Кіріспе

Русе (Russe, Рус) – Болгариядағы бесінші ірі қала. Русе елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, Дунайдың оң жағалауында, Румынияның Гюргиу қаласының қарама-қарсысында, Румынияның астанасы Бухаресттен оңтүстікке қарай, Варнадан және астана Софиядан орналасқан. Географиялық орны және Дунайдағы теміржол және автомобиль көпірінің (Дунай көпірі) болуы арқасында, ол Болгарияның ең маңызды өзен порты болып табылады және елдің халықаралық саудасының маңызды бөлігін қамтамасыз етеді. Дунай өзеніндегі барлық қалалардың арасында 12-ші орында. Русе 19-шы және 20-шы ғасырлардағы нео-барокко және нео-рококо сәулетімен танымал, ол көптеген туристерді қызықтырады. Оны көбінесе Кішкентай Вена деп атайды. Русе – әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Элиас Канетти және жазушы Майкл Арленнің туған жері. Русе Дунай өзенінің оң жағалауында, биік жағалауда орналасқан, екі су асты террасасы және үш өзен террасасы бар. Қалалық аймақ шамамен 11 км эллипс пішіндес және өзен бойымен созылады. Қала Матей аралынан және Русенский Ломның аузынан батысқа қарай Срабчето (Сръбчето) төбесіне дейін жалғасады. 20-шы ғасырда қаланың батыс бөлігі Русенский Ломның аузын батысқа жылжыту, сондай-ақ өзен жағалауын және оның су жолын солтүстікке қарай жылжыту арқылы айтарлықтай өзгертілді. Сарабайр (саръбаир, түрікше Sarıbayır – "Сары беткей" деген мағынаны білдіреді) төбесі қаланың оңтүстігінде орналасқан және биіктігі шамамен метр. Рус телемұнарасы бұрынғы түрік бекінісі Левентабияның қалдықтарында салынған.

География

Русе елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, Дунайдың оң жағалауында, Румынияның астанасы Бухаресттен шамамен 75 км (47 миль) оңтүстікте, Болгарияның Қара теңіз жағалауынан 200 км (124 миль) және Софиядан 300 км (186 миль) қашықтықта орналасқан.

Этимология

Ғалымдар өзен жағасындағы қаланың қазіргі атауы фин тіліндегі "ruskea" ("сары", "ақшаңбас") деген мағынаны білдіретін түбірден немесе *ru ("өзен", "ағын") деген мағынадан, немесе көптеген славян тілдерінде кездесетін "rous" түбірі арқылы "қызыл" деген мағынаны білдіретін Cherven бекінісінен шыққан болуы мүмкін деп санайды. Халық арасында кең таралған аңыз бойынша, Русе атауы фин тіліндегі "ruskea" сөзінен, яки қаланың негізін қалаған әйелдің атынан шыққан, ол Rusa деп аталған, яғни "сары шаш" деген мағынада. 13-14 ғасырларда Екінші Болгар империясы тұсында бұрынғы римдік қаланың қиратылысының жанында "Руси" деп аталған бекінілген елді мекен пайда болды, ол 1380 жылы алғаш рет тарихи деректерде кездеседі. Басқа теорияларға Рус дәуіріндегі адамдардың қоныстануы; Бургас облысындағы Русокастро ауылымен байланысы; куәләнбаған "Риуси" немесе "Розалия" атты гето тайпасы; сондай-ақ, ежелгі діни "Розалия" мерекесі жатады.

Ежелгі дәуір

Қала біздің заманымыздан бұрынғы 3-2 мыңжылдықтардағы неолиттік қоныстан пайда болды, сол кезде керамика, балық аулау, егіншілік және аң аулау дамыды. Қазба жұмыстары бірнеше қабаттарды көрсетті, бұл орын көрші тайпалардың шабуылына ұшырағанын және табиғи апаттардан зардап шеккенін көрсетеді. Жақын маңдағы ежелгі қасиетті орындарда жүкті әйелдің бейнесі зәулімдік құдайының мүсіндері жиі кездесетін. Кейінірек фракиялық қоныс Веспасиан билігінде (69-70 жж.) Моэзияның солтүстік шебіндегі бекініс жүйесінің бір бөлігі ретінде римдік әскери және теңіз орталығына айналды. Оның атауы, Sexaginta Prista, "60 кемелі қала" деген мағынаны білдіреді (sexaginta – "60" және script=latn – ерекше күзет кемесінің түрі), бұл жақын жердегі 60 кемеге арналған тоқтау орны болған деген болжамға негізделген. Бекініс Сингидунум (қазіргі Белград) мен Дунай дельтасы арасындағы басты жолда орналасқан және 6 ғасырда аварлар мен славяндардың шабуылдарынан қирады. Венгрия тарихшысы Феликс Филипп Каниц алғаш рет Сексагинта Пристаны Русемен байланыстырды, бірақ Шкорпил ағайындары жазулар, монеталар, қабірлер және күнделікті тұрмыстағы заттарды зерттеу арқылы бұл байланысты кейін дәлелдеді. Диоклетиан билігіндегі жазу қала 250 жылы готтармен қиратылғаннан кейін президиум (ірі бекініс) ретінде қайта салынғанын көрсетеді. Орта ғасырларда бұл елді мекен Голямо Йоргово деп аталды, ал оның қазіргі замандағы мұрагері – Румыниядағы Гюржиу.

Осман билігі

Осман билігі кезінде басқыншылар қаланы қиратты, бұл 1595 жылы Михаил Батыр бастаған ортақ влах-болгар әскерінің сәтсіз босату әрекетіне жауап ретінде жасалды. Кейінгі жылдары қайта құрылғаннан кейін, Русе Русчук (түрікше "кішкентай Русе") деп аталды және 18 ғасырға қарай қайтадан ірі бекініске айналды. Кейіннен ол Дунайдағы Осман империясының ең маңызды қалаларының біріне және Варна мен Тулчадан София мен Нишке дейінгі аумақты қамтыған Туна вилайетінің әкімшілік орталығына айналды. "Дунав" газеті жарық көрді – ол Болгарияда және болгар тілінде басылған тұңғыш газет болды. Бірнеше болгар мектебі ашылды. Болгар жерінде алғаш рет көшелерге ат қойылып, нөмір берілді. Пошта, аурухана және қарттар үйі құрылды. Бұл жерде үш империя – Австро-Мажарстан, Ресей және Ұлыбритания сауда үшін кездесті. Франция мен Италия Руседе консулдықтар ашты. Қазіргі қала ежелгі қоныстың ізінен өркендеді. 1865 жылы ағылшын консулының шаруашылығы орналасқан жерде Образцов Чифлик құрылды; ол сол кездегі Осман империясының барлық аумағындағы алғашқы заманауи шаруашылық болды. Русе болгар ұлттық жаңғыруының орталығына айналды және болгар революциялық орталық комитетінің штаб-пәтері орналасты.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңі

1940 жылдың қыркүйегінде Оңтүстік Добруджаның Болгарияға қайтарылуы қаланың бұрынғы маңызды рөлін қайта орнатуға қолайлы жағдай жасады. Ол облыстық орталыққа айналып, экономикалық белсенділік қайта жанданды. Қаланың соғыстан кейінгі архитектурасының ерекшелігі – құрылыс материалдары ретінде темір, бетон және шынының кең қолданылуы болды. Мысалы, 1931 жылы салынған өзен порты, 1935 жылы – жүк стансасы, 1939 жылы – базар залы және 1940 жылы – сот үйін атауға болады.

Коммунистік кезең

1954 жылы Русе-Гиургиу көпірінің салынуы және қарқынды индустрияландыру дамуға жаңа түрткі берді. Русе қайтадан маңызды экономикалық, көлік, мәдени және білім беру орталығына айналды. Инженерлік, химиялық және жеңіл өнеркәсіптер кеңейді, ірі порт салынды және қала университет орталығы болды. 1985 жылғы халық санағында 186 000-нан астам адам тіркелді. 1980-жылдардың басында Русе үшін қараңғы кезең басталды. Гиургиуда 1980-1991 жылдар аралығында ауаны ластаған «Верахим» зауыты салынды, бұл қаланың дамуына кері әсер етті. Халық саны азайып, 1985-1992 жылдар аралығында 15 000 адам қоныс аударды. Осы қалада коммунистік режим тұсында Болгариядағы алғашқы бейресми ұйым – Русе қаласының қоршаған ортаны қорғау жөніндегі қоғамдық комитеті құрылды, ол еліміздегі алғашқы жалпыұлттық наразылықтарды тудырып, демократиялық өзгерістерге зор ықпал етті. 1991 жылы Румынияда коммунистік режим құлағаннан кейін румын зауыты ластануды тоқтатты.

Демократиялық Болгария

Шығыс Еуропадағы басқа постсоциалистік режимдер сияқты, Болгария капитализмге көшуді өте қиын және күтілгендей оңай емес деп тапты. Мемлекеттік кәсіпорындар бұрынғы нарықтарын жоғалтып, ендігі еркін нарықтық бәсекеге бейімделе алмады. Бұл 90-шы жылдары қалада жаппай жұмыссыздық пен эмиграция толқынына әкелді. 2000 жылдан бері Русе өзінің бұрынғы жетекші статусын қайтадан қалпына келтіріп келеді. Қалалық экономика 2007 жылы Болгария мен Румынияның Еуропалық Одаққа қосылуының арқасында жақсарды, бұл шекарааралық ынтымақтастықты күшейтті. Еуроодақ қаражаты арқылы инвестициялар көптен тоқтап тұрған жобаларды қайта бастады, олар соңында аяқталды. Он жылдық құрылыстан кейін 2010 жылы Русе университетінің жаңа корпусы ашылды. 2011 жылы қала орталығы 10 миллион левтік Еуроодақ жобасы арқылы жаңартылды. Жоба аясында Болгарияда алғаш рет қалалық ортада құрғақ палубалы фонтан орнатылды. Русс мемлекеттік операсының сыртқы жағы жөнделді. 57 миллион еуроға бағаланған су тазарту станциясы қазірде жұмыс істеп тұр. 2012 жылы Русс облыстық тарихи мұражайы Рим қаласы Sexaginta Prista қалдықтарын қалпына келтіру және көрсетуге мүмкіндік берген жобаны аяқтады. Болгарияда туған канадалық бизнес магнаты Игнат Канефф Русе университетіндегі өзінің есімімен аталатын заманауи конференция орталығының құрылысына қажетті соманың шамамен жартысын қаржылады. Ол 2013 жылдың 10 қазанында ресми түрде ашылды. 2014 жылы қалада жаңа Эко мұражай мен аквариум ашылды. Ішкі су жолдарындағы қауіпсіз және тиімді навигацияны жаңа құрылым – BulRIS өзендік ақпараттық жүйесі арқылы қамтамасыз етті. Заманауи онкологиялық орталық жұмыс істеп тұр. Русе 2019 жылы "Еркін рухты қала" ұғымымен Еуропаның мәдени астанасы атануға үміткер болды. Қала орталығындағы әсем неоклассикалық Dohodno zdanie ғимараты 2014 жылы "Жылдың символды ғимараты" ұлттық конкурсында жеңіске жетті. Русе Болгариядағы алғашқы Халықаралық мұз фигуралары фестиваліне қабылдады. 5100 орындық "Арена Русе" спорт залы 2015 жылдың 23 шілдесінде, бастапқы құрылыс жұмыстары басталғанынан шамамен 40 жыл өткен соң ашылды. Жоба қаржыландырудың жетіспеуіне байланысты бірнеше рет тоқтатылды. Сондай-ақ спорт залының ішінде жер асты паркингі де аяқталды. Ағымдағы жобалардың бірі – 22,5 миллион левтік ескі қоқыс полигонын қайта жаңарту. Қаланың ең үлкен айналымы, жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін жер асты жолдарымен жабдықталған, шамамен 10 миллион левке қайта жаңартылды.

Сәулет ескерткіштері

Русе – Болгарияның 100 туристік орнының бірі. Қала 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы сақталған ғимараттарымен танымал. Мұнда 272 мәдениет ескерткіші бар. Қаланың көптеген көрнекті орындары Русе орталығында орналасқан (музейлер, сәулет ескерткіштері, театр, опера, қонақүйлер, мейрамханалар, кафелер және сувенир дүкендері). Аймақтағы ерекше орындардың арасында мыналар бар:

Сайт сипаттамасы Суреті Азаттық ескерткіші Азаттық ескерткіші 20 ғасырдың басында итальян мүсіншісі Арнольдо Зокки салған. Уақыт өте келе, ол қаланың символына айналып, қазір қала гербінің бөлігін құрайды. Дохно Здание ("Сава Огнянов" театры) Дохно Здание – Русе қаласы орталығындағы әсерлі неоклассикалық ғимарат. Ол 1898–1902 жылдары жергілікті театр өнерпаздары үшін салынған. Азаттық ескерткішімен бірге қаланың символы болып табылады. "Александровская" көшесі Қаланың басты көшесі – "Александровская". Бұл нео-барокко, нео-рококо және басқа сәулет стиліндегі ғимараттардың сәулеттік ансамблі. Бірінші жеке банк "Гирдап" (Қала сағаты) "Гирдап" – Болгариядағы алғашқы жеке меншіктегі банк. 1881 жылы Руседе құрылған "Гирдап" Болгарияның алты ірі банкінің біріне кірді және соғыс жылдарында елдегі ең ықпалды қаржылық топ болды. Бүгінде негізгі ғимаратта Русе сауда палатасының басқармасы орналасқан және ол танымал кездесу орны. Русе ескі қала орталығы Ескі қала орталығы – Русе тарихи мұражайының төңірегіндегі алаң. Алаңда "Любен Каравелов" аймақтық кітапханасы орналасқан. Ғимарат барокколық әшекейлермен – жапырақтармен, інжу-маржандармен және розеткалармен безендірілген. Иван мен Стефан Симеоновтардың бұрынғы банкі "Александровская" көшесінің басында орналасқан. Ғимарат Русеге тән барокко стилінде салынған. "La Butika" және әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты Элиас Канеттидің үйі – 1981 жыл "Канетти" дүкені немесе "La Butika" – "Die gerettete Zunge" кітабында айтылғандай, жазушының атасының сауда дүкені. 1898 жылы архитектор Негохос Бедрисан жобалаған, ол "Славянская" көшесінде орналасқан. Нобель сыйлығының лауреатының үйі "Ген Гурко" 13-ші көшеде орналасқан және ұлттық маңызы бар мәдениет ескерткіші. Андреа Турионың үйі Андреа Турионың үйі 1900 жылы аяқталған. Құрылыс материалдары әлемнің түкпір-түкпірінен мұқият таңдалған. Үйдің залдары Помпеи өнері стилінде безендірілген. "Болгария" сақтандыру компаниясы "Болгария" сақтандыру компаниясы Болгарияда алғашқы болып құрылған. Ол 1891 жылы құрылған. Ғимарат "Александровская" басты көшесінде орналасқан және неоклассицизм стилінде салынған. "Ескі музыкалық орта мектеп" – 1900–1901 жылдары салынған тарихи ғимарат, қазіргі уақытта қолданылмайды. Архитектуралық стилі эклектикалық, неоклассикалық және готикалық қайта жаңғыру элементтерін, сондай-ақ Солтүстік Еуропаның ықпалын біріктіреді. Қазіргі уақытта ғимарат Болгариядағы алғашқы жеке музейге айналдыру үшін қайта жаңартылуда. Гүлденген ваза Гүлденген ваза қала саябағында орналасқан. Оның биіктігі және ені – Қасиетті Троица соборы Православ шіркеуі "Қасиетті Троица" – қаладағы ең көне ғимарат, ол 1632 жылы салынған. Османдық билік кезінде салынғандықтан, ол жер астына салынған, сондықтан ғибадатханаға кіретін адамдар көптеген шіркеулердегідей жоғары көтерілудің орнына баспалдақпен төмен түсуі керек. Басарбово монастыры Басарбово монастыры – Русе қаласының жанында орналасқан болгар православ шіркеуінің үңгірдегі монастыры. Монастырь туралы ең көне жазба 15 ғасырға жататын Осман салық тізілімінде кездеседі. Кунт Капу Кунт Капу – 1820 жылы Болгария Осман империясының билігінде салынған Русе бекінісінің оңтүстік қақпасы. Бұл бекіністен қалған жалғыз нысан. Русе телемұнарасы Русе телемұнарасы – темір бетоннан салынған 204 метрлік телемұнара. Құрылыс 206 метрлік телемұнара ретінде, үстінде кафе/ресторанмен салынған және 2001 жылға дейін Балқан түбегіндегі ең биік құрылыс болды. 1990 жылдары қосымша антенна орнатылып, биіктігі .

Табиғи ескерткіштер

Сайт сипаттамасыФотоРусский Лом (парк)Русский Лом табиғи паркі – Болгарияның он табиғи парктерінің бірі. Ол Дунайдың соңғы оң жақ саласы – Русский Лом өзенінің каньон тәрізді аңғарында орналасқан. Парк 1970 жылы қорғалатын аумақ деп жарияланды және 3408 гектар жерді қамтиды. Парк өзен жағалауындағы террасалар, иректер, биік тік жартастар, түрлердің көптеген аймақтары, үңгірлер, тас формациялары, ұлттық және халықаралық маңызы бар тарихи ескерткіштерді сақтайтын, жоғары эстетикалық құнды, қызықты және маңызды орын ретінде танылған. Липник паркі Николово ауылына жақын, Руседен шалқары орналасқан. Парктің ауданы шамамен 2000 гектарды құрайды, ал негізгі флорасы липа ағаштарынан тұрады. Орлова чука үңгірі Бұл үңгір – Две Могили маңындағы археологиялық қорық. Онда тарихқа дейінгі адамдар мен үңгір аюларының қалдықтары табылды. Үңгірде 10-нан астам түрлі жартас құстары мекендейді, олардың мыңдаған өкілдері қыста онда тіршілік етеді. Бұл Солтүстік Болгариядағы ең ұзын үңгір (13 км) және Болгариядағы ұзындығы бойынша екінші үңгір (7 деңгейлі туннельдері бар).

Театрлар мен опера театрлары

Бай мәдениетімен әйгілі Руседе филармониялық оркестр, Русе мемлекеттік операсы (1949 жылы құрылған) және "Сава Огнианов" театры бар.

Мұражайлар мен көрмелер

Русе тарихи мұражайы Русе аймақтық тарихи мұражайы 1904 жылы құрылған. Онда шамамен 140 000 экспонат бар, соның ішінде Борово қазынасы; көне Дунайдағы Ятрус және Сексагинта Приста қазбаларынан табылған заттар, сондай-ақ ортағасырлық болгар қаласы Червеннен алынған жәдігерлер; 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы қалалық киімдер, қытай, шыны және күміс заттардың коллекциясы. Римдік бекініс "Сексагинта Приста" Сексагинта Приста Русе қаласында орналасқан. Атауының мағынасы – "алпыс кемелігі бар портовый қала". Эко мұзей және Аквариум Мұзей коллекциясында Дунай аңғарынан алынған түрлер бар. Келушілер бай экспозицияны көре алады: қазбалар, ежелгі сүтқоректілер, диорамалар, табиғат пейзаждарының үш өлшемді репликалары. Мұражайда Болгариядағы ең үлкен тұщы су аквариумы мен Жүнді мамонттың (Mammuthus primigenius) масштабты моделі қойылған. Ивановоның жартастан қашалған шіркеулері Ивановоның жартастан қашалған шіркеулері – Руседен оңтүстікке қарай Иваново ауылының жанында, Русский Лом паркінің биік жартасты жағалауында орналасқан, тасқа қашалған монолитті шіркеулер, шағын ғибадатханалар мен монастырлар тобы. Кешен жақсы сақталған ортағасырлық фрескаларымен ерекшеленеді. Ивановоның жартастан ойылған шіркеулері 1979 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Ұлттық көлік мұражайы Ұлттық көлік мұражайы Дунай жағалауында, 1866 жылы салынған елдің алғашқы теміржол вокзалында орналасқан. "Русе қаласының қалалық өмір салты" мұражайы Экспозиция Русе қаласының Еуропаға қарайтын қақпа ретіндегі рөлін және 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Еуропалық қалалық мәдениеттің Болгарияға таралуын көрсетеді. Көрмеде қонақ бөлмесі, қонақүй, музыка залы және жатын бөлмесі, Венадан әкелінген жиһаздар, сондай-ақ қалалық киімдер, зергерлік бұйымдар мен аксессуарлар, күміс және қытай ыдыстарының коллекциялары көрсетілген. Болгарияға Венадан әкелінген алғашқы рояльді де көруге болады. Ұлттық қайта өрлеу батырларының пантеоны Ұлттық қайта өрлеу батырларының пантеоны – Русе қаласында орналасқан ұлттық ескерткіш және сүйек сақтау орны. Онда Любен Каравелов, Захари Стоянов, Стефан Караджа, Панайот Хитов, Тоңка Обратенова, Никола Обратенов, Панайот Волов, Ангел Канчев және тағы 39 белгілі болгарлар жерленген. Червен бекінісі Червен бекінісі 12-14 ғасырлар аралығында Екінші Болгар империясының маңызды әскери, әкімшілік, экономикалық және мәдени орталықтарының бірі болған. Бекіністің қираған қалдықтары Солтүстік-Шығыс Болгариядағы Руседен оңтүстікке қарай, осы аттас ауылдың жанында орналасқан. "Захари Стоянов" мұражайы Захари Стоянов – болгар революционері, жазушы және тарихшы. Мұражайда Болгарияның қайта өрлеу кезеңінен экспонаттар, сондай-ақ Захари Стояновтың өмірі мен күресі туралы материалдар көрсетілген. "Тонка Обратенова" мұражайы Баба Тонка үй-мұражайы Болгарияның ұлттық қайта өрлеуіне және Тонка Обратенованың өмір жолына арналған. 1872 жылы осында Русе қаласының революциялық комитеті құрылды, ол кейіннен бүкіл ел үшін орталыққа айналды. Тома Карджиев үй-мұражайы Мұражай болгар революционері және Болгарияның азаттығы үшін күрескен жауынгер Тома Карджиевтің өмір жолына арналған.

Тұрақты оқиғалар

Наурыз музыка күндері – классикалық музыкаға арналған халықаралық музыка фестивалі. Георгий күні (6 мамыр) – Русе қаласының мерекесі. Осы датаның маңында бір апта бойы жергілікті жәрмеңке ұйымдастырылады. Русе карнавалы – 24 маусымдағы Ениовден мерекесіне орай өткізілетін маскарад. "Сексагинта Приста" жазғы сахнасы – қалалық фестиваль. Мамырдан қазанға дейін әр жұма сайын Римдік бекінісінде іс-шаралар өтеді. Қазан айының соңында BG MediaMarket және Болгарияның Еуропа Медиа Фестивалі ұйымдастырылады. "Таршыласу жолы" сырғанау фестивалі 2007 жылдан бері мамыр айында өтіп келеді. 2008 жылдан бері Халықаралық Элиас Канетти қоғамы сәуір немесе мамыр айларында Әдеби көктем салонын өткізеді.

Климат

Руседе ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелуі Dfa) ыстық жаздары және салыстырмалы түрде суық қыстары бар. Дунай жазығында орналасқандықтан, қаланың қыста желді болады. Қысқы температуралар көбінесе төмендейді, кейде тіпті −27.7°C-қа дейін. Жазда орташа температура 20-25°C шамасында болады. Температура қала орталығында жаздың ортасында жиі 30°C-тан асып, түндері 15°C-қа дейін төмендейді. Көктем мен күз айларында күндізгі температуралар 5-20°C аралығында өзгереді, ал осы уақытта жауын-шашын жаздағыдан көп болады, жиірек бірақ жұмсақ жаңбыр жауады. Ең жоғары температура 43.7°C, ең төменгі температура −27.7°C тіркелді.

Экономикалық қызмет

2016 жылы еңбек шарты бойынша жұмыс істейтіндердің орташа саны 68 603 адамды құрады, ал орташа жылдық жалақысы 4 683 евро, бұл 2007 жылғы статистикамен салыстырғанда 60% жоғары. 15 пен 64 жас аралығындағы адамдардың жұмыспен қамтылу деңгейі 57,7%, ал жұмыссыздық деңгейі 12,5% құрайды. 25 пен 64 жас аралығындағы халықтың жоғары білімді үлесі 23,6% құрайды, бұл 2007 жылмен салыстырғанда 3%-ға жоғары. 25 пен 64 жас аралығындағы орта білімді халықтың салыстырмалы үлесі 57,5%-ды құрайды, бұл 2007 жылмен салыстырғанда 3,2%-ға жоғары. 2013 жылы туристер 147 300 түнде болды. Кәсіпорындардың жалпы саны 10 830-ды құрайды. Кәсіпорындардың құрылымы бойынша үлесі, кәсіпорындардың жалпы санынан:

Жыл 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
9 адамға дейін жұмыспен қамтылған кәсіпорындар үлесі 88,8 % 90,0 % 90,1 % 90,9 % 90,8 % 91,0 % 91,2 %
10–49 адамды жұмыспен қамтыған кәсіпорындар үлесі 8,7 % 7,9 % 7,7 % 7,2 % 7,3 % 7,2 % 7,0 %
50–249 адамды жұмыспен қамтыған кәсіпорындар үлесі 2,1 % 1,9 % 1,8 % 1,6 % 1,7 % 1,6 % 1,6 %
249 адамнан астам жұмыспен қамтылған кәсіпорындар үлесі 0,3 % 0,3 % 0,3 % 0,3 % 0,3 % 0,2 % 0,2 %

2013 жылы қаржылық емес кәсіпорындарға тікелей шетелдік инвестициялар 197 миллион евроны құрайды. Қаладағы өндірілген жалпы экономикалық өнім шамамен 1,84 миллиард евроға бағаланады, ал кіріс 2007 жылмен салыстырғанда 916 000 евроға өсіп, 3,1 миллион евроға жетті.

Экономикалық профиль

Русе – ірі өнеркәсіптік орталық. Оның бажсыз аймағы және 2 өнеркәсіптік аймағы бар: Шығыс және Батыс. Русе Изток электр станциясының энергия өндіру қуаты 400 МВт, ал Русе Батыс электр станциясының қуаты 41 МВт. Қалада логистикалық парк пен бизнес-парк бар. Қала экономикасында жеңіл өнеркәсіп басымдық құрайды – тігін, тоқыма және тағам өңдеу. Ірі өндірушілер: Fazan (Болгариядағы шұлықтардың алғашқы фабрикасы), Fenix 94 (шұлық), Ariston S (әйелдер киімі), Bordo (әйелдер киімі), Danini (әйелдер киімі), Top Man (ерлер киімі), Karina (әйелдер киімі) және Sirma Prista (сүт өнімдері). Мұнай және химия өнеркәсібі бояулар мен мотор майларын шығаратын компаниялармен ұсынылған: Orgachim, Prista Oil, Lubrica, Megachim, EKON 91, Ninachim және Polysan. Машина жасау және кеме құрылысы жақсы дамыған. Сонымен қатар, яхта дизайны саласындағы әлемдік жетекші компаниялардың бірі – Vripack компаниясының Руседе сәулет және инженерлік студиясы бар. Руседе 65 қонақ үй және 1769 орын бар. 2011 жылғы төртінші тоқсандағы тұрудан түскен табыс 1 661 294 лв құрады. Метро Cash & Carry, Kaufland, Mr. Bricolage, Praktiker және Billa, Lidl сияқты супермаркеттер желілері бар. Қала орталығында орналасқан Gradski Hali сауда залын қазір венгр супермаркеттерінің желісі – CBA басқарады.

Көлік

Русе – Солтүстік Болгариядағы маңызды автомобиль және теміржол торабы. Қаладағы теміржол тасымалы 1867 жылға дейін жетеді, ол кезде қала Болгариядағы алғашқы теміржол желісі – Русе – Варнаның станциясына айналды. Оңтүстік Болгарияға, Софияға, Варнаға және Бухарестке теміржол қатынасы бар. Руседе жолаушылар тасымалы үшін екі теміржол станциясы (Русе Орталық және Русе Разпределителна) және жүк тасымалы үшін екі станция бар. Русе қаласын елдің түкпір-түкпіріндегі қалалармен және басқа да Еуропа елдерімен байланыстыратын қалааралық автобустар жүзеді. Олар Оңтүстік және Шығыс автобус станцияларында орналасқан. Руседе 30-ға жуық автобус және троллейбус желісі бар, соның ішінде Русе троллейбус жүйесі де бар. 2017 жылы жеке ізраилдік көлік холдингі Egged Ruse-тің барлық акцияларын жергілікті муниципалитетке сатқаннан кейін, троллейбус желілерін қаланың өзінің қоғамдық көлік мекемесі басқарады. Қалалық және қала маңындағы автобус желілері әртүрлі жеке болгар көлік компанияларына концессияда берілген. Қаланың басты бульварларында 14 шақырымдық велосипед жолдары салынды және олар кеңейтілуде. Русе қаласының оңтүстік-шығысында Штраклево ауылы орналасқан, оның жанында бұрынғы әскери және жолаушылар әуежайы бар. Бұл әуежай Русе муниципалитетіне тиесілі, шағын жолаушылар мен жүк рейстеріне лицензиясы бар (лицензия 21.12.2016 ж. берілген). Қону-көтеру жолағы Боинг-747 (Жамбо-джеттер) сияқты ұшақтарға жеткілікті. Румынияның Отопень қаласындағы Анри Коанда халықаралық әуежайы Русе қаласының солтүстігінде орналасқан. Дунай көпірі Русе қаласының шығысында орналасқан. Бұл 14 маусымда 2013 жылы Видинде Румынияға екінші көпір ашылғанға дейін Болгария мен Румыния арасындағы жалғыз автомобиль және теміржол көпірі болды. Русе – Дунай өзенінің жағалауындағы Болгарияның ең ірі порты. Рейн-Майн-Дануб каналы ашылғаннан кейін, ол 13 Еуропа елін Қара теңіз арқылы Азиямен байланыстырып, өзен планетадағы ең ұзын ішкі су жолына айналды. Осы маңызды орналасуы Руседе 19 ғасырда түрлі мәдениеттер мен діндердің ұзақ жылдар бойы қатар өмір сүруіне ықпал етті.

Білім

Руседе "Ангел Канчев" университеті бар, ол 15 000 студентке арналған. Университеттің құрамына Силистра, Видин және Разград қалаларындағы филиалдары кіреді. Сонымен қатар, қалада Пловдив ауыл шаруашылығы колледжінің филиалы да бар. Қалада 26 орта мектеп жұмыс істейді, олардың ішінде "Гео Милев" ағылшын тілі мектебі де бар.

Құрметтер

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Рус шыңы (800 м) осы қаланың құрметіне аталған.