Харун Насуцион: Ақылшылдық пен гуманизмді қолдаған ислам ғалымы

Кіріспе

Харун Насутион (1919 – 18 қыркүйек 1998) – индонезиялық ғалым, ол ислами ой-пікірдегі рационалистік және гуманистік қағидаларды жақтаған шағын, бірақ маңызды бағыттың өкілі болды.

Өмірбаян

Насусьон өмірінің көп бөлігін Индонезиядан тыс жерде өткізді, Арабия мен Египетте тұрып, содан кейін Еуропаға, ақырында Канадаға көшті. Оның әкесі дәстүрлі діни ғалым болған, ол өзінің араб және ислам мәдениетіне толыққанды енуіне қарамастан, ұлын голланд тіліндегі бастауыш мектепке жіберді. Дегенмен, Насусьон исламдық орта мектепте оқыды, бірақ онда діни және әлемдік пәндер оқытылды. Меккедегі оқудан кейін ол Египетке барып, Каирдегі Әл-Азхар университетінде лекциялар тыңдады. 1962 жылы Монреальдегі Макгилл университетінің Исламтану институтында оқуға түсті. Оның докторлық диссертациясы Мұхаммед Абдухтың дінтануына арналды, Абдухқа Мутазилалық ілімдердің қаншалықты әсер еткенін зерттеді. Насусьон 1969 жылы докторлық диссертациясын қорғап, содан кейін Индонезияға оралды, онда Джакартадағы IAIN-де жұмыс істеді. Дәл сол жерде ол алғаш рет мұсылман әлемінің технологиялық және экономикалық құлдырауының бір бөлігі Ашариттік дінтану мектебін қабылдауымен байланысты екенін айтты, ол оны тағдыршылдық деп есептеді. Ол ортағасырлық мұсылман ойлауында үстемдік құрған кездейсоқтыққа қатысты өте теріс көзқарас білдірді, себебі оның екінші (жасалынған) себептердің бар екендігін жоққа шығаруы ғылыми зерттеулерге кедергі келтірді. Насусьонның шешімі – Мутазилалық көзқарасты жаңартуды қорғау болды, оны мұсылмандар дінсіздік деп санайды (және қазір де солай санайды). Насусьонның Мутазилалық ойлауда бағалайтыны – оның діни мәселелерде адам ақылына берген басымдық. Мутазиланың негізгі ілімдерінде рационализмнің бір түрін көруге болады, бірақ дінге қарсы келетін немесе аянның абсолютті шындығын жоққа шығаратын рационализмді емес. Сондай-ақ, Алланың бар екендігі мен ұлылығын жоққа шығаратын атеистік натурализмді емес, натурализмнің бір түрін көруге болады. Сондай-ақ, Құдайдың белгілеген жоспарынан толық бостандық емес, адамның бостандығы мен динамизмі бар. Мутазилалықтардың динамизм, адамның бостандығы мен жауапкершілігі, рационализм және натурализм туралы ілімдері ислам цивилизациясының классикалық кезеңінде философияның және діни және әлемдік ғылымдардың дамуына үлкен үлес қосты. Насусьонның индонезиялық әріптес ойшылдарына ықпалы зор. Индонезиялық ойшыл Нурхолиш Маджид Насусьонның қазіргі индонезиялық діни ойдың дамуына, әсіресе IAIN студенттеріне тигізген әсері арқылы маңызды рөл атқарғанын айтады. Ол елден тыс жерлерде онша танымал емес, бірақ ол Мохаммед Аркун және Наср Хамид Әбу Зайд сияқты басқа да "модернист" ойшылдарды қамтитын маңызды қозғалыстың бір бөлігін құрайды.

Nasution spent much of his youth outside of Indonesia, living in Arabia and Egypt before moving to Europe and eventually Canada. His father had been a traditional religious scholar, who despite his own immersion in Arabic and Islamic culture sent his son to a Dutch primary school. Nasution did, however, attend an Islamic secondary school, although one that taught secular as well as religious subjects. After an unhappy period of further study in Mecca, he went to Egypt, where he attended lectures at al Azhar University in Cairo. In 1962 he began studying at the Institute of Islamic Studies at McGill University in Montreal. His doctoral studies were on the theology of Muhammad Abduh, focusing on the extent to which Abduh had been influenced by Mu'tazila teachings. Nasution completed his PhD in 1969 and then returned to Indonesia, where he took up a position at IAIN in Jakarta. It was there that he first suggested that the technological and economic decline of the Muslim world was partly due to its embrace of the Ash'arite school of theology, which he regarded as fatalistic. He was particularly hostile to the occasionalism that became dominant in medieval Muslim thought, holding that its denial of the existence of secondary (created) causes hindered scientific enquiry. Nasution's solution was to defend a revival of the Mutazila view, which was (and still is) widely regarded by Muslims as a heresy. What Nasution admires in Mutazila thought is its emphasis on human reason in matters religious. In the basic teachings of the Mutazila, he writes,

it is possible to discern a form of rationalism, but not a rationalism that opposes religion or rejects the absolute truth of revelation It is also possible to discern a form of naturalism, but not an atheistic naturalism that denies the existence and greatness of God There is also human freedom and dynamism, but not absolute freedom from the design established by God The doctrines of dynamism, human freedom and accountability, rationalism and naturalism taught by the Mu'tazila contributed significantly to the development of philosophy and the religious and secular sciences during the Classical Period of Islamic civilization. Nasution's influence on his fellow Indonesia thinkers is significant. His fellow Indonesian thinker Nurcholish Madjid argues that Nasution was an important influence in the development of modern Indonesian religious thought, particularly through his influence on students at IAIN. He is less known outside that country but he forms part of a significant movement that includes other "modernist" thinkers such as Mohammed Arkoun and Nasr Hamid Abu Zayd.