Кіріспе

Аспан полюсіне жақын орналасқандықтан ешқашан батып кетпейтін жұлдыз. Айналалық жұлдыз – Жердегі белгілі бір ендікте қарағанда, аспан полюсінің біріне жақын болғандықтан, көкжиектің астына кетпейтін жұлдыз. Сондықтан айналалық жұлдыздар сол орналасқан жерден ең жақын полюс бағытында жылдың кез келген түні бойы көрінеді (және күннің жарығы бұрқырап тұрмаса, күндіз де үздіксіз көрінетін болар еді). Басқалары маусымдық жұлдыздар деп аталады. Барлық айналалық жұлдыздар айналалық шеңбердің ішінде орналасқан, оның мөлшері бақылаушының ендігімен анықталады. Нақтырақ айтқанда, осы шеңбердің радиусының бұрыштық өлшемі бақылаушының ендігіне тең. Бақылаушы Солтүстік немесе Оңтүстік полюске қаншалықты жақын болса, айналалық шеңбері соншалықты үлкен болады. Арктиканың анықтамасы, түн ортасында күннің сәулесін сезінетін Арктикалық шеңбердің солтүстігіндегі аймақ ретінде қалыптасудан бұрын, бұл "аю" шоқжұлдыздарының (Ұлы Аю және Кіші Аю) аспанда биік орналасқан жерлерін білдіретін кең мағынадағы атау болған. Сөйтіп, "Арктика" сөзі грек тіліндегі ἀρκτικός (arktikos) – "аюға қатысты", және ἄρκτος (arktos) – "аю" сөздерінен шыққан.

Түсіндірме

Жер өз осі бойынша күнде айналғанда, жұлдыздар аспан полюстерінің біріне (Солтүстік жарты шардағы бақылаушылар үшін Солтүстік аспан полюсі немесе Оңтүстік жарты шардағы бақылаушылар үшін Оңтүстік аспан полюсі) айналып, дөңгелек жолмен қозғалады. Аспан полюсінен алыс жұлдыздар үлкен шеңберлерде айналады; ал аспан полюсіне өте жақын орналасқан жұлдыздар кішкентай шеңберлерде айналады, сондықтан олар күндізгі қозғалыспен іс-қимыл жасамайды. Жердегі бақылаушының ендігіне байланысты, кейбір жұлдыздар – циркумполярлық жұлдыздар – аспан полюсіне жеткілікті жақын болып, үнемі көкжиектен жоғарыда қалады, ал басқа жұлдыздар күн сайынғы шеңберлік жолының бір бөлігі үшін көкжиектен төмен түседі (ал басқалары көкжиектен тұрақты түрде төмен қалады). Циркумполярлық жұлдыздар аспан полюсінің ортасынан және көкжиекке жанасатын шеңбердің ішінде жатқандай көрінеді. Жердің Солтүстік полюсінде Солтүстік аспан полюсі тікелей үстіңгі жақта орналасқан, ал көрінетін барлық жұлдыздар (яғни Солтүстік аспан жарты шарындағы барлық жұлдыздар) циркумполярлық болып табылады. Оңтүстікке қарай жылғанда, Солтүстік аспан полюсі солтүстік көкжиекке қарай жылжиды. Одан алыста орналасқан көбірек жұлдыздар күнделікті "айналымының" бір бөлігі үшін көкжиектен төмен қарай жоғалады, ал қалған циркумполярлық жұлдыздарды қамтитын шеңбер кішірейе түседі. Экваторда бұл шеңбер бір нүктеге – аспан полюсіне – тоғады, ол көкжиекте орналасқан, сондықтан циркумполярлық бола алатын барлық жұлдыздар әр 24 сағаттың жартысында көкжиектен төмен болады. Сол жерде Поляр жұлдызының өзі жеткілікті биіктіктен ғана көрінеді. Экватордан оңтүстікке қарай жылғанда, керісінше болады. Оңтүстік аспан полюсі аспанда жоғары көтеріледі, ал сол полюстің ортасында орналасқан үлкен шеңбердегі барлық жұлдыздар оның айналасында циркумполярлық айналымға түседі. Бұл Жердің Оңтүстік полюсіне жеткенге дейін жалғасады, онда тағы да барлық көрінетін жұлдыздар циркумполярлық болып табылады. Аспанның Солтүстік полюсі Поляр жұлдызына (Поляр жұлдызы немесе Солтүстік жұлдыз) өте жақын (1° -тан кем қашықтықта) орналасқан, сондықтан Солтүстік жарты шардан барлық циркумполярлық жұлдыздар Поляр жұлдызының айналасында қозғалады. Полярдың өзі әрқашан солтүстікке (яғни 0° азимут) және әрқашан бірдей биіктікте (көкжиектен бұрыш), бақылаушының ендігіне тең болып, тұрақты болып қалады. Бұл жұлдыздар төртбұрыштарға жіктеледі. Поляр жұлдызының азимуты әрқашан нөлге тең. Белгілі бір ендік Ø үшін полюстің биіктігі тұрақты, ал оның мәні мына формуламен беріледі: A = 90° - Ø. A-дан төмен ауытқуы бар барлық жұлдыздар циркумполярлық емес.

Сырты поляр жұлдыздардың анықтамасы

Жұлдыздың циркумполярлық болуы бақылаушының ендігіне байланысты. Солтүстік немесе оңтүстік аспан полюсінің биіктігі (көрінетініне қарай) бақылаушының ендігінің абсолюттік мәніне тең болғандықтан, берілген жұлдыздың бақылаушының ендігінде (θ) циркумполярлық екендігі жұлдыздың бұрылу бұрышы (δ) арқылы есептелуі мүмкін. Егер θ + δ +90° артық болса (Солтүстік жарты шар үшін) немесе θ + δ -90° кем болса (Оңтүстік жарты шар үшін), онда жұлдыз циркумполярлық болып табылады. "Күндізгі айналымы көкжиектің үстінде жатқан жұлдыз, тіпті күндіз көрінбесе де, батпайды. Жұлдызды циркумполярлық деп атау бақылаушының ендігіне байланысты. Экваторда ешқандай жұлдыз циркумполярлық болып табылмайды. Солтүстік немесе Оңтүстік полюсте көрінетін барлық жұлдыз циркумполярлық болып табылады, себебі аспан сферасының жартысы ғана көріне алады. Басқа ендіктегі бақылаушы үшін, егер жұлдыздың бұрылу бұрышы бақылаушының ендігінен 90° кем болса, ол циркумполярлық болады, аспан полюсін айналып, көкжиектің үстінде қалады. Толығымен циркумполярлық жұлдыздардан құралған жұлдыздық шоқжұлдыз да циркумполярлық деп аталады. АҚШ-тың көп бөлігінен (40° солтүстік ендіктен жоғары) Үлкен Аю циркумполярлық болып табылады".