Солтүстік Македониядағы Делчево муниципалитеті

Кіріспе

Солтүстік Македонияның муниципалитеті

Делчево муниципалитеті () — Шығыс Македониядағы муниципалитет. Муниципалитет орталығы — Делчево қаласы. Географиялық аумағы 423 км² (163 миль²) және шамамен 13 585 тұрғыны бар. Дельчевода 22 елді мекен бар, олар: Дельчево қаласы және Бигла, Ветрен, Вирце, Вратиславчи, Габрово, Град, Драмче, Звегор, Илиово, Киселица, Косово Дабье, Нов Истевник, Очипала, Разловчи, Сельник, Стамер, Стар Истевник, Тработивиште, Турижа, Полето және Чифлик ауылдары. Қала Македония халқының мақтанышы – Гоце Делчевтің есімімен аталады. Бұрын бұл муниципалитет «Карево Село» деп те аталатын.

Орналасқан жері

164 км (102 миль) Скопьеден шығысқа қарай, Голак тауының етегінде, Брегальница өзенінің екі жағасында жайылған Дельчево қаласы орналасқан. Бұл Пижанец аймағындағы ең ірі елді мекен, оның аумағы 585 км² (226 миль²), Осогово тауларының (солтүстік) және Малешевоның (оңтүстік) арасында жатыр. Қаланың биіктігі 590 м (1940 фут) мен 640 м (2100 фут) аралығында. Елдің ең шығыс бөлігінде орналасқан Дельчевоның географиялық жағдайы және көлік байланысы салыстырмалы түрде жақсы. Бұл – Шығыс Македонияның торабы. Пехчево (27 км / 17 миль) және Берово (34 км / 21 миль) арқылы оңтүстікке қарай Струмицамен, ал Македонская Каменица (24 км / 15 миль) және Кочани (51 км / 32 миль) арқылы солтүстік-батысқа қарай Штиппен байланыс бар. Батысында Виница (39 км / 24 миль) орналасқан, ал шығысында Болгариямен шекарадағы "Арнаутский Гроб" (Арнауттың қабірі) (11 км / 7 миль) шекара өткізу пункты орналасқан, одан Пирин Македониясының астанасы – Горна Дзумая (Благоевград) (34 км / 21 миль) қаласына жетуге болады. Барлық ауылдық елді мекендер мен Голак демалыс аймағы аймақтық және жергілікті типтегі асфальт жолдар арқылы қаламен байланысты, ал шекараға дейін заманауи республикалық жол салынған. Әкімшілік орталықтан ең алыс елді мекен – тарихи Разловчи ауылы (17,5 км / 11 миль).

Тарих

Дельчево, византиялық дәуірдегі аңыз бойынша, Василево деп аталған, грек тілінен аударғанда "Царево село" деген мағынаны білдіреді. Карево село елді мекені ретінде алғаш рет 1347-1350 жылдар аралығындағы Душан патшасының жарғысында еске алынады. Ол Пижанецтен Леснов монастырына бірнеше жер және егістік далаларын сыйға берді. Түрік кезеңінде Дельчево Султания деп те аталып келген.

Балқан және дүниежүзілік соғыстар

Балқан соғыстары кезінде көптеген түріктер қаладан кетіп қалды, сондықтан 1914 жылы халық саны 1701 адамды құрады. Осы соғыстардан кейін, айналасындағы Бигла, Сельник және Драмче сияқты пассивті ауылдардан македон халқының жаңа толқыны келді, олар түріктерге тиесілі мүлікті сатып алды. 1931 жылы халық саны 3746 адамға дейін өсті. Осы жылдан бастап түрік халқының Түркияға ерікті түрде көшіп кетуі жалғасты, әсіресе 1953 жылы. 1935 жылы Брегальница өзенінің оң жағында алғашқы үйлердің құрылысы басталды. Азаттыққа қол жеткізгеннен кейін, 1950 жылдың 23 сәуірінде Македония Халық Республикасының Ұлттық Ассамблеясының Президиумы Гоце Дельчевтің құрметіне Царево Селоны Дельчево деп атауға шешім қабылдады. 1960 жылдары қала Брегальница өзенінің оң жағына, ал 1970 жылдары Милково Брдо (Милков төбесі) төбесіне қарай кеңейді. Дельчеводағы еңбек ұйымдарындағы қызметкерлер санының артуымен қатар, ондағы халық саны да өсті. Бүгінде Дельчево – кең асфальтталған көшелері мен бульварлары, кәріз жүйесі, саябақтары мен жасыл жеңілдері бар заманауи қалалық елді мекен.

Климат

Дельчевоның климаты шығыс Еуропаның континенттік климатына ұқсас. Делчеводағы орташа жылдық температура 11 °C (52 °F), абсолюттік ең төменгі температура -26 °C (-15 °F) және абсолюттік ең жоғары температура 39 °C (102 °F), ал биік аудандарда орташа жылдық температура 3,5 °C (38 °F) дейін төмендейді. Ең жылы ай – тамыз, ең суық ай – қаңтар. Көктем күзден әрқашан суық болады. Бұлттылық күшті емес, сондықтан жыл бойы ашық және күннөлді күндер басым. Дельчеводағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 548 мм (22 дюйм), ал тауларда теңіз деңгейінен 1600 метрден жоғары жерлерде 1000 мм-ге дейін (39 дюйм) жетеді. Жауын-шашын мөлшері салыстырмалы түрде аз болғанымен, оның таралуы вегетациялық кезеңде (сәуір-қыркүйек) қолайлы және жылдық жауын-шашынның 50% -дан астамын құрайды. Температурасы 10 °C (50 °F) жоғары болатын вегетациялық кезең жылына 191 күнге созылады. Бұл қолайлы климат түрлі өсімдіктердің өсуіне жағдай жасайды, сонымен қатар бұл аймақта туризмді дамыту үшін өте қолайлы табиғи ортаны құрайды.

Демография

Ауылдық жерлердегі демографиялық жағдайды, бір шаңырақтағы адам саны, халықтың жас құрамы және т.б. талдау нәтижесінде, әсіресе шашыраңқы типтегі (ауылдық аумақтың орталық бөлігінен қашықта орналасқан, бірнеше шағын елді мекендерден тұратын) ауылдық елді мекендердің болашағы мен сақталу мүмкіндіктері туралы қорытындылар жасалды. Мұндай елді мекендер көбінесе төмен құнарлы егістік жерлері бар және халықтың күнкөрісі жайылымдар мен орман ресурстарын пайдалануға негізделген төбелі және таулы аймақтарда орналасқан. Бұл типтегі елді мекендерден өзгеше, жинақы типтегі ауылдар жазық жерлерде немесе тау етегінде орналасқан. Дельчево муниципалитетіндегі жағдайды мониторингтеу нәтижелері бойынша, 9 ауылдық елді мекенде барлығы 1102 тұрғын (ауыл халқының 15,4%) тұрады, олардың әр шаңырағында орташа есеппен 2,65 адам бар. Осылайша, бір шаңырақтағы адам санының аздығы осы елді мекендерде қарт жастағы азаматтардың басымдығын және туысқандықтың төмендеуін көрсетеді. Осы жағдайға байланысты, осы ауылдардың болашағы күмәнді және олардың биологиялық түрден жойылуына бейім. Жалпы саны 2698 тұрғын бар 6 ауылдық елді мекенде (ауыл халқының 37,6%) әр шаңырақта орташа есеппен 3,17 адам тұрады. Бұл ауылдарда қарт жастағы азаматтар көп, бірақ олар басым емес, бұл олардың экономикалық дамуы қолдау көрсетілсе сақталатынына үміт береді. Дельчево муниципалитетінде 5 ауылдық елді мекен бар, оларда барлығы 3256 тұрғын (ауыл халқының 45,4%) тұрады, әр шаңырақта орташа есеппен 3,75 адам бар. Бұл елді мекендерде еңбекке жарамды жастағы халық және 17 жасқа дейінгі балалар басым, ал қарт жастағы азаматтардың саны қалыпты деңгейде. Бұл елді мекендерде мал шаруашылығы мен жеміс-жидек өсіруді дамытумен қатар, өңдеу кәсіпорындарын құру қажет. Бұл халықтың муниципалитет орталығына немесе елдің және шетелдің басқа аймақтарына көшіп кетуіне қарсы бағытталған шара болады. 2021 жылғы халық санауы бойынша, 13585 тұрғын тіркелген. +ЖынысЖыныс саны пайызЕр адамдар680650,10Әйелдер677949,90 +ҰлттарҰлт саны пайызМакедониялықтар1194912,85487,9694,62Мемлекеттік тіркелімдерден алынған мәліметтер (көбінесе македониялықтар)9056,66Ромалар4753,50Түріктер1120,82Албандар200,15Сербтер90,07Арумандықтар50,04Босниялықтар20,01Басқалар1080,79 +ТілдерТіл саны пайызМакедониялықтар1225713,16290,2296,89Мемлекеттік тіркелімдерден алынған мәліметтер (көбінесе македониялықтар)9056,66Рома тілі2601,91Түрік тілі1000,74Албан тілі230,17Серб тілі90,07Босния тілі100,01Басқа тілдер300,22 +ДіндерДін саны пайызХристиандар625312,86746,0294,71Православ христиандар570942,02Мемлекеттік тіркелімдерден алынған мәліметтер (көбінесе христиандар)9056,66Мұсылмандар6945,11Католиктер400,03Евангелисттер100,01Басқа діндер200,01Атеист110,08Жауап бермегендер300,02Белгісіз300,02

From the analysis of the demographic situation in the rural part of the municipality, the number of inhabitants per household, the age structure of the population, etc., conclusions have been drawn about the perspectives and survival of certain Rural settlements, especially those of the so called scattered type (settlements with several neighborhoods significantly away from the central part of the rural area). This type of settlements is mainly located in hilly and mountainous areas, where arable land has a low credit value and where the survival of the population is mainly based on the use of pastures and forests. Unlike this type of settlements, the compact type villages are spread in the plain parts or along the edges of the mountain branches. The results from the monitoring of the situation indicate that in the Municipality of Delchevo 9 Rural settlements with a total population of 1.102 inhabitants (15.4% of the rural population) have households that are composed of an average of 2.65 members. Thus, the small number of members per household shows that in these settlements the elderly category with little or no increase prevails. Due to this situation, the prospects of these villages are insignificant and they are doomed to slow biological extinction. In 6 Rural settlements in the municipality with a total population of 2.698 inhabitants (37.6% of the rural population) households have an average of 3.17 members. The elderly population in these villages is the largest, but it does not prevail, which gives hope that these inhabited villages can be maintained if their economic development is supported in a timely manner. In the Municipality of Delchevo there are 5 Rural settlements with a total population of 3.256 inhabitants (45.4% of the rural population) which have an average of 3.75 members per household. These settlements are dominated by able bodied population and the population from the age groups up to 17 years, while the elderly population is within normal limits. In these settlements, in addition to the development of livestock and fruit growing, some processing facilities should be developed. This will reduce the tendency of the population to migrate to the municipal center or to other areas in the country and abroad. According to the 2021 census, there are 13.585 inhabitants. +GendersGenderNumberPercentageMale6.80650.10Female6.77949.90
+EthnicitiesEthnicityNumberPercentageMacedonians11.94912.85487.9694.62Data taken from administrative records (Mostly Macedonians)9056.66Roma4753.50Turks1120.82Albanians200.15Serbs90.07Aromanians50.04Bosniaks20.01Other1080.79
+LanguagesLanguageNumberPercentageMacedonian12.25713.16290.2296.89Data taken from administrative records (Mostly Macedonian)9056.66Romani2601.91Turkish1000.74Albanian230.17Serbian90.07Bosnian10.01Other300.22
+ReligionsReligionNumberPercentageChristian6.25312.86746.0294.71Orthodox Christians5.70942.02Data taken from administrative records (Mostly Christians)9056.66Muslims6945.11Catholics40.03Evangelicals10.01Other20.01Atheist110.08No response30.02Unknown30.02

Дельчево муниципалитеті тұрғындары мен елді мекендері

1996 жылға дейін Дельчево муниципалитеті Македония Республикасының 34 муниципалитетінің бірі болды. 1990 жылы муниципалитетте 26 315 тұрғын немесе Македония Республикасы халқының 1,2% құрады. Осы кезеңде халық 30 елді мекенге бөлінді, оның ішінде Дельчево қаласы да бар. Муниципалитет халқының 34% қалада шоғырланды, ал қалғаны ауылдық елді мекендерде және аралас типтегі елді мекенде (Makedonska Kamenica) орналасқан. Македония Республикасының жаңа аумақтық бөлінісімен, 123 муниципалитет құрылды, соның салдарынан Македонская Каменица муниципалитеті Дельчево муниципалитетінен бөлінді. Бүгінгі күні муниципалитеттің аумағы 423 км² (163 миль²) құрайды, бұл ескі муниципалитет халқының ⅔ бөлігін қамтиды. Дельчево қалалық орталығынан басқа, муниципалитетте 22 ауылдық елді мекен бар. Жаңа аумақтық бөлініс және 1994 жылғы соңғы халық санауының мәліметтеріне сәйкес, Дельчево муниципалитетінің жалпы халқы 17 726 адамды құрады, оның ішінде 10 554 адам қала тұрғындары, ал 7 172 адам ауылдық жерлерде тұрады. Дельчево муниципалитетінің ауылдық елді мекендерінің ішінде 5 ауылда 100-ден аз тұрғын (Вратиславчи, Киселица, Косово Дабье, Сельник және Чифлик), 7 ауылда 100-ден 300-ға дейін тұрғын (Ветрен, Илиово, Нов Истевник, Очипала, Стар Истевник, Турия және Полето), 3 ауылда 300 мен 500 аралығында тұрғын (Бигла, Драмче және Стамер) тіркелген, ал 6 ауылда 500-ден астам тұрғын (Град, Вирце, Тработивиште, Габрово, Звегор және Разловчи) бар. Ірі ауылдық елді мекен – 949 тұрғыны бар Звегор, одан кейін 907 тұрғыны бар Разловчи, 829 тұрғыны бар Габрово, 696 тұрғыны бар Град және т.б. 1998 жылы Дельчево муниципалитетіндегі туу көрсеткіші 1000 тұрғынға шаққанда 10,7 тірі туған баланы құрады, бұл Македония Республикасының орташа көрсеткішінен (1000 тұрғынға шаққанда 14,6 тірі туған бала) сәл төмен. 1998 жылы муниципалитеттегі өлім-жітім көрсеткіші 1000 тұрғынға шаққанда 9,9 адамды құрады, бұл Македония Республикасының орташа көрсеткішінен (8,4 адам) сәл жоғары. 1994 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, қалада 2977 шаңырақ немесе 57,3%, ал ауылдық жерлерде 2216 шаңырақ немесе муниципалитеттегі шаңырақтардың жалпы санының 42,7% құрады. Муниципалитетте 3 143 шаруашылық бар, оның ішінде 1 430 шаруашылық (45,5%) қалалықтарға, ал 1 713 шаруашылық (54,5%) ауылдық халыққа тиесілі. Осыдан қала тұрғындарының елеулі бөлігі тұрақты немесе қосымша түрде ауыл шаруашылығымен айналысады деген қорытынды жасауға болады.

Until 1996, the Municipality of Delchevo was one of the 34 municipalities of the Republic of Macedonia. In 1990 the municipality had 26.315 inhabitants or 1.2% of the population of the Republic of Macedonia. The population in that period was divided into 30 settlements, including the city settlement Delchevo. 34% of the population of the municipality were concentrated in the town, and the rest was distributed in rural settlements and in a settlement of mixed type (Makedonska Kamenica). With the new territorial division of the Republic of Macedonia, which formed 123 municipalities, the Municipality of Makedonska Kamenica was separated from the Municipality of Delchevo, so that today it covers a territory of 423 km2 (163 mi2) with ⅔ of the population of the old Municipality. In addition to the municipal center Delchevo, there are 22 Rural settlements in the municipality. According to the new territorial division, and in accordance with the data from the last census in 1994, the total population in the Municipality of Delchevo was 17.726 inhabitants, of which 10.554 are inhabitants of the town, and 7,172 inhabitants in rural areas. From the rural settlements in the Municipality of Delchevo, 5 villages had less than 100 inhabitants (Vratislavci, Kiselica, Kosovo Dabje, Selnik and Chiflik), 7 villages have 100 to 300 inhabitants (Vetren, Iliovo, Nov Istevnik, Ochipala, Star Istevnik, Turija and Poleto), in 3 villages were registered between 300 and 500 inhabitants (Bigla, Dramche and Stamer), while 6 villages had over 500 inhabitants (Grad, Virce, Trabotivishte, Gabrovo, Zvegor and Razlovci). The largest rural settlement is Zvegor with 949 inhabitants, followed by Razlovci with 907 inhabitants, Gabrovo with 829 inhabitants, Grad with 696 inhabitants, etc. The birth rate in the Municipality of Delchevo in 1998 was 10,7 live births per 1.000 inhabitants and is slightly lower than the average in the Republic of Macedonia which was 14,6 live births per 1.000 inhabitants. The mortality rate in the municipality in 1998 was 9,9 deaths per 1.000 inhabitants and is slightly higher than the average in the Republic of Macedonia which was 8,4. According to the 1994 census, there were 2.977 households in the city or 57.3%, and in rural areas 2.216 households or 42.7% of the total number of households in the municipality. There were 3.143 agricultural holdings in the municipality, of which 1.430 holdings (45.5%) belonged to the urban ones, and 1.713 holdings (54.5%) to the rural population. Hence it can be concluded that a significant part of the urban population is regularly or additionally engaged in agriculture.

Жыныстық құрылым

Жыныстық құрамы бойынша, қалада және муниципалитет аумағында ерлер саны аздап басым, муниципалитетте 50,8%, ал қалада 50,2% құрайды. Халықтың механикалық қозғалысына қатысты, Ұлттық статистика бюросынан алынған мәліметтерге сәйкес, 1994 және 1998 жылдардағы көші-қон балансы теріс және тиісінше 28 және 29 эмигрантты құрайды.

Білім

Дельчево муниципалитеті білім беру процесіне үлкен мән береді, бірақ өкінішке орай, бұрын ол ассимиляциялық рөл атқарған. 1944 жылдың жазында алғаш рет мектептерде македон тілі естілді. Бүгінгі таңда білім беру қызметі екі бастауыш мектепте және бір мемлекеттік орта мектепте жүзеге асырылады. "Ванчо Прке" бастауыш мектебінде 4 аймақтық мектеп бар, оның екеуі Бигла және Драмче ауылдарында сегіз жылдық мектептер, ал Габрово және Звегор ауылдарында төрт жылдық мектептер. "Святой Климент Охридский" бастауыш мектебінде 5 аймақтық мектеп бар, оның ішінде Разловци, Тработивиште және Град ауылдарында 3 сегіз жылдық мектеп, ал Вирце және Стамерде 2 төрт жылдық мектеп. Екі мектепте де 1-8 сынып аралығында 1970-ке жуық оқушы, мектепке дейінгі білім беруде 100 бала оқып, білім беру процесін 134 мұғалім мен педагог жүзеге асырады. 1961 жылы Дельчевода "Методи Митевский Брико" атындағы орта мектеп ашылды. Бүгінгі таңда оған 1120-ға жуық оқушы қатысып, 64 мұғалім оқыту процесіне қатысады. Мектептің көршілес Македонска Каменица муниципалитетінде филиалы бар.

Экономика

Қаланың қарқынды дамуы XX ғасырдың екінші жартысынан басталады, сондықтан бүгін Дельчево – заманауи, кең және жақсы жоспарланған көшелері, тұрғын үйлер мен демалуға арналған орындары бар қала. Алғашқы құрылған кәсіпорындардың ішінде "Монопол" (қазіргі "Делчево Табак") және ауыл шаруашылығы саласында "Санданский", сауда саласында "Пирин" мен "Илиден", ал өнеркәсіп саласында "Партизанка" мен "Козарница" бар. Муниципалитетте дәстүрлі өнеркәсіп саласы жоқ, Дельчево – өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы бірдей деңгейде дамыған қала. Текстиль өнеркәсібінің өндірістік қуаты біршама басым, ол қарқын алып келеді, ал шағын бизнес үшін индустриалдық аймақтың салынуы одан да жылдам дамуға мүмкіндік береді. Қалада екі индустриалдық аймақ бар: солтүстік және оңтүстік. Көбінесе барлық мекемелер осы екі аймақта орналасқан.

Мәдениет

Ең маңызды мәдени-ғылыми шара – "Гоцеви денови" (Гоце күндері), ол дәстүрлі түрде жыл сайын маусым айының басында өткізіледі. Бұл шара алғаш рет 1966 жылы Делчево қаласында басталды және тез арада жергілікті деңгейден халықаралық сипатқа ие болды. Македония тарихындағы ең алғашқы көтеріліс – Разловчи көтерілісінің жылдық мерекелері Делчево үшін де маңызды. Сонымен қатар, жыл сайын 8 және 9 тамызда өтетін дәстүрлі "Голочки фольклорни срещи" (Голок фольклорлық кездесулері) барысында Делчево және көршілес муниципалитеттердің мәдени-көркем үйірлері біздің бай фольклорымызды ұсынады. Сербияның туысқан қаласы Жагодинаның және Болгарияның Симитли шекаралық қаласымен ынтымақтастық өкілдері де әрдайым қатысады.

Мәдени мұра

XIX ғасырдың ортасында және XX ғасырдың басында салынған шіркеулер мен монастырлар Дельчево және айналасындағы аймақтардың ерекше белгілі орындары болып табылады. Ең маңыздысы және ескісі – Сельниктегі 13 ғасырда салынған және 16 ғасырда суреттелген Киелі Петка шіркеуі. Разловчидегі "Ақ патша Константин мен Елена" шіркеуі, 19 ғасырдың ортасында салынған, ерекше маңызға ие, себебі қасиеттілердің суреттерінің арасында Разловчи көтерілісінің жетекшісі дін қызметкері Стоянның суреті бар. Бұл жерде ежелгі македондық геральдикалық белгі – Кутлестен келген он алты қырлы жұлдыздың қолданылуы одан да маңызды. Қаланың жанында, Дельчево – Голак жолының сол жағында, ескі монастырдың негізінде жаңа монастырь салынды, ол Әйенге (Исаның анасына) арналған. Қала орталығында барлық славян халықтарының білім берушілері, қасиетті ағайындылар Кирилл мен Мефодий есімдерімен аталатын жаңа кафедралық шіркеудің құрылысы жүріп жатыр. Петрошевецке жақын орналасқан ортағасырлық мұнара және Град ауылының жанындағы "Градисте" ежелгі орны да маңызды тарихи орындар болып табылады. Муниципалитет аумағында әлі зерттелмеген көптеген орындар бар.

Халықтық киімдер мен кестелер

Жүннің, қырыққабаттың және мақтаның мол болуы бұрын тоқыма өнерінің дамуына жағдай жасады, онда халық шебері әйелдің шеберлігі, тапқырлығы және өмірге деген құштарлығы тоқылған. Олар шикізатты өз қолдарымен жасаған құралдармен, көп сезіммен өңдеді. Әйелдер киімінің негізгі бөлігі – ұзын жеңді мақтадан тігілген көйлек, оның үстіне тізеден төмен түсетін, жеңі бар немесе жоқ, алдынан толығымен ашылатын "сая" және "антерия" жүн киімдерін киеді, олар өрме және белбеулермен әсемделген. Әйелдердің күнделікті киіміне "фута" жүн юбкасы, белдік, жүннен тоқылған шұлық және бас киім де кіреді.