Кіріспе

Дим-вестерн – батыс тақырыбындағы дим-романға берілген қазіргі заманғы термин, ол 1860-1900 жылдар кезеңін қамтиды. Көпшілігі заманауи вестерн ретінде танылмайды, олар Джеймс Феннимор Купердің «Leatherstocking» сағасымен көбірек байланысты, бірақ көптеген стандартты элементтер осы жерде пайда болды: салқын, қалысқан батыр, шекарашы (кейін ковбой), опасыз құлқыны жасаған жаман адам, қатыгез индейлер, зорлық-зомбылық және атыс, соңында Ақиқат пен Нұрдың жеңіске жеткені. Көбінесе Буффало Билл немесе әйгілі Кит Карсон сияқты нақты тұлғалар көркемделіп суреттелген, сондай-ақ Билли Кид және Джесси Джеймс сияқты заңнан тыс адамдардың ерліктері де өзгертілген. Буффало Биллдің әдеби бейнесі шекаралық әңгімелерден ковбойлық оқираққа көшуге мүмкіндік берді, өйткені ол екі жанрдың да ерекшеліктерін камтиды. Әртүрлі форматтар болды. 1860 жылдан шамамен 1880 жылға дейін әңгімелер кішкентай буклеттерде, әдетте әрқайсысы 100 беттен тұрады және он-он бес центтен сатылды. Бұл кітаптар белгілі бір уақыт аралығында жарық көріп, жылдар бойы басылып, түрлі атаулармен қайта басылды. Кейін апталық журналдар басымдыққа ие болды. Бұл журналдар 32 беттен тұрады және бес немесе он центтен сатылды. Екі формат та арзан, қышқылды қағазға басылды, және тиражы он миллионнан астам болғанына қарамастан, жылдар бойы сақталғандары өте аз. 1919 жылы Street & Smith өзінің соңғы бес центтік апталықтарын (New Buffalo Bill Weekly) тоқтатып, оның орнына вестернді қазіргі түріне жеткізген «Батыс оқиғалары» пульпалық журналын шығарды. Жанр жаңа медиа пайда болған сайын дами берді, ал көптеп сатылатын кітаптар мен комикстер батыс оқиғасының танымалдылығын 20 ғасырдың соңына дейін сақтап келді. Оның танымалдылығы 21 ғасырда азайды.

Өмірбаян

Америкадағы алғашқы табысты жаппай әдебиет – 1860 жылы пайда болған он центтік роман болды. Он центтік роман Американың кеңеюі, жергілікті американдықтар және пионерлерге деген қызығушылығының артуына байланысты Батысқа назар аударды. Бұл қызығушылық, баспа және таратудағы жаңа технологиялармен бірігіп, 1900 жылға дейін батыс он центтік романын ең көп оқылатын материалға айналдырды. Он центтік романдар қағазға жазылып, қара-ақ және/немесе түрлі-түсті суреттермен безендірілді. 1860 мен 1900 жылдар аралығындағы ең танымал он центтік романдардың авторлары Нед Бантлайн, Эдвард Эллис, Прентисс Инграхам және Эдвард Уилер болды. Он центтік романдарды жазушылар пайда табу және жаппай өндіріс мақсатымен жазуды бастады. Роман жазушылардың баспаларда тәуелсіздігі шектеулі болды және жариялауға жедел қысым сезінді. Он центтік романды Ирвин мен Эрастус Бидл енгізді, ол 1830 және 1840 жылдары кездесетін он бес немесе жиырма центтік оқу материалдарынан арзан нұсқа болды. 1860 жылдан 1898 жылға дейін Бидлдер алғашқы он центтік роман баспасын басқарды. Бидлдің алғашқы сәтті шыққан он центтік романдары – «Сет Джонс» және «Шекарадағы тұтқындар». Бидлдің он центтік романдары Жабайы Батыстағы оқиғаларға бағытталған және жас жігіттерге арналған. Статистикалық деректерге сәйкес, он центтік батыс романдарының ең көп оқырманы жас жігіттер болғанымен, олардың оқиғалары бүкіл елдегі аудиторияға жетті. 1830 жылдары Америкада 20 миллионға жуық адам тұрды, олардың көпшілігі сауатты болды. Батыс он центтік романдары қарапайым адамдардың түсінетін және оқудан ләззат алатын арзан әдебиет түрін ұсынды. Бидлс Адамстың алғашқы «Малеска: ақ аңшының үнді әйелі» романы ақ аңшылар мен жергілікті «жабайылар» туралы айтты. Бұл роман бірнеше айдың ішінде 65 мың данаға сатылды. Он центтік роман оқу үшін ләззат алуға арналған. XIX ғасырдың соңғы жартысында ерлер мен әйелдер балалар мен малға күтім жасау немесе өнеркәсіпте жұмыс істеу үшін тынымсыз еңбек етті. Он центтік батыс романдарының оқырмандары күнделікті қалалық өмірден қашып, Батыстың оқиғалары мен шытырман оқиғаларына бойлау үшін оқыды. Он центтік романдар ковбойлар, үндістер, жылқылар және оқ-дәрі туралы жарқын көріністерді ұсынды және бастапқыда орта тапқа арналған, бірақ жоғары және төменгі таптар да оларды сатып алып оқыды. Жалпы жумысшылар, ғалымдар мен бизнесмендер батыс көркем әдебиетінен қызығушылық тапты. Америкадағы Азамат соғысынан кейін американдық еркектердің өнеркәсіптен тым әйелдікке айналып, ауыл шаруашылығынан алыстап кетуіне қатысты үрей артты. Әдебиеттанушылар батыс он центтік романдарын оқу – шекарадағы ерлік рухын қайта жандандырудың бір жолы деп болжайды. XIX ғасырдың соңында – он центтік роман баспасының гүлдену кезеңінде – Батыс шекарасы ақ қоныстанушылармен толып кеткендіктен аяқталып келді. Он центтік романдар Батысты мифологияландыруда маңызды рөл атқарды. Қазірге дейін сақталған он центтік романдардың саны салыстырмалы түрде аз, ал жеке коллекцияларда оларды табу қиын. Онжылдықтар бойы тарихшылар мен ғалымдар он центтік романдарды американдық Батысты зерттеудің дұрыс көзі деп санамады, өйткені олардың қияли сюжеттері мен карикатуралық кейіпкерлері болды. Бірақ 1960 жылдан бері мәдениет тарихшылары оларды Батыс пен шекара мифологиясының танымал бейнелері туралы материалдарды іздеу үшін пайдаланды.

Орнату және сюжет

Батыс романдарын зерттеген ғалымдар, олар Батысты мал шаруашылығының, тау адамының, күннің күшті шағылысының және қызықты жаңа өмірдің утопиясы ретінде көрсетеді деп санайды. Оншақты кітаптардағы оқиғалар әдетте қар басқан таулар, кең далалар және мүмкін өзен арасында өріледі. Батыс шекарасы оншақты кітаптарда көбінесе бірнеше қоныс аударушылар тұратын жалғыз үй түрінде бейнеленеді. Шекаралық аймақтар үнді шабуылдарына, мал жинауға және жабайы даланың қауіпті оқиғаларына толы жер болып сипатталады.

Қайталанатын кейіпкерлер

Ақшаға арналмаған романдарды зерттеушілер батыс кейіпкерін заңдар мен отбасылық міндеттерден тыс тұрып, шекарада еркін өмір сүретін адам ретінде сипаттаған. Ақшаға арналмаған романдар мен батыс көркем әдебиетінің басқа да туындылары кейіпкерлерді екі түрлі бейнелейді. Бір кейіпкердің мінезі қатал, ол аяғы бар кез келген нәрсеге оқ жасайды. Ол табиғаттың тепе-теңдігін білмейді және шексіз өмір сүреді. Батыстың екінші кейіпкері табиғатты Құдайдың ұлы жаратылысы деп бағалайды және қиын жағдайдағы әйелдерді құтқарады. Бұл екі кейіпкердің арасындағы айырмашылықты баспагерлер кең аудиторияны қызықтыру үшін жасаған. Дейви Крокетт пен Дэниел Бун – осы екі қарама-қарсы кейіпкердің мысалы. Дейви Крокетт, сондай-ақ "Жабайы шекараның патшасы" деп аталған және қарақұмық терісінен жасалған бас киіммен бейнеленген, Техас революциясындағы еңбегімен танымал болды. Ол Аламо шайқасында қаза тапты. Дэниел Бун – тері саудасына қатысқан шекараның алғашқы зерттеушісі. 1734 жылы дүниеге келген ол – алғашқы пионерлердің бірі және американдық батыс кейіпкері. "Үндістерге деген жек көру" – шекарадағы кейіпкерлердің арасында жиі кездесетін қасиет, көбінесе олар отбасы мүшелерін қатыгез шабуылдарда жоғалтқандықтан. Көптеген кейіпкерлер ақтардың қоныстарындағы қылмыстар үшін тума тайпаларынан кек алуға тырысады. Осы кейіпкерлер арасында атыс-шабыс пен шашырату сияқты зорлық-зомбылық көріністері ақшаға арналмаған романдарда жиі кездеседі. Алайда, 1870 жылдарға қарай кейіпкердің мінезі қоғамдық жағынан қабылданбалы бола бастады. Ол өзін-өзі жетілдіріп, тәуелсіз болып, батыстың барлық байлығын тонаудың орнына, жабайы табиғатпен үйлесімді өмір сүреді. 1870 жылы қоғамдық моральдық кейіпкерге қарастырылғаннан айырмашылығы, жаман атты заңнан тыс адам алғаш рет 1877 жылы жарық көрген ақшаға арналмаған романда пайда болды. Ақшаға арналмаған романдардың авторлары заңнан тыс адамды екі жақты мінезді, сонымен қатар басты кейіпкер және қарсыластың ролін атқару үшін жасады. Заңнан тыс адам қылмыс жасайды, сонымен қатар қиын жағдайдағы әйелдерді құтқарады. Романның мазмұнына байланысты, заңнан тыс адам кейіпкер немесе қарсыластың ролін сомдай алатын. Оқырман заңнан тыс адамның батыр ма, жоқ па, соны өзі шешеді. Қай жағдайда болса да, заңнан тыс адам батыстағы кез келген заң жүйесінен тыс өмір сүрді. Бүгін де ғалымдардың назарын аударатын танымал ақшаға арналмаған романдар – Чарльз Авериллдің үндістерді өлтіруші, таушы және жол салушы туралы Кит Карсон әңгімелері, сондай-ақ Буффало Биллдің бизон аулау және Пони Экспрессте саяхаттау туралы әңгімелері.

Ондық романының жойылуы

Диме романдары ғасыр басындағы кезеңде целлюлозалық журналдармен бірте-бірте ығыстырылып, 1920 жылға қарай толыққан толығымен жоғалып кетті. Целлюлозалық журналдар көлемі жағынан үлкенірек болып, толық беттік түрлі-түсті суреттермен шығарылып, дамып келе жатқан өнеркәсіптің жарнама құралы ретінде қызмет етті. Диме вестерндерінің жойылуына себеп болған екінші фактор, әлдебір 20-шы ғасырдың бірінші жартысында батыс фильмдерінің танымалдылығының артуы болды.