Кіріспе

Нагаракретагама немесе Нагаракртагама, сондай-ақ Десаварнана немесе Дешаварнана деп те аталады, бұл Маджапахит империясының жава патшасы Хаям Вурұққа арналған ежелгі явандық мақтау өлеңі. Ол 1365 жылы (1287 Сака жылы) Мпу Прапанка лонтарға какавин түрінде жазған. Нагаракретагама Маджапахит империясының ең кең аумағын қамтыған кезеңінің егжей-тегжейлі сипаттамаларын береді. Бұл өлең Маджапахит империясындағы индуизм мен буддизмнің маңыздылығын ғибадатханалар, сарайлар және түрлі салтанатты рәсімдер арқылы көрсетеді.

Қолжазба

1894 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан Ломбоктың Какранегара патшалық үйіне қарсы әскери экспедиция бастады. Сол жылы голландтар қолжазбаны Ломбоктың бағалы қазынасының бір бөлігі ретінде, Ломбоктағы Матарам Какранагараның қираған сарайынан соғыс олжасы ретінде алды. Батыстағы ғалымдардың біріншісі болып осы қолжазбаны зерттеген голландиялық филолог Ян Лоуренс Андриес Брандес болды. Ол 1894 жылы Ломбокқа КНИЛ экспедициясымен бірге барды және Ломбок патшалық кітапханасының құнды қолжазбалар жинағын шайқастың қақтығысында өртенуден сақтап қалды. Ақындар поэмасын аударуға голланд ғалымдарының бір буыны қатысты. Оның тарихи құндылығының көп бөлігі сол кездегі билеушінің құдіреттерін арттыруға бағытталған дін қызметкерлерінің жұмысына байланысты болды. Қолжазба лонтар жапырақтарына жазылған. Ол Нидерландыдағы Лейден университетінің кітапханасында L Or 5.023 инвентаризациялық кодымен сақталды. ХХ ғасырдың басында аударылғаннан кейін Нагаракретагама Индонезия тәуелсіздік қозғалысының шабыты мен негізіне айналды. 1970 жылы президент Сухартоның Нидерландыға жасаған мемлекеттік сапары барысында қолжазба Индонезияға қайтарылды. Бүгінде қолжазба Индонезияның Ұлттық кітапханасында NB 9 кодты нөмірмен сақталуда. 2008 жылдың мамыр айында ЮНЕСКО Нагаракретагаманың маңыздылығын мойындап, оны «Азия/Тынық мұхиты аймағы үшін әлемдік естелік тізіліміне» енгізіп, 2013 жылы тіркеді.

Маджапахит патшалығының сипаттамалары

Тарихшылар осы өлеңнің саяси тарихқа қатысты қандай мәліметтер беретінін зерттеді. 13-14-шы жырларында ақын Прапанка қазіргі Индонезия шекарасындағы бірнеше мемлекеттерді атады. Бұл аймақтардың Маджапахит ықпалында болғанын көрсетеді. Прапанканың айтуынша, бұл мемлекеттер Маджапахитке қосылған немесе оның қарауындағы мемлекеттер болған. 13-шы жырда Суматрадағы бірнеше жерлер есімдері айтылады, олардың кейбіреулері қазіргі аумақтарға сәйкес келуі мүмкін: Джамби, Палембанг, Теба (Муаро Тебо) және Дхармасарая. Сондай-ақ Кандис, Кахвас, Минангкабау, Сиак, Рокан, Кампар және Пане, Кампе, Хару (Солтүстік Суматрадағы Ару патшалығы, қазіргі Медан маңында) және Мандалин де есімдері аталады. Батыста Тамиянг (Аче Тамианг регентшілігі), Негара Перлак (Пюрелак) және Паданг Лавас, сондай-ақ Самудра (Самудра Пасай) және Ламури, Батан (Бинтан), Лампунг және Барус есімдері айтылады. Тағы да Танжунгнегара мемлекеттері (Борнео аралында деп есептеледі): Капуас Катинган, Сампит, Кота Лингга, Кота Варингин, Самбас және Лавас. 14-шы жырда Борнео (және Филиппиндердегі) бірнеше жерлер есімдері келтіріледі: Каданданг, Ланда, Самаданг, Тирем, Седу (Саравак), Баруне (Бруней), Калка, Салудунг (Манила), Солот (Сулу), Пасир, Барито, Саваку, Табалунг, Танджунг Кутей және Малано. Сонымен қатар Худжунг Мединиде (және Сингапурда): Паханг, Лангкасука, Саймванг, Келантан, Тренггану, Джохор, Пака, Муар, Дунгун, Тумасик (қазіргі Сингапур), Келанг (Кланг аңғары), Кедах, Джерай (Гунгун Джерай) және Канжапиниран. 14-шы жырда Яваның шығысындағы аумақтар да бар: Бадахулу және Ло Гаджа (қазіргі Балидің бір бөлігі). Гурун және Сукун, Таливанг, Сапи (Сапе қаласы, Сумбава аралының шығыс жағында, Сапе бұғазының маңында) және Домпо, Санг Хянг Апи, Бима. Шеран (Серам аралы). Хутан Кадали (Буру аралы). Гурун аралы және Ломбок Мера. Гүлденген Сасак халқы (орталық, солтүстік және шығыс Ломбок) осы жерлерді билейді. Бантайян Луумен бірге. Шығысқа қарай Удамакатрай (Сангир және Талауд) орналасқан. Сондай-ақ Макассар, Бутон, Бангай, Кунир, Галиао Селяярмен бірге, Сумба, Солот, Муар. Ванда (Банда аралы), Амбон немесе Малуку аралдары, Кай аралдары (Эваб Охой Эвур Мас Иль Ларвул Нгабал istiadat), Ванин (Онин түбегі, қазіргі Факфак регентшілігі, Батыс Папуа), Сран (Сран немесе Коуиаи, Каимана). Тимор және басқа да аралдар да есімдері аталады.

Маджапахит қаласының сипаттамасы

Қолжазба Маджапахит қаласының астанасын сипаттайды. Нагаракретагама поэмасындағы Прапанканың баяндамасына сәйкес, патшалық алапты қалың, биік қызыл кірпіш қабырға қоршаған. Жақын жерде күзет посттары орналасқан. Сарайға кіретін басты қақпа солтүстік қабырғада болған, оған әсем безендірілген үлкен темір есіктер арқылы кірілген. Солтүстік қақпаның сыртында жылына бір рет сарай кеңесшілері жиналатын ұзын ғимарат, базар және қасиетті тоғысқан жолдар болған. Солтүстік қақпаның ішінде діни құрылыстар орналасқан аула салынған. Бұл ауланың батыс жағында адамдар шомылатын каналдармен қоршалған сарайлар болған. Оның оңтүстік жағында сарай қызметкерлері тұратын үйлер қатарлап орналасқан. Тағы бір қақпа үшінші аулаға шығарған, онда үйлер мен билеушінің қабылдауына күтіп тұрғандарға арналған үлкен зал болған. Патшаның осы ауланың шығысындағы жеке жатақханалары әсем безендірілген қызыл кірпіш негізде, оюлы ағаш тіреулермен және қыштан жасалған әшекейлермен безендірілген шатырмен жабдықталған. Сарайдың сыртында Шива дінінің жұртшылары, буддистер және басқа да ақсүйектердің тұратын жерлері болған. Ал одан әрі, ашық далалармен бөлініп, патшаның басқа да алаптары, соның ішінде бас министр Гаджа Маданың резиденциясы да орналасқан.

Салтанатты рәсімдер туралы есептер

Поэмада Прапанка Хаям Вуркуның Канди Сингхасаридегі діни рәсімдерін еске алды, онда ол киелі орынға кіріп, өз әкесі Кертанегара үшін пуспа рәсімін орындады. Сапардан кейін ол Кагененганға барып, Сингхасари патшалығының негізін қалаушы Раджасаға құлшылық етті. Прапанка қайтыс болған адамның жанына құрмет көрсету үшін өткізілетін шрадда рәсімінің егжей-тегжейін айтып берді. Ол әжесі Гайатри Раджапатнидің он екі жыл бұрын қайтыс болған жанына арналған рәсім туралы баяндады. 63-ші жырдың 4-ші шумағында Прапанка сарай шеберлерінің рәсімге дайындықтарын сипаттады. Салтанатты рәсім кезінде арыстан тақтары орнатылды, онда діни қызметкерлер патша әжесінің жанын бейнелейтін гүлден жасалған мүсінді (пуспа) қойды. Жанның жерге түсуі және оның соңғы рет пуспаға орналасуы 64-ші жырдың 5-ші шумағында баяндалған. Рәсім жеті күнге созылды. Көрсетілімдермен толған алаң баяулады. Бұл рәсім Раджапатнидің жанын қуанту үшін, оның ұрпақтарының билігіне оның қанағаттануын әкелу үшін жасалды. Соңғы рәсім жалғасты, патша Камал Пундак киелі орнын жөндеуді бұйырды, әжесінің құдай ретінде қабылдануына арналған жаңа киелі орын (канди) құру үшін, оны Праджняпарамита деп атады.

Қасиеттері мен тәжірибелері

Нагаракретагама – пуджа-шастра ретінде жазылған, яғни негізінен патша Хаям Вурукқа арналған ежегі жаван әдебиетінің құлшылық пен құрмет көрсету жанры. Прапанка өзінің зор құрметін жасырмады, тіпті оның құлшылыққа ұқсас жағдайлары болды, себебі ол патша мен оның әулетінің құдайлық қасиеттерін жиі айтатын. Дегенмен, бұл туындылар сарайдың қолдауына тәуелді болмаған сияқты, өйткені Прапанка оларды сарай қызметінен кеткен соң, жасырын жазған. Маджапахит патшалығының діни дәстүрлерінің бірі – «патшалық саяхат». Олар империяның маңызды орындарына сапар шегіп, патшаның ата-бабаларына құрмет көрсеткен. Өлеңде Хаям Вуруктың ең сенімді регенті Гаджа Маданың қазасы да суреттелген. Патша әжесі Раджапатни Прапанканың өлеңінде ерекше орынға ие. Бір шумақта патша әжесі «чатра нинг рат висеса» (әлемнің көрнекті қорғаушысы) деп сипатталған. Раджапатни – Маджапахит патшалығының түпкі атасы, өйткені ол Сингхасари патшалығының соңғы патшасы Кертанегараның қызы болды, сонымен қатар Маджапахиттің негізін қалаушы Раден Виджаяның әйелі де еді. Осылайша ол әлемнің қорғаушысы ретінде танылды. Өлеңде патша әжесі Прамабхагавати бейнесінде бейнеленген; Бхагавати – Пражнапарамитаның (Махаянадағы Даналық Құдайы) тағы бір аты. Өлеңде Кертанегара – «көрнекті Шакия Арыстанының аяқтарына мойынсұнған» қажырлы буддист ретінде бейнеленген. Оның қайтысымен байланысты өлеңде Кертанегара үш түрде құдайға айналдырылғаны сипатталған: сұлу Джина, Ардханаришвара және ұлы Шива Будда. 1 = Шива Будда – буддизм мен индуизмнің қосындысы екенін ескеріңіз; Үндістанда мұндай бейне жоқ. Үндістанда құдай кейпінде өлген патша болмайды, ол тек Индонезияда ғана кездеседі. Индуизм мен буддизм бейнелері көптеген ежегі жазуларда және кандилерде (ғибадатханалар немесе киелі орындар) бірігіп келеді. Әсіресе Шива-Будда құдайына қатысты Прапанка оны «таулардың құрметті даңқты қорғаушысы, қорғаушысы жоқтардың қорғаушысы» деп мадақтайды. Ол – әлемдегі барлық патшалардың Патшасы!» деп жазылған. Шива-Будда құдайы – Шива да емес, Будда да емес, ол Таулардың Иесі немесе Әлемнің Жоғарғы Құдайы. Бұл діни сенім явандықтарға тән, олар екі діннің құдайларын біріктіріп, индуизм мен буддизмнің құдайларын бір Құдайға, Дхарманың бірлігіне біріктірді (қараңыз, Какавин Сутасомада жазылған Бхиннека Тунгал Ика). Кертанегара Шива-Будда ретінде құдайланғанда, ол Әлемнің Құдайының ұжымдық күшін бейнеледі.