Кіріспе

Аляска штатындағы көл, АҚШ. Парк аймағынан жақындағанда, бұл көл Оңтүстік-Шығыс Аляскадағы қызыл лосось балық аулауға ең қолайлы орындардың бірі болып табылады. Көлде шағылысу кезеңінде лосось аулау маусымның ортасынан басталып, қазанның ортасына дейін төрт рет жүзеге асырылады. Осы уақытта аюлар да көл маңына жиі келіп, сүйікті лососьтерін аулайды.

Топография

Чилкут көлі Хайнс округінің USGS Skagway B 2 квадранттық картасында 9 метр биіктікте көрсетілген. Көл Чилкут су бассейнінің жоғарғы бөлігінде орналасқан, оның ұзындығы 32 шақырым, ені 8 шақырым. Көл суының түсі түркіз. Көлді таулар қоршап тұр, оған мұздықтардан су толады. Көлдің ең терең жері 91 метрге жетеді. Көлдің айналасындағы жердің көп бөлігі мемлекеттік меншікте. Өзеннің көлге құятын жерінен бастап мұздыққа дейінгі жоғарғы ағысы шамамен 26 шақырымды құрайды, ал жер мемлекеттің қарамағында. Көл аймағында көбінесе желді болады. Жоғарғы Чилкут өзені мұздықтан басталып, 26 шақырымға созылып, оңтүстік-шығысқа қарай ағады. Өзен жазық болып келеді, көлден бастап алғандағы алғашқы 8 шақырымдық бөлігінде 1% еңіспен, ал қалған бөлігінде 2% еңіспен ағады. Өзенде әртүрлі қиындықтар бар: қалдықтар, тас-талқандар, ағаш кепшіктері және тастар. Сондықтан өзеннің жоғарғы ағысы кеме жүруге қолайлы емес. Көлдің оңтүстік жағалауындағы көл мен демалыс аймағына Лутак Чилкот өзені бойындағы жолмен (бұл жол аюлардың көптеп кездесетін орны болғандықтан "Аю жолы" деп те аталады) көлдің оңтүстік жағалауына дейін ғана жетеді. Көл Хайнс қаласынан 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Көлдің тарихы тікелей Чилкут ауылымен байланысты, онда тлингиттер тұрған, содан кейін көл осы ауылдың атымен аталып кеткен. Бұл ауыл Чилкут көлінің шығару жеріне жақын орналасқан және өзенмен екіге бөлінген: батыс бөлігінде Қарға тайпасының тлингиттері, ал шығыс бөлігінде Бүркіт тайпасының тлингиттері тұрған. Бұл оңтүстік-шығыс Аляска тлингиттері үшін маңызды орын болған, олар тарихи алдында мұнда қоныстанған, лосось және хулиган балықтарын аулау арқылы күнкөріс жасаған; олар хулиган балықтарынан балық майын жасап, оны тамақ пісіру үшін пайдаланған, балықтарды ыстық тастармен қапталған каноэде пісірген. Чилкут – тлингит тілінде "қоймасы жоқ" деген мағынаны білдіреді. Чилкут тайпасы бір кезде балықты қарға қаптап, қайын немесе тал бұтақтарының арасына сақтап, қоймаларда сақтамайтын. Ауыл халқы жылдар өте келе 1980 жылғы санақ бойынша 127 адамнан 1990 жылдың маусым айында 7 адам тұратын 2 үйге дейін азайып, соңында тасталып кеткен. Ауылды тастап кетудің тағы бір себебі – ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Хайнсте және басқа жерлерде көл мен өзеннен ауланған лососьты өңдеу үшін құрылған консерві өнеркәсіптері болды. Соңғы тлингиттер 1940 жылдардың басында бұл жерді тастап кеткен, ал қазір отбасылардың көпшілігі Хайнсте тұрады. Тлингиттер бұрын көл мен өзендерде балық аулау үшін қолданған аулау құралдары, негізінен, аулар мен гафф ілгектер, қазіргі заманғы балық аулау таяқтары мен катушкалармен алмастырылды. Аляска Балық және аң шаруашылығы департаментінің (ADF&G) ғалымдары 1976 жылы Төменгі Чилкут өзенінің арғы жағында балық бөгеті салып, Чилкут көлінен төмен ағатын сокей балықтарының қозғалысын санап шықты. 1953-1956 жылдар аралығында Аляска Жол комиссиясы Лутак шығанағынан көлдің шығару жеріне дейінгі жолды кеңейтіп, жақсартты; мақсат – сапалы балық аулау үшін демалыс аймағына және өзен жағалауларына ағаш өндіру үшін кіруді қамтамасыз ету болды. Чилкут көлінде және Тилгит ауылынан өзенде қайықтар лососьты жинау үшін көлдің жоғарғы шетіндегі "Glory Hole" жеріне дейін каноэмен жүзіп, сондай-ақ тауларда аң аулау үшін пайдаланылды. Алайда, 20-ғасырдың ортасында көлде қайықтар Кокс салған үйге құрылыс материалдарын және джиптерді тасымалдау үшін пайдаланылды. Қазір көлде туристерге балық аулау, көрікті жерлерді тамашалау және аң аулау экспедициялары үшін қызмет көрсететін сауда кемелері жұмыс істейді. Саудалық каяк операциялары да өте танымал. "Жасыраған сал жарысы" деп аталатын танымал сал жарысы – Чилкут көлінен төменгі Чилкут өзенінде жыл сайынғы шара, ол шілде айының төртінші күні тойланады. Жарыс кезінде жеңіл салмағы мен өзендегі балық бөгеті арқылы тасымалдауға ыңғайлылығы үшін үйде жасалған салдар қолданылады.

Фауна

Чилкут көлінде кездесетін су жануарлары Чилкут өзенімен төмен қарай жылжиды. Олардың көп бөлігі – соки лососі немесе қызыл лосось, олар мол мөлшерде кездеседі. Көлде қызыл балықтың саны көп, оларды ұстау оңай. 1896 жылы балықтың көші-қоны соншалықты көп болды, осы балық түрін өңдейтін консерві зауыты үнді балықшыларынан күніне 100 балықтан артық қабылдамайтын шектеу қоюға мәжбүр болды. Хабарларға сәйкес, үндістер көлде ешқандай шектеусіз, тіпті көлге құятын өзендердің шарықталу аймақтарында да балық аулап, тәжірибелі мамандардың жетекшілігімен, белгіленген апталық норманы сақтамай тұзақтар (желілер) қояды. Аляска Балық және аң шаруашылығы департаменті жүргізген зерттеулерге қарағанда, соки лососінің 25%-ы Чилкут көлінің жоғарғы ағысындағы сезімтал жерсіздерде шарықталады. Бұл зерттеулер сонымен қатар анадромалық балықтар – кохо, Долли Варден және кейде чам лососінің Чилкут көлінен жоғары, шарықталу және өсіп-өну орындарында табылғанын көрсетті.

Чилкут көлі мемлекеттік демалыс орны

Чилкут көлінің мемлекеттік демалыс аймағы Чилкут өзенінің бастауында, Чилкут көлінің оңтүстік жағалауында Ситка ағаштарының арасында орналасқан. Оны Аляска Табиғи Ресурстар Департаментінің Мемлекеттік Парктер және Ашық Ауда Демалыс Бөлімі құрған. Ол Хайнстен солтүстік-шығысқа қарай шамамен 16 шақырым қашықтықта, Лутак және Чилкут өзендері бойындағы жолдарда, немесе паром терминалынан 8 шақырым өткен жерде орналасқан. Аймақ кемпинг алаңдарымен, пикникке арналған жабық орындармен және қайық түсіретін жаймен жабдықталған. Көл мен өзен маусымның ортасынан қазанның ортасына дейін лосось аулауға ең қолайлы орындар. Осы кезеңде тундрадан көптеген қоңыр аюлар да өз сүйікті тағамын – қызыл лососьті аулау үшін өзен мен көлге жиі келеді, сондықтан да өзен бойындағы жол "Аю жолы" деп аталады.