Кіріспе
АҚШ-тың федералдық көмек бағдарламасы
Консервациялық резервтік бағдарлама (CRP) – АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) шығынды бөлісу және жалға төлеу бағдарламасы. Бағдарлама аясында үкімет фермерлерге белгілі бір ауыл шаруашылығы жерлерін өндірістен алып тастау үшін төлем жасайды және оларды вегетациялық жабынға айналдыруға көмектеседі, мысалы, өңделген немесе жергілікті шөптекті өсімдіктер мен жайылымдар, жабайы жануарлар мен тозаңдаушыларға арналған тамақ пен пана отырғызу, желден қорғайтын және көлеңкелі ағаштар, сүзгі және буферлік жолақтар, шөппен өсірілген суарналар және жағалаулық буферлер. Бағдарламаның мақсаты – топырақ эрозиясын азайту, су сапасын жақсарту және жануарлар дүниесіне оң әсер ету.
Тарих
Бағдарлама бастапқыда 1950 жылдары 1956 жылғы Ауыл шаруашылығы заңымен бекітілген Топырақ банкі бағдарламасының қорғау бөлімі ретінде басталды. Топырақ банкі бағдарламасының осы тармағының негізгі идеясы эрозия қаупі жоғары жерлерге назар аудару, оларды ауыл шаруашылығы өндірісінен шығару және нақты немесе болашақ эрозияның алдын алу үшін жергілікті немесе баламалы тұрақты өсімдік жамылғысын орнату болды. Бұл, эрозияның зиянды әсерін азайту арқылы, тұрақты ауыл шаруашылығына пайдалы деп есептелді. Бастапқыда бағдарлама үш жылдық келісімшарттарды қарастырды, онда фермер келісімшарттық жерді өңдемеуге немесе мал жаюға келіссе, үкімет топырақтың, судың, орман шаруашылығының немесе жануарлар дүниесінің сапасын арттыруға жұмсалатын шығындарды өтейтін еді. Бағдарламаның бастауы 1950 жылдарға дейін барып жетеді, бірақ оны жақтаушылар 1980 жылдарға дейін күшпен ілгеріте қоймады. Бұл 1970 жылдардағы кең таралған әдеттерге жауап ретінде жасалды, онда фермерлер «егістік шебінен егістік шебіне» дейін өңдеуге және жерден жергілікті өсімдіктер мен жасыл массаны алып тастауға көшкені, бұл топырақ, су және жануарлар мекендеуі сапасына зиян келтіретін деп есептелді [2]. Осы мәселелерді шешу үшін 1980 жылдары көптеген бағдарламалар құрылды. CRP көптеген өзгерістерден өтті. Әрбір жаңа Ауыл шаруашылығы заң жобасы талқыланғанда, КРЖ-ға көпшіліктің үлкен қысымы мен бағдарламаның тиімділігіне байланысты айрықша назар аударылады.
1985 жылғы ауыл шаруашылығы туралы заң
1985 жылғы «Фермалық заң» – бүгінгі таңда белгілі КРК-ны ресми түрде құрған алғашқы заң. Бұл заң жобасында 1954 жылғы «Егіншілік туралы заңмен» бекітілген бағдарлама ережелерімен салыстырғанда көптеген өзгерістер енгізілді. Осы өзгерістердің бірі – келісімшарт мерзімін бұрынғы үш жылдық міндеттемеден 10-15 жылға дейін ұзарту болды [7]. Мұның себебі – жаңа вегетациялық жамылғы мен басқа да басқару шараларының қалыптасуына және күтілетін нәтиже беруіне көбірек уақыт беру еді. Сондай-ақ, осы «Фермалық заң» кезінде КРК-ға енгізілуге рұқсат етілген жер көлемі, «жоғары эрозияға бейім» деп белгіленген, 1986 жылы 5 миллион акрдан (2,023,430 км²) 1990 жылы 40 миллион акрға (16,187,440 км²) дейін артты [7]. Бұған қоса, бұл заң Ауыл шаруашылығы министріне жер иелеріне консервациялық шараларды орнатуға кеткен шығынның 50%-ына дейін өтеу беруге мүмкіндік берді [7]. Бұл заң сонымен қатар КРК-ға енгізілген жерлерде егіншілік және мал жаюға тыйым салды, тиімді түрде осы жерлерді ауыл шаруашылығы өндірісінен алып тастады [7].
1990 жылғы ауыл шаруашылығы туралы заң
1990 жылғы ауыл шаруашылығы заңы CRP-ге маңызды өзгерістер енгізді, оған маргиналды жайылымдық жерлерді қосты, бұл жерлер 1990 жылғы ауыл шаруашылығы заңына дейін су батпақтарына айналдырылған немесе жабайы табиғат мекендеу ортасы ретінде құрылған, жағалау аймақтарында немесе оларға жақын жерлерде ағаштарға арналған маргиналды жайылымдық жерлер, Су сапасына экологиялық қауіп төндіретін жерлер, консервация жоспарының бөлігі ретінде шөптесін суарналарға немесе жолақтарға айналдырылған егістік жерлер, жаңадан құрылған жабайы табиғат мекендеу ортасының өмірлік циклына байланысты жеңілдіктер алатын егістік жерлер, ағаштар мен бұталарға арналған қоршау белдеулері немесе сүзгі жолақтары, сондай-ақ топырақтың тұздылығынан туындаған экологиялық қауіптерді немесе өндірістің төмендеуін тудыратын жерлер [7]. Бұл өзгеріс, бұрын "жоғары эрозияға ұшырайтын" деп танылмаған, бірақ өндірісте де пайдаланылмаған жерлердің қоршаған ортаға пайдалы екеніне мүмкіндік берді. Бұл өзгерістермен қатар, осы заң мен оған дейінгі заң арасында бірнеше ұсақ айырмашылықтар болды. 1990 жылғы ауыл шаруашылығы заңы CRP бағдарламасына енгізілген жерлерде күз және қысқы мал жаюға рұқсат берді, жер иесіне төленетін ақша мөлшерін азайту шартымен қатты ағаштар арасында "жолақты егіс" жүргізуге мүмкіндік берді, 50% шығын өтеуі тек вегетациялық жамылғыдан ғана емес, сонымен қатар қатты ағаштар, қоршау белдеулері, желден қорғайтын жолақтар және жабайы жануарлардың қозғалыс дәліздерін де қамтыды, ал заң белгілі бір жағдайларда КРП-да бұрыннан вегетациялық жамылғымен жабылған жерлерді қатты ағаштарға, желден қорғайтын жолақтарға, қоршау белдеулеріне, жабайы жануарлардың қозғалыс дәліздеріне немесе су батпақтарына айналдыруға рұқсат берді [7]. Бұл Фермалық заң бағдарламасына жасалған түбегейлі өзгеріс болды, өйткені ол CRP-нің бағытын ауыл шаруашылығын сақтау және өндіріс саласынан табиғи ресурстарды немесе жалпы экологиялық консервация бағдарламасына қарай жылжытты.
1996 жылғы ауыл шаруашылығы туралы заң
1996 жылғы «Фермерлік заң» КЖЖ-ға көп өзгеріс енгізбеді. Басты өзгеріс CRP келісімшарттарын мерзімінен бұрын тоқтатуға қатысты болды. Бұл заң жобасы келісімшарттарды бес жылдан кейін тоқтатуға мүмкіндік берді, бірақ сүзгі жолақтары, суарналар, жағалау аймақтарына іргелес жолақтар, эрозиялық индексі 15-тен жоғары жерлер және Мемлекеттік хатшы өте сезімтал деп санайтын басқа да жерлер бұл ережеден тыс қалды [7]. Сонымен қатар, егіншілік тарихы жер учаскесін КЖЖ-ға қатыстыруға бола ма, жоқ па, дегенді анықтау үшін қолданылатын жүйеге енгізілді. Егер жердің эрозияға бейімділік көрсеткіші 8 немесе одан жоғары болса, соңғы бес жылдың кемінде екі жылында егіс жұмыстары жүргізілсе, онда ол КЖЖ-ға қатысуға жарамды деп есептелді және келесі талаптардың біреуін орындауы керек: ылғалды жер егіс алқабы болып саналады; егілмеген ылғалды жерлермен байланысты немесе оларды қоршап тұрады; қоршаған ортаға өте пайдалы шараларға (мысалы, сүзгі жолақтары) арналған; эрозияға ұшырайды; ұлттық немесе мемлекеттік КЖЖ басымдықпен қорғалатын аймақтарында орналасқан; немесе жағалау аймақтарындағы маргиналды жайылым болып табылады [7]. Басқа өзгерістер қаржыландыру туралы заңдар арқылы жасалды. 2001 жылғы Ұсыныстар заңы, шамадан тыс жауын-шашын немесе су тасқыны егіс салуды мүмкін етпеген жағдайда, жер иесінің вегетациялық жамылғыны отырғызу қажеттілігінен босатылатынын қарастырды, ал 2002 жылғы Ұсыныстар заңы КЖЖ-ға сулы жерлер мен буферлік аймақтарды қатыстыру үшін жаңа пилоттық бағдарлама құрды [7].
2002 жылғы ауыл шаруашылығы туралы заң
2002 жылғы «Фермерлік заңға» енгізілген өзгерістер егін шаруашылығы тарихына қойылатын талаптарды соңғы бес жылдың ішінде екі жылдан, соңғы алты жылдың ішінде төрт жылға дейін өзгертті [7]. Бұл өзгеріс бағдарламаға тіркелетін жердің шынымен егіс және шаруашылығына арналған жер екеніне көз жеткізу мақсатында жасалды, әйтпесе кейбіреулер екі жыл ғана егін өсіріп, содан кейін тіркеуге мүмкіндік алмас еді. Екінші өзгеріс жерлердің бағдарламаға қатысу мүмкіндігін арттыруға бағытталған. Осы заң бойынша, мерзімі бітетін шарттар бойынша жерлер автоматты түрде қайта тіркелуге жарамды; 2002 жылы бітетін шарттар бір жылға ұзартылуы мүмкін; ал мерзімі бітетін шарттар қайта тіркелген кезде, мүмкіндігі болса, қолданыстағы жамылғылар сақталған болуы керек [7].
2008 жылғы ауыл шаруашылығы туралы заң
2008 жылғы ауыл шаруашылығы заңында мақұлданған егіс айналымы тәжірибесімен өсірілген люцерн ауыл шаруашылығы тауары ретінде қарастырылады және бұл алдыңғы алты жылдың төртеуіндегі жарамды жерді егу талабын орындау үшін қолданылуы мүмкін, бұл мәселе бұрынғы жылдары күмәндалған болатын [1]. Сонымен қатар, заңда тұңғыш рет ағаштар, жел қорғағыштар, қоршау жолақтары және жабайы жануарлардың қозғалыс дәліздері орналасқан жерлердегі ресурстардың жағдайын жақсарту мақсатында жұмсартуды басқаруға және шығындарды бөлісуге ынталандырулар қарастырылды [1].
Қатысушы агенттіктер
Бағдарламаны АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) құрамындағы үш агенттік басқарады: Тауарлық несие корпорациясы (CCC), Фермалық қызмет агенттігі (FSA) және Табиғи ресурстарды сақтау қызметі (NRCS). USDA әрбір Ауыл шаруашылығы заңымен CRP-ны қалыптастыруға жұмыс істейді. CCC – USDA бақылауындағы, CRP және басқа да қорғау бағдарламаларын қаржыландыруды қамтамасыз ететін федералды корпорация. FSA – бағдарламаны іске асыратын агенттік. NRCS – жобалау және келісімшарт ортасында техникалық көмек көрсететін агенттік.
Тіркеу рәсімдері
Тіпті КРП қоршаған ортаның көптеген аспектілеріне пайдалы болғанымен, әрбір жер иесі бағдарламаға қатыса алмай не қатысуға ниетті болмауы мүмкін. Бағдарламаға рұқсат етілген жер көлемін шектейтін басты фактор – қаржы. Әрбір шаруашылық заңы жалдау төлемдері мен шығындарды бөлісуге берілетін субсидияларға бөлінетін қаржы сомасын белгілейді. Қолда бар қаржының шектеулі болуына байланысты, NRCS ең лайықты жерлерге ғана ынталандыру төлемдерін беруге мүмкіндік алады. Жерді бағдарламаға қабылдау туралы шешімді қабылдау үшін қатаң процедуралар мен қадамдар қарастырылады. Сонымен қатар, кейбір жер иелері КРП-ны тиімсіз деп санайды, себебі ол олардың жерін ауыл шаруашылығы өндірісі үшін пайдалануға кедеріл келтіреді немесе оны барынша азайтады, сондай-ақ шаруашылық табысын төмендетеді. Үздіксіз тіркелу шарты: белгілі бір консервациялық шараларға арналған экологиялық тұрғыдан тиімді жерлер кез келген уақытта үздіксіз тіркелу арқылы КРП-ға тіркелуі мүмкін [10]. Егер жер мен жер иесі талаптарға сай келсе, ұсыныстар автоматты түрде қабылданады және бәсекелестік тендерге жатпайды [10].
Жер иеленушілерге қойылатын талаптар
CRP-ге үздіксіз тіркелуге қабілетті болу үшін жер иесі ұсынысты тапсырудан бұрын кемінде 12 ай бойы жерді меншіктеп немесе басқарып келген болуы керек, егер: жаңа жер иесі жерді бұрынғы жер иесінің қайтысынан кейін алса, меншік өзгерісі иесі мемлекеттік заңдарға сәйкес уақтылы құқықтарды немесе қайта сатып алуды жүзеге асырған жағдайда болса, немесе сатып алу жағдайлары FSA-ға жаңа иеленушінің жерді CRP-ге орналастыру мақсатымен алғанын көрсетпесе [10]. Жер иелері АҚШ азаматтары немесе тұрақты түрде тұратын шетелдік азаматтар болуы керек және төлем алуға құқылы болу үшін белгілі бір кіріс шегінен аспауы керек.
Жерге қойылатын талаптар
Жалпы КЖЖ-ға қою үшін жер 1996-2001 жылдар аралығындағы соңғы 6 егіс циклының 4-інде егілген немесе егілгені саналатын, сондай-ақ қалыпты жағдайда ауылшаруашылық дақылына егілуге физикалық және заңды мүмкіндігі бар "егістік жер" (оның ішінде егістік жиектері) ретінде танылуы керек. Тұрақты КҚК үшін жер "маргиналды жайылым" ретінде танылуы тиіс, ол өзен, арна, суайдын, шұңқыр және/немесе үйрек ұясымен шектесетін болуы керек. Сондай-ақ, жер белгілі бір консервациялық шараларға сәйкес болуы керек: өзен жағалауларын қорғау буферлері, жабайы табиғат мекендеулерін қорғау буферлері, ылғалды жерлерді қорғау буферлері, сүзгі жолақтары, ылғалды жерлерді қайта жаңарту, шөпті суарналар, қоршау жолақтары, қарды тоқтатуға арналған тірі қоршаулар, контурлы шөп жолақтары, тұзға төзімді өсімдіктер және жабайы табиғат үшін шалшық сулы аймақтар [10].
Келісім-шарт бойынша төлемдер
CRP бағдарламасында төлемдердің үш негізгі түрі бар: жалдау ақысы, шығындардың өтелуі және қаржылық жеңілдетулер.
Жал төлеу
Жер иелері ұзақ мерзімді жер жабыны құру үшін FSA-дан жалға төлемдерін алады. Бұл төлемдер екі негізгі факторға байланысты: аумақтағы топырақтың өнімділігі және орташа құрғақ егістік жалғасы немесе ақшалай жалға бағасының эквиваленті [10]. Дегенмен, жылдық жалға төлемі FSA-ның белгілеген ең жоғары төлем сомасынан аспауы керек [10].
Шығындарды бөлісу бойынша көмек
FSA құнды жерлерге мақұлданған жамылғы орнататын қатысушыларға шығындарды өтеуге көмек көрсетеді. Шығындарды өтеу көлемі қатысушылардың мақұлданған шараларды орнатуға жұмсаған шығындарының 50 пайызынан аспауы мүмкін [10].
Қаржылық ынталандырулар
Жалға беру бағасы туралы келісімдерге сәйкес немесе оған қосымша, FSA далалық жел қоршаулары, шөпті суарналар, сүзгі жолақтары және жағалаулық буферлер үшін топырақ жалға алу бағасының 20%-ға дейін қосымша қаржылық жеңілдіктер ұсынады [10]. CRP аудандарын күтіп ұстау және жөндеуге жұмсалатын сомаға қосымша пайыздық үстемелер де қосылуы мүмкін [10].
Қоршаған ортаға пайдасы
КРК көптеген жергілікті өсімдіктерге, жануарларға және экожүйелерге пайда әкеледі. Тіпті егістік даласы мен өзен арасындағы қарапайым сүзгі жолағы сияқты шара да, осы даланың және оның төңірегіндегі, сондай-ақ жалпы қоршаған ортадағы экожүйенің тұрақтылығы мен саулығына, сонымен қатар онда жүретін процестерге зор әсер етеді.
Топырақ эрозиясы
КСР алғаш құрылғанда, басты мақсат – ауыл шаруашылығы салдарынан туындаған топырақ эрозиясын тоқтату болатын. КСР-дың эрозияға тигізген әсері бүгін анық көрініп тұр. КСР қауіпті жерлерге консервациялық жабындылар орнату арқылы беткейлік, шағын арналы және жел эрозиясын азайту жолымен топырақ өнімділігін қорғайды. 2015 жылдың 1 желтоқсанына дейін КСР 9 миллиард тоннадан астам топырақты эрозиядан сақтап қалды.
Су сапасы
КРК-ның ең маңызды артықшылықтарының бірі – топырақ эрозиясын және су объектілеріне жер бетінен ағып кетуді азайту арқылы су сапасын жақсарту. Ауыл шаруашылығы жерлерінен жиі кездесетін ағып түсетін заттарға химиялық тыңайтқыштар, қоректік заттармен ластану (азот және фосфор) және шөгінділер жатады. Бұл ластаушы заттардың барлығы су объектілерінің қоршаған ортасының денсаулығын өзгертуге әлеуетті. Ауыл шаруашылығы егістіктерінің жиегіндегі сүзгі жолақтары мен буферлік жолақтар ағып түсетін материалдарды тоқтата тұрып, оларды егістіктен шығуын болдырмайды. Азық-түлік және ауыл шаруашылығы саясатын зерттеу институты (FAPRI) 2007 жылы КРК арқасында егістіктен 278 миллион фунт азот және 59 миллион фунт фосфор аз шыққанын бағалап, тиісінше 95 және 86 пайыздық азайтуды көрсетті.