Кіріспе

Сливен () – Болгариядағы сегізінші ірі қала және Сливен облысының әкімшілік және өндірістік орталығы, Солтүстік Фракиядағы муниципалитет. Ол Балқан тауларының етегінде, Сливен аңғарында орналасқан. Сливен 19 ғасырда Османлы түріктеріне қарсы күрескен батыр хайдуттарымен әйгілі және «100 войводаның қаласы» деп белгілі, войвода – хайдуттардың басшысы. Танымал тау массиві Сините камъни («Көк тастар») және оған байланысты табиғат паркі, таза ауа және Сливенски Минерални Банидегі минералды бұлақтар демалыс және туризм үшін әртүрлі мүмкіндіктер ұсынады. Инвесторлар жергілікті желдің (Бора) күшін пайдаланып электр энергиясын өндіру мүмкіндігін зерттеп жатыр. Қаланың елтаңбасында бейнеленген тағы бір қызығушылық тудыратын және маңызды символы – мың жылдан астам тарихы бар Старыят Бряст («Ескі қайың»), қала орталығында орналасқан алып тегіс жапырақты қайың. Осман билігі тұсында түрік шенеуніктері осы ағашқа болгар революционерлерін іліп өлтірген. Бүгінде қала тұрғындары ағашқа үнемі күтім жасап, оның тамырын нығайтып, өмір сүруіне көмектесуде. 2013 жылы ол «Болгарияның жыл ағашы» деп танылды. 2014 жылдың 19 наурызында онлайн дауыс берудің нәтижелері Еуропалық парламентте өткен салтанатты шарада жарияланды. Ескі қайың 2014 жылдың «Еуропа ағашы» атанды. Қала болгар армиясының маңызды стратегиялық орталығы болып табылды, болгар үшінші армиясының штабы қала орталығында, түрік шекарасына жақын орналасқан. Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Сливен шыңы Сливеннің құрметіне аталған.

Этимология

Атауы славян тіліндегі "sliv" ("құю, тоғысу") сөзінен және славян тіліндегі "en" жұрнағынан құралған. Түрік тілінде қаланың атауы – İslimiye, ал грек тілінде – Σλίβεν.

География

Сливен Балқан тауларының етегінде, Сливен аңғарында орналасқан. Болгарияның астанасы Софиядан 300 км шығысқа қарай, елдің ірі сауда порты Бургастан 100 км, Түркиямен шекарадан 130 км және Грекиямен шекарадан 130 км қашықтықта жатыр. Ямбол және Нова Загора қалаларына жақын орналасқан. Қаланың батысында кең персик бақтары бар Персик алқабы орналасқан. Сливенски минералдық банидегі минералды суларымен де танымал, ол қаладан 12 км оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан және бауыр мен жүйке жүйесі ауруларын емдеуге қолданылады. Қаладағы ең танымал географиялық орын және көрікті жер – Карандила (Карандила). Бұл теңіз деңгейінен 1050 метр биіктіктегі төбе, ондан қалаға әдемі көрініс ашылады. Карандилада Халката (Халката, "Жүзік") тас формациясы орналасқан. Бұл ортасында ерекше тесігі бар тас тіктеп тұрған жартас. Аңыз бойынша, кім осы жүзіктен өтіп, ең қадірлі тілегін айтса, ол орындалады. Карандила жыл сайын шілде айында Болгариядағы Қарақшахандардың мәдени-білім беру бірлестіктері федерациясы (ФКПДК) ұйымдастыратын Қарақшахан фестивалінің өтетін орны. Карандила Сините камъни (Көк тастар) табиғи паркінде орналасқан, оның ең биік шыңы Болгарка (Българка, 1181 м.) – Шығыс Балқан тауларының ең жоғары нүктесі.

Климат

Сливен муниципалитеті Балқанның оңтүстік етегіндегі жазықта, континенттік климаттың өту аймағында орналасқан. Сливен аймағында қыс жеңіл, ал жаз салыстырмалы түрде жылы болады. Күз көктемнен ұзаққа созылады. Аймаққа Бора деген жергілікті жел тән.

Ежелгі дәуір

Сливен аумағындағы ең көне қоныстардың қалдықтары неолит дәуіріне, шамамен б.з.д. 6000 жылға дейін соққан. Б.з.д. 5-3 ғасырлардағы фракиялық қоныстың қираған жерлері, фракиялық керамика және эллиндік монеталар Сливендегі Хисарлака төбесінде табылған. Ежелгі заманда бұл жер Селимнос (грекше Σήλυμνος) деп аталған. Қазіргі Сливен аймағын бұрын фракиялық тайпалар – Асти, Кабилети және Селети мекендеген. Бұл тайпалар Филипп II Македонский және оның ұлы, Александр Ұлы жаулап алғанға дейін тәуелсіздіктерін сақтап келген. Б.з.д. 2 ғасыр солтүстік-шығыс Фракияның римдіктер тарапынан жаулануының басталуын белгіледі. Сливенді Рим б.з.д. 72-71 жылдары жаулап алды, осы кезде фракиялық Кабиле және кейін грек қалалары Кабиле мен Аполлония да бағындырылды. Рим империясы құрылғаннан кейін, қала аймағы Рим империясының Тракия провинциясының құрамына кірді. Қала тарихындағы жаңа кезең 2-4 ғасырларда басталды. Осы кезеңге дейін қаланың Туида/Суида/Тсуида деген атаулары туралы алғашқы жазбалар жеткен. Бұл атаудың фракиялық тегі болуы мүмкін, бірақ этимологиясы әлі анықталған жоқ. Иерокл және Диоклетианның кезінде құрылған Тракия епархиясының бөлігі ретіндегі Хемимонт провинциясының төрт қаласының бірі ретінде оны Прокопий Кесарийский де атап көрсеткен. Тунджа өзені бойында Анхиалостан (қазіргі Поморие) Сердикаға дейінгі римдік жол салынды. 3 ғасырға жататын жазбада бұл елді мекен "Таржиште" деп аталған және ол Аугуста Траяна (қазіргі Стара-Загора) қаласының құрамына кірген болуы мүмкін. Бекініс гот соғысынан зардап көрмеді, бірақ 5 ғасырда ғұндардың шабуылынан қирады. Император Анастасий I Дикордың тұсында бекініс қайта салынды, бұрынғы жоспары сақталды, бірақ нығайтылды. Ескі бекіністің ішінде және шығыс қабырғасының жанында 5-6 ғасырларда қолданылған баптистериясы бар базиликаның қалдықтары қазылып алынды. Ғұндар оны қиратқан болуы мүмкін, ал Юстиниан I тұсында қайта жаңартылды. Бекіністің оңтүстігінде 5 ғасырда салынған және 6 ғасырда кеңейтілген үлкен шіркеу салынды. Бұл елді мекен бекініс аумағымен ғана шектелмегенін, сонымен қатар айналасындағы жерлерге де таралып кеткенін көрсетеді. Осман басқыншылығы кезінде ортағасырлық қала қиратылып, монастырлар өртелді. Түріктер бұл қаланы "Исламье" деп атаған.

Ерте заманғы тарих

Сливен яһуди орталығы ретінде ерекшеленді. 1859 жылы Сливенде 30 яһуди отбасы тұрды, олар үшін синагог пен яһуди мектебі салынды. Қала Осман империясына қарсы күшті хайдук қозғалысының ортасы болды және "жүз воеводасының қаласы" деп аталды. Олардың арасында Хаджи Димитар, Злати Войвода және Панаёт Хитов болды. Болгария милициясының бас діни қызметкері Амфилохий Сливеннен Плоештиде Самара туын киеледі. 17 ғасырда Сливен қолөнер орталығы ретінде дамыды, сонымен қатар қару, пикакс, темір құралдар жасауымен де танымал болды. Қайта өрлеу дәуірінде Сливен маңызды сауда, қолөнер және мәдени орталыққа айналды. Қала тұрғын үйлерге, саудаға, қолөнер шеберханаларына және әкімшілік бөлімдерге бөлінді. Добри Чинтулов және басқа да Сливеннің көрнекті азаматтарының күш-жігерімен 1860 жылы "Зора" қоғамдық орталығы құрылды. Болгар театр өнерінің негізін қалаушы – Сливенде туған қоғамдық және мәдени қайраткер Сава Доброплодни, ол болгар тарихындағы алғашқы пьеса "Михал Мишкоедті" жазды. 1843 жылы Сливенде Осман империясындағы алғашқы тоқыма өнеркәсіптік кәсіпорны құрылды, оның басшысы Добри Желязков болды. 1864 жылы екіншісі, ал 1872 жылы темекі және спирт зауыттары салынды. 16 ғасырдың басынан бастап Сливен қазаның орталығы болды және 19 ғасырдың ортасына дейін осы аумағын сақтап келді. 1738 жылы Сливен халқының көп бөлігі түріктерден тұрды. 1792 жылғы тізілімде Сливен санджағы алғаш рет аталады. Көптеген Сливен тұрғындары Грек тәуелсіздік соғысына қатысты. Хаджи Христо генерал атанды және болгар, албан және грек әскерлеріне жетекшілік етті, кейін грек парламентіне сайланды. Қала тұрғындары Брайла көтерілісіне, Қырым соғысына қолдау көрсетті және Екінші болгар легионына қатысты. Осман билігі кезінде ол бірінші Румелия эялетінде, содан кейін Силистра (Ози) эялетінде, Эдирне вилаятінде санджак орталығы болды. 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде генерал Ханс Карл фон Дибичтің әскері Сливенге кірді. Болгар және орыс әскерлері мен жергілікті тұрғындар қатысқан мұсылман халқының жаппай қырғыны мен мешіттердің қорлануы болды. 1830 жылдың сәуір айында мұнда алғашқы орыс консулдығы ашылды. Орыс әскерлері кеткеннен кейін қаладан және айналасындағы ауылдардан 15 000-нан астам адам Оңтүстік Ресейге, Бессарабияға және Валахияға көшірілді, ал қалада 2000-3000 болгар ғана қалды. Осының салдарынан Сливен ауыр демографиялық және экономикалық соққыға ұшырады, бұл оның бұрынғы даму қарқынын баяулатты. Сливен тұрғындары ұлттық шіркеу күресіне белсенді қатысты. 1859 жылы Сливен халқы грек епископын қуды, ал Сливен епархиясы 1870 жылдың 28 ақпанында құрылған Болгар экзархатының құрамына кірді. Епархияның алғашқы рухани басшысы Сливен митрополиті Серафим болды. Сәуір көтерілісі кезінде Сливен Екінші революциялық округтің орталығы болды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік азаттық соғысы кезінде қала маңында шайқастар болды, олар қала орталығында 800 дүкенді және 100 үйді өртеп жіберді. Митрополит Серафим Сливенді және аймақтағы бірқатар елді мекендер мен шифликтерді толық қырып тастаудан сақтап қалғаны үшін ерекше марапатқа ие болды. Сливенді орыс әскері 1878 жылдың 16 қаңтарында азат етті. 19 ғасырда қала аудан орталығы болды және 20 000-нан астам халқы бар Болгариядағы ең ірі қалалардың бірі болды. Көпшілігі болгарлар болды. 1885 жылы Болгария княздығына қосылғанға дейін Шығыс Румелия автономды провинциясындағы департамент орталығы болды.

Қазіргі тарих

1911 жылдың қыркүйегіндегі қалалық сайлауда Болгарияның Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы ең көп мандатты жеңіп алды, бірақ доктор Йордан Данчев мэр болып сайланған 1912 жылдың тамызына дейін муниципалитет басқаруын қолға алуға үлкермеді. Партия 1915 және 1919 жылдары да сайлауда жеңіске жетті. Әлеуметтік жәрдем бюросы, еңбек бюросы және баспанасыз азаматтарға арналған қалалық тұрғын үйлер құрылды. Жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы қатынастар, жалақы, демалыс күндері мен мерекелер туралы міндетті ережелер бекітілді. 1923 жылдың 31 қаңтарында БЖНС үстемдік еткен Сливен аудандық сотының шешімімен әкімшілік таратылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала елдегі ең ірі тұтқын лагеріне – Сливен тұтқын лагеріне айналды. Грек және серб азаматтары мен әскері осы лагерде интернирленді, олардың саны шамамен 19 000-ға жетті. Болгариядағы өнеркәсіптік революцияның басталуынан социалистік экономиканың қалыптасуына дейін өнеркәсіп қаланың солтүстік бөлігінде шоғырланды. Жаңа үкімет қолданыстағы зауыттарды біріктіріп, жаңаларын салуға кірісті, өнеркәсіп жаңа станцияның маңында орналасты. Бір кезде өнеркәсіптік жұмыс күші 20 000 адамды құрады, олардың жартысы жүн және мақта тоқымаларын өндірді. Екінші маңызды сала – тамақ өнеркәсібі, ал үшіншісі – машина жасау өнеркәсібі (ЗММ – Сливен, «Динамо» зауыты және т.б.). Көбірек заманауи кезеңде Сливен болгар ұлттық жаңғыруының маңызды мәдени орталықтарының біріне айналды, оның бай мұрасы сақталған және дамытылған, бүгінде қала тұрғындары мен қонақтарына мәдени өмірге қатысуға көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Хаджи Димитар, Добри Чинтулов, Иван Селиминский сияқты көрнекті болгарлар осы қалада дүниеге келді. Румынияның ұлттық әнұранын жазған Антон Панн да осы қаланың тумасы. 1994 жылғы әлем чемпионатында Германияның қорғауын бұзып, гол соққан Йордан Летчков та белгілі бір тұлға. Летчков 2003 жылдан 2011 жылға дейін Сливен қаласының мэрі болды.

Саясат

Сливен муниципалитеті 1990-1991, 1999-2003 және 2011-2015 жылдары Болгария Социалистік партиясының әкімдерімен басқарылды. Екінші мерзімінде (2007-2011 жылдары) Йордан Летчков GERB партиясынан ұсынылды. 2015 жылдан бері Стефан Радев Сливен муниципалитетінің әкімі болып табылады. 2011 және 2019 жылғы жергілікті сайлауларда ол GERB партиясынан кандидат болды (2019 жылы жеңіске жетті). 1991 жылдан 1995 жылға дейін Христин Петков СДС партиясының әкімі болды. 2011 жылғы жергілікті сайлауда БСП партиясынан кандидат (бірақ партия мүшесі емес) генерал Кольо Милев екінші турда дауыстардың 52,94% алып, GERB партиясынан кандидат (сондай-ақ партия мүшесі емес) Йордан Летчковқа қарсы жеңіске жетті. 2015 жылдан бері Сливен қаласының әкімі – Стефан Радев, ол PP GERB партиясынан ұсынылды (2015 және 2019 жылдары), 2019 жылғы жергілікті сайлаудың екінші турында 64,75% дауыспен қайта сайланды. 2019 жылдың 11 қарашасында ол ресми түрде қызметке кірісті.

Экономика

Сливен экономикасы 19-ғасырдың басынан бері өнеркәсіпке негізделген. 1834 жылы Добри Желязков Болгария жерінде алғашқы зауытты ашып, Болгариядағы өнеркәсіптік дамудың бастауын берді. Сливен Болгариядағы ірі өнеркәсіптік орталықтардың бірі болды және Болгария ұлттық қайта өрлеуі кезеңінде маңызды рөл атқарды. Қала тоқыма, машина жасау, шыны өндіріс, химиялық өндіріс, техникалық және тамақ өнеркәсібі салаларында ұзаққа созылған дәстүрлерді сақтап келеді. 1944 жылы Болгарияда коммунистік үкімет орнағаннан кейін көптеген өнеркәсіптер мемлекеттік меншікке алынды, өнеркәсіптік құрылыс пен дамуға серпіліс берілді. Өнеркәсіп коммунизм құлағанға дейін дамуын жалғастырды, бірақ содан кейін көптеген кәсіпорындар тоқтап, көптеген зауыттар мен фабрикалар жабылды және даму баяулады. Қазіргі кезде Сливен экономикалық өсімді бастан кешіруде, инвестициялар мен банк мекемелері көбейді және жаңа өнеркәсіптер пайда болуда. Ұзақ жылдардан бері жұмыс істеп келе жатқан сүт өнеркәсібі өсіп, дамып келеді. «Винпром», «Вини Сливен» және тағы да он шақты компаниядан тұратын шарап өнеркәсібі де климаттық жағдайлардың қолайлы болуына байланысты жүзімнің оңай өсуінің арқасында дамуда. Ауыр өнеркәсіп саласында қала электр шамдары мен электр машиналарын өндіреді. Өкінішке орай, қала жас қыздардың сексуалдық құлдыққа түсуіне байланысты трафик ошағы ретінде де танымал. Сливендегі жеңіл өнеркәсіп көбінесе тоқыма өнімдеріне бағытталған, көптеген компаниялар жүннен киім, шұлық және тағамдық өнімдер шығарады.

Көлік

Қалада Сливен әуе алаңы деген әскери әуежай бар.

Театрлар

Сливенде алғашқы театр сахнасы ашылғанда 140 жыл бұрын театр дәстүрі қалыптасты. 1918 жылы "Зора" халық үйінде алғашқы кәсіби театр труппасы құрылды. Қазіргі таңда Стефан Киров атындағы драма театры мемлекеттік театр болып табылады. Театрдың жаңа ғимараты 1986 жылы салынды, онда үлкен зал (484 орындық), камералық зал (121 орындық), балет залы, екі деңгейлі кең вестибюль және көрермендерге арналған бар, сонымен қатар әкімшілік бөлімдері бар. 2008 жылы театр 90 жылдығын тойлады. Мемлекеттік қуыршақ театры – Сливен 1961 жылы құрылды (алғаш әуесқой театр болып, 1971 жылдан бастап мемлекеттік театрға айналды), ол 1980 жылдары жөндеуден өткен бұрынғы "Балқан" кинотеатрының ғимаратында орналасқан.

Ескі шұбар

Қала орталығында өсетін ескі жалбыз - бұл дала жалбызы (Ulmus glabra) түрінің ағашы, ол шамамен 1300 жылға жуық, және қорғалатын нысан деп жарияланды. Бұл - Родоп тауларынан Қара теңізге дейін созылған Ұлы Болгар орманының қалдығы. Сливеннен 7 км қашықтықтағы Самуилово ауылында осындай жалбыздардың шамамен 20-ға жуығы сақталған. Олардың барлығы қорғалатын нысандар деп жарияланды. Ағаш қуыстары нығайтушы материалмен толтырылып, табиғи желдету үшін тесіктер қалдырылды, бұл шіру процесін немесе микроорганизмдердің өсуін тоқтатуға бағытталған. Османлы түркілері бұл ағашты тұтқынға алынған хайдуттарды аспау үшін пайдаланған.

Туида бекінісі

Туида – ерте византиялық және ортағасырлық қамал, оның қалдықтары Сливен қаласының солтүстік-шығыс бөлігіндегі Хисарлака төбесінде орналасқан. Одан "Синит камъани" мен қаланың ең әдемі көрінісі ашылады (төбе "Ново Село" ауданына жақын орналасқан). Бұл ежелгі таулық бекініс жүйесінің бір бөлігі, ол Рим империясын, содан кейін ерте Византия империясын, әрі ортағасырлық Болгар мемлекетін қорғауда маңызды рөл атқарды. Бірқатар үзілістен кейін, қамалдың археологиялық қазбалары 2004 жылы қайта жанданды. Қазба жұмыстарының мақсаты – сәулеттік және археологиялық ескерткіштерді толыққанды зерттеп, сақтап қалу, сондай-ақ қамалды ашыққа шығарып, оны қаланың танымал туристік орталықтарының біріне айналдыру.

Ескі сағаттық мұнара

Сливен қаласының орталығында 1808 жылы салынған ескі сағат мұнарасы орналасқан. 1936 жылы болған күшті дауыл мұнараның жоғарғы ағаш бөлігін қиратты, ол шамамен алпыс жыл өткен соң 19 ғасырдағы түпнұсқа пішінде қайта жаңартылды.

Синиттік Камани

Синит Камани табиғи паркі Шығыс Балқан тауларында орналасқан. Оның оңтүстігінде Сливен қаласы жатыр. "Көк тастар" 1980 жылы табиғи (кейіннен ұлттық) парк деп жарияланды. Парк 11 380 гектар аумақты қамтиды, оның ішінде бұлақтар, шыңдар, тау жыныстары, орман және шалғындықтар бар. Табиғи парктегі ең биік нүкте – Булгарка шыңы (1181 м). Жергілікті флора және фауна түрлі түрлермен ұсынылған, олардың кейбіреулері Болгарияның Қызыл кітабына енгізілген.