Кіріспе

11 ғасырдағы Византия монахы, жазушысы және сарай қызметкері, 11 ғасырдағы Византия тарихшысы және философы. Михаил Пселлос немесе Пселус (Μιχαὴλ Ψελλός) – византиялық грек монахы, ғалым, жазушы, философ, император сарайындағы кеңесші, тарихшы және музыка теориясының маманы. Ол 1017 немесе 1018 жылы дүниеге келді, ал 1078 жылы қайтыс болды деп есептеледі, бірақ 1096 жылға дейін тірі қалғаны туралы да айтылады. Ол бірнеше Византия императорларының жоғары дәрежелі сарай қызметкері және кеңесшісі болды, сондай-ақ олардың билігін қайта орналастыруға ықпал етті. Пселлос Византия мәдениетіне үлкен үлес қосты, византиялық классикалық зерттеулерді жаңғыртуға ұмтылды, бұл кейіннен итальяндық Ренессансқа әсер етті. Ол сонымен қатар Гомер әдебиетін және Платон философиясын христиан дінінің алғы шарты және ажырамас бөлігі ретінде түсіндірді. Оның еңбектерінде теология, философия және психология біріктірілген. Оның ең танымал шығармалары – Платонның жанның пайда болуы туралы іліміне арналған түсіндірмесі және император Василий II-ден Никефор III-ге дейінгі өмірбаяндар жинағы «Хронография», ол 11 ғасырдағы Византия империясының тарихы туралы құнды дереккөз болып табылады. 1042 жылға дейін ол Константинопольге қайта оралды, онда императорлық канцелярияда хатшы (ὑπογραμματεύς) ретінде кіші лауазымға ие болды және сарайда жылдам өрлеуге көшті. Ол император Константин IX Мономахтың ықпалды саяси кеңесшісі болды (1042–1055 жылдары билік етті) және Константинополь университетінің жетекші профессоры атанды, «Философтардың басшысы» (ὕπατος τῶν φιλοσόφων) құрметті атағын алды. Оның білімі мен салауаттылығына қарамастан, латын тіліндегі білімі жеткіліксіз болғандықтан, Цицеронды Цезарьмен шатастырды. Бұл Шығыс Рим империясының жоғары орта ғасырларда римдік тамырларымен байланысын жоғалтқанының айқын мысалы ретінде келтіріледі. Мономахтың билігінің соңына таман Пселлос белгілі бір себептермен саяси қысымға ұшырап, 1054 жылы Битиниядағы Олимп тауындағы Олимп монастырына кірді. Мономах қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басушысы, императрица Феодора (1055–1056 жылдары билік етті) оны қайтадан сарайға шақырды. Келесі жылдары ол саясатта белсенді болып, бірнеше императорлардың жоғары саяси кеңесшісі болды. Ол 1057 жылы Михаил VI-дан Исаак I Комненге, содан кейін Исаак Комненнен Константин X Дукасқа (1059), ал 1071 жылы Романос IV Диогеннен Михаил VII Дукасқа биліктің ауысуында шешуші рөл атқарды. Пселлос Михаилдың әкесі Константиннің тұсында Михаилдың ұстазы болғандықтан және Михаилға қарсыласы және әкесі Романосқа қарсы билік алуға көмектескендіктен, ол оның ұстазы және кеңесшісі ретінде одан да ықпалды лауазымға үміттене алды. Бірақ Михаил Пселлосты қолдауға көбірек бейімделмеген сияқты, ал 1070-жылдардың ортасынан кейін Пселлостың сарайдағы рөлі туралы ешқандай ақпарат жоқ. Оның өмірбаяны осы сәтте тоқтағандықтан, оның соңғы жылдары туралы сенімді ақпарат аз. Кейбір ғалымдар Пселлос 1070 жылдары тағы да монастырға кетуге мәжбүр болғанын айтады. Пселлостың әріптесі, тарихшы Иоанн Зонарастың айтуынша, көптеген ғалымдар Пселлос 1078 жылы Михаил VII құлағаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды деп санайды, бірақ кейбір ғалымдар кейінірек мерзімдерді ұсынады. Болгариялық Феофилакт Пселлостың інісіне оның өліміне байланысты көңіл көтеру хаты жазып, «Сіздің бауырыңыз өлмеді, бірақ ауыр өмірден және аурудан босатылып, Құдайға кетті» деген сөздерді жеткізді.

Хронография

Хронография (Χρονογραφία) – Пселлостың өзінің заманына дейінгі 100 жылдағы Византия императорларының тарихы. Ол 14 император мен императрицаның билік ету кезеңдерін қамтиды, бұл «Болгар қырғыншысы» Василий II-нің (976–1025) шамамен 50 жылдық билігінен басталып, Михаил VII Дукастың (1071–1078) билігі тұсында аяқталады. Ол негізінен өмірбаяндық серия ретінде құрылған. Бұл еңбек басқа көптеген тарихнамалық жұмыстардан айырмашылығы, саяси және әскери оқиғалардың егжей-тегжейлі сипаттамасынан гөрі, кейіпкерлердің мінездемесіне көбірек назар аударады. Сонымен қатар, Пселлостың саяси және интеллектуалдық дамуы туралы кең ауқымды автобиографиялық элементтерді қамтиды, және Пселлостың саясатқа белсенді қатысқан кезеңдеріне, әсіресе Константин IX билік құрған жылдарына айрықша мән береді, бұл тұтас шығармаға саяси естеліктер сипатын сыйлайды. Бұл еңбек екі бөлімнен тұрған деп саналады. Бірінші бөлім Исаак I Комненға дейінгі императорларды қамтиды. Екінші бөлімі, айқын түрде кешірімділік рухымен жазылған, көбінесе Пселлостың қорғаушылары – Дукас әулетінің императорларын мақтаудан тұрады. Византия тарихшысы Джудит Херрин былай деді: «Михаил Пселлостың бұл кітабы соншалықты қызықты, егер Византия туралы бір ғана кітап оқысаңыз, мен осы кітапты таңдаған болар едім».

Тұлға

Пселлос жан-жақты білімді болған және өз заманының ең білімді адамдарының бірі ретінде танымал болған. Ол Византия ғалымдарына ежелгі философияны, әсіресе Платонды қайта зерттеуді енгізгендігімен мақтанған. Оның Платонға және басқа да пұтқа табынушы (көбінесе неоплатондық) философтарға деген құштарлығы оның кейбір замандастары арасында дінінің ортодоксалдығына күмән тудырды, және бір кезде ол өзін қорғау үшін ашық түрде сенімін білдіруге мәжбүр болды. Ол сондай-ақ философтың даналығы мен шешендіктің ықпалдылығын біріктіре білген шешендік өнердің шебері екендігімен де мақтанған. Осының арқасында ол саяси лидер және кеңесшінің үлгісіне айналды. Қазіргі заманғы зерттеушілердің арасында Пселлостың еңбектеріндегі ұзақ автобиографиялық тоқталмалары оған мақтанқорлық пен жоғары талпыныс танытқан деген айыптар әкелді. Сонымен қатар, оның саяси мансабы мен «Хронография» мазмұны зерттеушілерді оны кейбір императорларға қатысты сыни көзқарассыздығы және өмірі барысында саяси адалдығының жиі өзгеруіне байланысты құлшыныс пен пайдакүнемдік деп сипаттауға итерді. Дегенмен, басқа зерттеушілер оның еңбектерінде, әсіресе «Хронография» да, императорлар туралы немесе тіпті Византиялық христиандық сенімдер мен мораль туралы өткір сын мен құпия хабарлар бар деп санайды. Жоғарыда айтылғандай, Пселлос тірі кезінде оның діни сенімдеріне қатысты маңызды сұрақтар туған еді. Мысалы, византиялық зерттеуші Энтони Кальделис былай деді: «1054 жылы Пселлосты бұрынғы досы, болашақ патриарх Иоанн Ксифилин, Мәсіхті тастап Платонның соңынан ергені үшін айыптады».

Псевдо-пселлолар

Бір кезде осы атпен тағы бір византиялық жазушы болған деп есептелген, ол Михаил Пселлос Ескі (қазір Псевдо Пселлос деп те аталады), 9 ғасырда Андрос аралында өмір сүрген, Фотийдің шәкірті және император Лев VI Ғалымның ұстазы болған. Кейбір авторлар Михаил Пселлосты "жас" деп те атаған. Бұл сенім ортағасырлық жылнамадағы Σύνοψις Κεδρηνοῦ Σκυλίτση еңбегіне негізделген, онда бұл есім осы контексте айтылған. Қазір Пселлос есімінің осы жылнамаға енгізілуі кейінірек білімі жетілмеген көшірушінің қатесі болды және "Ескі Михаил Пселлос" деген адам болмаған деп саналады. "Псевдо Пселлос" термині қазіргі ғылымда византиялық дәуірде Пселлосқа теңеусіз жатқызылған бірнеше кейінгі туындылардың авторлығын анықтау үшін қолданылады.

Әдебиеттегі сілтемелер

Сэмюэл Тейлор Колридждің "Ежелгі теңізшінің балладасы" атты өлеңіне қосымшада "платондық Константинопольдік Михаил Пселлус" планетамыздың "көзге көрінбейтін тұрғындары, ни өлген жандар, ни періштелер" туралы білуші ретінде сілтеме жасалған. Британдық ақын Кристофер Миддлтон 1986 жылы жарық көрген "Екі атты көлік өтіп бара жатыр" атты жинағына Пселлусқа арналған "Меццомефистофелдік түсіндірме" деген өлеңін қосты. Пселлус Тим Севериннің "Викинг: Корольдің адамы" романында да кездеседі, ол "Викинг" трилогиясының соңғы бөлігі.

Басылымдар

Византияның бір ғасырының хронографиясы немесе тарихы (976–1077). Ред. Эмиль Рено. 2 том. Париж 1926/28 жж. [Қазіргі стандартты басылым]. Бизантия императорлары (Хронография). Ред. Сальваторе Импеллицери. 2 том. Виченца 1984 жыл. [Жаңа сын басылымы және итальян тіліндегі аудармасы.] Хронография, ред. Е.Р.А. Сеутер. Лондон 1953 жыл. Ағылшын тіліндегі аударма, Толық онлайн мәтін. Chronographia, ред. Врасидас Каралис. 2 том. Афина 1992/96 [Қазіргі грек тіліндегі аударма]. Византия императорларының өмірі (Хронография). Ред. Хуан Сигнес Кодонер. Мадрид 2005 [испан тіліндегі аударма]. Автобиография (Анасына мадақ. Ред. Уго Крискуоло. Неаполь 1989 жыл). "Omnifaria doctrina" [Пантодапиялық оқыту]. Ред. Леендерт Г. Вестернк. Утрехт 1948 жыл. "De operatione daemonum". Ред. Жан Франсуа Боисанда. Нюрнберг 1838, Амстердам 1964 ж. қайта басылым. "De operatione daemonum". Аудар. Маркус Коллисон. Сидней 1843 жыл. Толық онлайн мәтін. ""Éloge inédit du lecteur Jean Kroustoulas"". Ред. Пол Готье. Rivista di studi bizantini e neoellenici, n. с. 17–19 (27–29), 1980–1982: 119–147. Джованни Ксифилиноға хат. Ред. Уго Крискуоло. Неаполь 1990 жыл. Микеле Керулариоға хат. Ред. Уго Крискуоло. Неаполь 1990 жыл. "Historia Syntomos". Ред. Виллем Дж. Аертс. Берлин 1990 жыл. Агиографиялық сөздер. Ред. Элизабет А. Фишер. Штутгарт/Лейпциг 1994 жыл. Панегирикалық сөздер. Ред. Джордж Т. Деннис. Штутгарт/Лейпциг 1994 жыл. Кішігірім сөздер. Ред. Антони Р. Литтлвуд. Лейпциг 1984 жыл. Константино Личудидің естелігіне арналған сөз. Ред. Уго Крискуоло. Мессина 1983 жыл. Кішігірім философиялық еңбектер I. Ред. Джон М. Даффи. Штутгарт/Лейпциг 1992 жыл. Кішігірім философиялық еңбектер II. Ред. Доминик Дж. О'Мира. Лейпциг 1989 жыл. Өлеңдер. Ред. Леендерт Г. Вестернк. Штутгарт/Лейпциг 1992 жыл. "Scripta minora magnam partem adhuc inedita". 2 том. Ред. Эдуард Курц, Франц Дрексл. Милан 1936/41 жж. Эврипид пен Георгий Писидий және Гелиодор мен Ахилл Татий туралы зерттеулер. Ред. Эндрю Р. Дайк. Вена 1989 жыл. "Theologica I". Ред. Пол Готье. Лейпциг 1989 жыл. "Theologica II". Ред. Леендерт Г. Вестеринк, Джон М. Даффи. Мюнхен/Лейпциг 2002 жыл.