Кіріспе

Бірінші баспа машинасының ойлап табушысы/инвесторы, неміс сиқыршысы Иоганн Фуст немесе Фауст (1400 – 30 қазан 1466) – алғашқы неміс баспагерлердің бірі.

Отбасылық негіздер

Фуст Майнц қаласындағы қалалық тұрғын отбасында дүниеге келді, оның тамыры он үшінші ғасырдың басына дейін жетеді. Отбасының мүшелері көптеген азаматтық және діни лауазымдарды иеленді. 1506 жылға дейін оның есімі "Фуст" деп жазылған, содан кейін Питер Шёффер Ливийдің неміс тіліне аудармасын Максимилиан I, Рим императорына арнағанда, әкесінің күйеуін "Фауст" деп атады. Осыдан бастап отбасы осы есімді қабылдады. Ашафенбургтың Фаусттары, ежелгі және ерекше отбасы, Иоганн Фусты өз шежіресіне қосты. Иоганнның інісі, алтын шебер Якоб 1462 жылы Нассау графы Адольф II әскерлері Майнцты шапқанда және тонағанда бургомистрлердің бірі болды, сол шабуыл кезінде ол қаза тапқан болуы мүмкін (1678 жылдың 8 мамырындағы құжатта айтылған).

Баспа

Фуст ағасымен бірге Страсбург алтын шеберлері гильдиясының мүшесі болды. Ол ортағасырлық алтын шеберлері сияқты қаржыгерлік қызмет те атқарды. Иоганн Гутенбергпен (1468 жылы қайтыс болған) байланысы болғандықтан, Фуст баспа өнерін ойлап тапқан адам, сондай-ақ Гутенбергтің ұстазы және серігі деп есептеледі. Кейбіреулер оны Гутенбергтің жаңалықтарының құндылығын біліп, оны іске асыруға қажетті қаражатпен қамтамасыз еткен демеуші және жомарт адам ретінде қарастырса, енді біреулер оны Гутенбергтің қиын жағдайынан пайдаланып, өнертабысының табысын тонап алған тәуекелшіл деп сипаттайды. Шындық қандай болса да, 1455 жылғы 6 қарашадағы Ульрих Хельмаспергердің құжаты Фусттың Гутенбергке ақша бергенін (көрінетіндей, 1450 жылы 800 гульдер, ал 1452 жылы тағы 800 гульдер) көрсетеді, сондай-ақ 1455 жылы Фуст қарыз ақшасын қайтару үшін Гутенбергке қарсы сотқа жүгінгенін, негізгі сома мен үстеме ақы ретінде 2026 гульдер талап еткенін көрсетеді. Ол шығын, жалақы сияқты мақсаттар үшін жыл сайын 300 гульдер төлеуге міндеттенбеген, және Гутенбергтің сөзіне сенсек, ол үстеме ақы талап етуге ниеттенбегенін айтқан. 1455 жылғы 6 қарашада Майнцтегі Жалаңаяқ монахтардың асханасында Фуст өзі 1550 гульдер қарыз алып, Гутенбергке бергеніне ант берді. Фуст, әдеттегідей, ипотекамен сақталған баспа материалдарының бір бөлігін өз үйіне көшіріп, 1449 жылы Парижде жазушы болған Гернсхаймдік Петер Шёффердің көмегімен баспа ісін жалғастырғанына ешқандай дәлел жоқ. Фуст пен Шёффердің 1457 жылғы 14 тамызда жарық көрген алғашқы басылымы – Псалтирь (350 беттен тұратын фолио, толық күні көрсетілген алғашқы басылған кітап) екі түсті – қызыл және көк түсті, екі бөліктен жасалған әріптерден жасалған әдемі әріптермен ерекшеленді. Псалтирьдің жаңа басылымдары 1459 жылы (29 тамыз), 1490, 1502 (Шёффердің соңғы басылымы) және 1516 жылдары жарық көрді.

Кәсіпкер ретінде

Иоганн Фуст баспагер емес, көбінесе бизнесмен және сатушы болған. Фуст, Иоганн Гутенбергке өзінің алғашқы жобасын бастау үшін 800 гульден (6% пайызымен) қарыз берді. Кейін Фуст Гутенбергке тағы да ірі сома ақша берді. Осы кезде Фуст өзін жобаға серіктес ретінде қосу қажет деп ойлады, себебі ол оған көп қаржы салған еді. Фуст қарызын өндіріп алуды шешкенде, тек үш Киелі кітапты аяқтау керек болып қалды. 1455 жылдың 6 қарашасында Фуст Гутенбергтен 2026 гульден талап етті. Сондай-ақ, ол сотта Гутенбергке қаржы беру үшін өзі 6% мөлшерлемемен ақша қарызға алғанын мәлімдеді. Нәтижесінде Гутенберг Фустқа аяқталған Киелі кітаптар, жартылай аяқталған кітаптар мен шеберханасын қоса алғанда, 1200 гульден төлеуге міндетті болды. Осыдан кейін Гутенберг туралы ешқандай хабар болмады, ал Фуст Петер Шёффермен серіктестік құрды. Шёффер Гутенбергтен баспа өнерінің барлық құпияларын үйренген еді. Бұл Шёфферге ол үйренген және тәжірибе жинаған әдістерді пайдалануға мүмкіндік берді, ал тәжірибелі бизнесмен Фуст өзі жақсы білетін нәрсені – олар шығарған кітаптарды сатудың жолдарын табуға болатын. Олар "42 жолдық Киелі кітаптың" қағаз және пергаменттегі көшірмелерін жасады. Қағаздағы кітаптардың әрқайсысы 40 гульденге, ал пергаменттегілері 75 гульденнен сатылды. Бір кезде ол босатылды, себебі оның баспа арқылы бір мәтіннің көптеген даналарын жылдам шығаруға мүмкіндік беретін бизнеспен айналысқаны дәлелденді. Элизабет Эйзенштейн осыған ұқсас оқиғаны келтіріп, мынадай пікір білдіреді: text=Бұл оқиға Иоганн Фустты доктор Фаустуспен байланыстырған аңыз сияқты негізсіз болуы мүмкін. Ол бейнелейтін жағымсыз реакцияны қалыпты жағдай деп қарастыруға болмайды; көптеген ерте деректерде ең нашар жағдайда бейтараптық байқалады. Көбінесе сілтеме жасалатындар баспаны құдайлық күштермен байланыстырады, шайтандық емес. Баспа тарихын зерттеушілерге Фусттың Париж кітап саудасындағы белгілі бір мүдделерді алаңдатып, 1465 жылы Парижде Киелі кітаптарға тыйым салуға себеп болғаны мүмкін көрінеді. Жалпы алғанда, шіркеу мен Сорбонна жаңа технологияны қуана қарсы алды. Бұл оқиға туралы алғашқы дереккөздер тексерілгенге дейін, Шафер мен Гольдшмидт Иоганн Фуст / Иоганн Георг Фауст шатастығының ықпалымен қорытынды жасаған болуы мүмкін.

Өлім

1464 жылы Нассаулық Адольф II Сент-Квинтин приходына үш Баумейстерді (бас құрылысшыны) тағайындады, олар өмір бойына көмекші ретінде он екі басқа парахиянды таңдауға тиіс болды. 1464 жылғы 1 мамырда аталған "Vervaren" тізіміндегі алғашқылардың бірі Иоганн Фуст болды, ал 1467 жылы қайтыс болған (бақытты) Иоганн Фусттың орнына Адам фон Хохгейм таңдалды. Фуст 1466 жылы Парижге барған және тамыз және қыркүйек айларында онда салқын аурудан (обa) қайтыс болды делінеді. Ол әлбетте 4 шілдеде Парижде болды, сол кезде ол Бурбон герцогының канцлері және Тулуза парламентінің бірінші президенті, Форз провинциясының Луи де Лавернадеге Цицеронның екінші басылымының бір данасын сыйлады. Бұл туралы кітаптың соңында Лавернадедің өзінің қолымен жазылған жазбасынан көрінеді, қазір ол Женева кітапханасында сақтаулы. Фридрих Максимилиан Клингердің "Фауст" баспасы, "Фауст" аңызының басқа нұсқаларына қарағанда Фусттан көбірек шабыттанған болуы мүмкін.

Орынбасарлар мен ықпал

Питер Шоффер Фусттың қызы Кристинаға үйленгеннен кейін, Фуст пен Шоффердің баспа бизнесі ұрпақтары арқылы жалғасты. Фуст пен Шёффер баспалау әдістерін құпия ұстауға көп күш салды, тіпті өз қызметкерлеріне ештеңе жарияламауға ант бергізді. Дегенмен, құпиялар бәрібір ашылды. Шёффердің ұлдары (Фусттың немерелері) Иоганн мен Питер әкелері мен аталарының жолын жалғастырды. Кіші Петрдің ұлы Иво да баспа ісімен айналысты. Иоганн Фуст баспагер ретінде бастамаған болса да, баспа өнерінің жаңа буынына үлкен әсер еткені сөзсіз. Германияда басталған іс әлемнің басқа бөліктеріне тарады. Фуст пен Гутенбергтің бастапқы серіктестігі баспа машинасына осындай әсер етеді деп күтпеген еді. Көптеген адамдар 42 жолдық Киелі кітаптың және жалпы баспа ісінің жетістіктерінің көбін Гутенбергке жатқызады және осылай жатқыза береді. Бірақ фактілер мынаны көрсетеді: егер Иоганн Фуст болмаса, бұл Киелі кітап мүлде жарыққа шықпайтын еді. Фуст сату мәселесін де бақылап, осы туындыны басқа елдердегі адамдарға таратты. Фуст пен Шёффердің серіктестігінің арқасында жаңа баспагерлер буыны дүниеге келді. Баспахананың нағыз «әкесі» кім екені туралы пікір таласы әлі де жалғасуда. Иоганн Фуст – бүгінгі күнге дейін көпшілікке беймәлім есім. Иоганн Фуст әрқашан Гутенбергке қарсы шыққан адам болып қалады; алайда, ол баспахананы шын мәнінде бастаған адам болып тарихта қалады (ашкөздік пен қулық арқылы, бірақ оны бизнес стратегиясы деп санайтындар да болады).