them like dogs, I hate them like death. But you are going to say, then why did you join the 'Council of State'? I had to, because I have nothing to live on and I have a wife to keep. So this is what I am reduced to." He quickly grew disenchanted with the post Zog occupation and regarded involvement in the quisling government as a mistake; in this same conversation he said that "everybody knows that fascism cuts the heads of communists. I am not a communist, but I have lived and worked with them, I have respected them and they have respected me. I shall tell you one thing: for you the road is not strewn with flowers, but go on, fight, because only by fighting you will save Albania." After convincing Nishani to involve himself in what the Communists termed the Anti Fascist National Liberation War, Hoxha noted that, "Omer Nishani kept his word and worked in Tirana as a zealous activist of the National Liberation Movement. And when the moments required him, the comrades and I talked it over and we thought that he would be valuable in the work of the General Council as a mature, patriotic and cultured man for the work of propaganda, the organization of the state, etc. We sent him word and the doctor left Tirana for the mountains where he stayed until the country was liberated." Nishani became a member of the National Liberation Movement upon its formation in September 1942. In September 1943 Nishani was made Chairman of the Standing Committee of the National Liberation General Council, and at the Congress of Përmet in May 1944 he was made Chairman of the Anti Fascist National Liberation Council and in charge of foreign affairs. On January 11, 1946 Nishani became Chairman of the Constituent Assembly which on March 16 was transformed into the People's Assembly of the People's Republic of Albania. Nishani, who was not a member of the ruling Party of Labour of Albania, served as the first Chairman of the Presidium of the People's Assembly. At the same time, his wife reportedly split with him. Some reports cited that this was her desire to separate. Officially, Nishani requested to resign on July 24, 1953 for health reasons. He was succeeded by Haxhi Lleshi on August 1. According to a dossier of the Ministry of Interior of Albania, an autopsy on Nishani's body concluded that he committed suicide, something considered taboo at the time. However, later reports suggest that he was shot twice in the chest and questioned the conclusion of suicide. In 1988 a compilation of his articles and speeches made during the socialist period was published under the title Për Shqipërinë e popullit. He was a distant relative of the seventh President of Albania Bujar Nishani.