Африка халықтарының дәстүрлі нанымдары мен әдет-ғұрыптары

Кіріспе

Африка халқының әртүрлі дәстүрлі сенімдері мен практикалары

Африка халқының сенімдері мен практикалары өте алуан түрлі, оның ішінде әртүрлі этникалық діндер бар. Көбінесе бұл дәстүрлер жазба түрінде емес, ауызша беріледі және халық ертегілері, әндері мен мерекелер арқылы бір ұрпақтан екінші ұрпаққа жалғасады. Олар рухтарға, жоғары және төменгі құдайларға сенуді, кейде жоқтан жаратушы күшке, сондай-ақ қайтыс болғандарды құрметтеуді, сонымен қатар сиқыр мен дәстүрлі африкалық медицинаны қамтиды. Көптеген діндерді анимистік деп сипаттауға болады, олардың әртүрлі көпқұдайшылық және пантеистік аспектілері бар. Адамзаттың рөлі көбінесе табиғат пен үстіндік күштерді үйлестіру болып есептеледі. Бұрын африкалық діндерді «дәстүрлі» деп атаған, бірақ қазір бұл сәйкес емес. «Дәстүрлі» термині Африка дінін, континентке миссионерлік қызмет нәтижесінде келген Ибраһим діндерінен ажырату үшін қолданылды. Колониализм Африканың діні жоқ деген жалған көзқарасты қолдады.

Таралу

Африкадағы дәстүрлі діндерді ұстанатындар 43 елде таралған және олардың саны 100 миллионнан астам деп есептеледі. Бүгінде африкалықтардың көпшілігі христиандық немесе ислам дінін ұстанса да, африкалықтар өздерінің дәстүрлі сенімдерін Ыбырайым діндерімен қатар алып жүреді. Бұл екі Ыбырайым діні Африка бойынша кеңінен таралған, бірақ көбінесе әртүрлі аймақтарда шоғырланған. Олар жергілікті африкалық діндердің орнын басты, бірақ көбінесе африкалық мәдени ортаға және сенім жүйелеріне бейімделген. Ыбырайым діни сенімдері, әсіресе монотеистік элементтері, мысалы, жалғыз Құдайға сену, дәстүрлі политеистік африкалық діндерге бұрыннан енгізілген. Африканың дәстүрлі діндерін ұстанатындар әлемнің түкпір-түкпірінде кездеседі. Соңғы кезде йоруба және одинала (Игбоның дәстүрлі діні) сияқты діндердің ықпалы артып келеді. Игбо және йоруба діндері Кариб теңізіндегі аралдарда және Орталық және Оңтүстік Американың бір бөлігінде танымал. Америка Құрама Штаттарында Вуду Мексика шығанағындағы штаттарда кеңінен таралған.

Негізгі білім

Өте күрделі рухани сенімдер дәстүрлі африкалық діндердің негізгі тұжырымдамасын құрайды. Бұл қамқоршылық құдайларға, табиғатқа, ата-бабаларға табыну және өмірден кейінгі әлемге сенуді қамтиды, бұл әлемдегі басқа дәстүрлі/табиғат діндерімен, мысалы, жапондық синтоизм немесе еуропалық ежелгі діндермен салыстыруға болады. Кейбір діндер пантеистік көзқарасты қабылдаса, басқалары жоғары жаратушы құдаймен қатар басқа құдайлар мен рухтардың болуын мойындайды, ал тағы біреулері әртүрлі құдайлар, рухтар және табиғаттан тыс күштерді мойындайтын таза политеизмді ұстанады. Африканың дәстүрлі діні, әлемдегі көптеген ежелгі дәстүрлер сияқты, ауызша хабарлауға негізделген. Бұл дәстүрлер діни қағидалар емес, аңыздар мен әңгімелер арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан мәдени сәйкестік. Адамның жеке өмірінде қоғам, отбасы және қоршаған орта маңызды рөл атқарады. Адамдар ата-бабаларының рухтарының басшылығына сенеді. Африканың көптеген дәстүрлі діндерінде рухани көшбасшылар мен діни қызметкерлер бар. Бұл адамдар қоғамның рухани және діни тұрғыдан сақталуында маңызды рөл атқарады. Шамандарға ұқсас, болашақты болжаумен және кеңес берумен айналысатын мистиктер мен емшілер де бар. Бұл дәстүрлі емшілерді ата-бабалар немесе құдайлар шақырады. Олар қатаң оқудан өтеді және ем үшін табиғи шөптерді қалай қолдануды және жасырын затты қайда екенін білмей табу сияқты басқа да құпия дағдыларды үйренеді. Африканың дәстүрлі діні ата-бабалардың тірі туыстарымен рухани байланыста болады деп сендіреді. Көптеген ата-бабалардың рухтары жақсы және мейірімді болады. Ата-бабалардың рухтарының теріс әрекеттері адамдарды ескерту үшін ұсақ ауруларды тудыруы мүмкін. Африканың жергілікті діндері ата-бабаларға табынуға, рухтар әлеміне, табиғаттан тыс күштерге және ерік-жігерге (кейінірек дамыған сенімдерден айырмашылығы) сенуге негізделген. Өлген адамдар (және жануарлар немесе маңызды заттар) рухтар әлемінде әлі де бар және физикалық әлемге әсер ете алады немесе онымен қарым-қатынас жасай алады. Ислам, христиандық және иудаизм пайда болғанға дейін политеизмнің түрлері ежелгі Африканың көп бөлігінде және әлемнің басқа аймақтарында кеңінен таралған. Бір ерекшелік – фараон Ахенатон жасаған, өзінің Атон құдайына дұға етуді міндетті еткен қысқа ғасырлық монотеистік дін (Атонизмді қараңыз). Алайда, бұл египеттіктердің дәстүрлі дінін өзгертуге оның кіші ұлы Тутанхамон кедергі жасады. Жоғары құдайлар, басқа да ерекше құдайлар, ата-бабалардың рухтары, аймақтық рухтар және басқа да күштер дәстүрлі африкалық діндерде жиі кездесетін тақырыптар болып табылады, бұл ежелгі Африканың күрделі және дамыған мәдениетін көрсетеді. Кейбір зерттеулер Африкада, Ыбырайым діндері енгізілгенге дейін жоғары құдайға немесе күшке (көптеген басқа құдайлар, құдайлар мен рухтармен қатар, кейде адамдар мен жаратушы арасындағы делдал ретінде қарастырылады) сену сияқты монотеистік тұжырымдамалардың болғанын көрсетеді. Бұл жергілікті ұғымдар Ыбырайым діндеріндегі монотеизмнен өзгеше болды. Бір субөңірде орналасқан дәстүрлі африкалық діндердің арасында көбінесе ұқсастықтар бар. Мысалы, Орталық Африкада Конго Демократиялық Республикасы, Конго Республикасы, Руанда, Бурунди, Замбия және Малави елдерінде ұқсас діни дәстүрлер бар. Бұл елдердегі дәстүрлі діни тәжірибелерді ұстанатындар ата-бабаларына құрмет көрсету үшін рәсімдер өткізеді және жерді немесе "құдайларды" тиісінше "аймақтық культтар" немесе "ғибадатхана культтары" арқылы құрметтейді. Құдайлар мен ата-бабалар арасындағы шекара көбінесе даулы, бірақ ата-бабалар тірі адамдардан жоғары деңгейде өмір сүреді және олардың тірі ұрпақтарына бата немесе ауру сыйлай алады деп есептеледі. Ата-бабалар өз ұрпақтарына кеңес бере алады және бақыт пен құрмет сыйлай алады, бірақ олар сондай-ақ талаптар қоюы мүмкін, мысалы, олардың ғибадатханаларын дұрыс күтіп, тазартуды талап етуі мүмкін. Ата-бабаларға сенім дәстүрлі африкалық руханилықтың инклюзивті табиғатын көрсетеді, өйткені қайтыс болған ата-бабалар әлі де олардың тірі ұрпақтарының өмірінде рөл атқарады деп санайды. Олпуна батыс/исламның монотеизм анықтамасын қабылдамайды және мұндай ұғымдар күрделі африкалық дәстүрлерді көрсете алмайды және тым қарапайым дейді. Кейбір дәстүрлерде жоғары күш бар (басқа құдайлармен қатар), ал кейбіреулері жоқ. Монотеизм дәстүрлі африкалық руханилықтың құдайлар, құдайлар және рухтарды қабылдауының көптеген жолдарын көрсете алмайды. Ол дәстүрлі африкалық діндердің дін ғана емес, сонымен қатар әлемге көзқарас, өмір салты екенін қорытындылайды. Бұл күйге куәлік еткенде және түсінгенде, жақтастары белгілі бір ойлау немесе көзқарас тұжырымдамасының таза немесе символдық бейнесін көруге мүмкіндік алады. Бұл күнделікті өмірдегі осы ойлаудың тудырған сезімдерін олардан ажырату дағдыларын қалыптастырады. Мұндай ажырату және таза энергияның немесе сезімдердің табиғаты мен көздерін зерделеу осы энергияларды басқаруға және оларды күнделікті жағдайларда қабылдауға көмектеседі. Бұл осы энергияларды оң, мәдениетке сәйкес мінез-құлыққа, ойлауға және сөйлеуге түрлендіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл тәжірибелердегі адамдардың айтқан сөздері, мәдениетті білетін оқушы немесе бақсы тарапынан түсіндірілгенде, қоғамның (немесе жеке тұлғаның) мақсатына жетуіне көмектесетін бағыттарды ұсынуы мүмкін.

Highly complex animistic beliefs builds the core concept of traditional African religions. This includes the worship of tutelary deities, nature worship, ancestor worship and the belief in an afterlife, comparable to other traditional/nature religions around the world, such as Japanese Shinto or traditional European paganism. While some religions adopted a pantheistic worldview with a supreme creator god next to other gods and spirits, others follow a purely polytheistic system with various gods, spirits and other supernatural beings. Traditional African religion, like most other ancient traditions around the world, were based on oral traditions. These traditions are not religious principles, but a cultural identity that is passed on through stories, myths and tales, from one generation to the next. The community and ones family, but also the environment, plays an important role in one's personal life. Followers believe in the guidance of their ancestors spirits. Among many traditional African religions, there are spiritual leaders and kinds of priests. These persons are essential in the spiritual and religious survival of the community. There are mystics that are responsible for healing and 'divining' a kind of fortune telling and counseling, similar to shamans. These traditional healers have to be called by ancestors or gods. They undergo strict training and learn many necessary skills, including how to use natural herbs for healing and other, more mystical skills, like the finding of a hidden object without knowing where it is. Traditional African religion believe that ancestors maintain a spiritual connection with their living relatives. Most ancestral spirits are generally good and kind. Negative actions taken by ancestral spirits is to cause minor illnesses to warn people that they have gotten onto the wrong path. Native African religions are centered on ancestor worship, the belief in a spirit world, supernatural beings and free will (unlike the later developed concept of faith). Deceased humans (and animals or important objects) still exist in the spirit world and can influence or interact with the physical world. Forms of polytheism was widespread in most of ancient African and other regions of the world, before the introduction of Islam, Christianity, and Judaism. An exception was the short lived monotheistic religion created by Pharaoh Akhenaten, who made it mandatory to pray to his personal god Aten (see Atenism). This remarkable change to traditional Egyptian religion was however reverted by his youngest son, Tutankhamun. High gods, along with other more specialized deities, ancestor spirits, territorial spirits, and beings, are a common theme among traditional African religions, highlighting the complex and advanced culture of ancient Africa. Some research suggests that certain monotheistic concepts, such as the belief in a high god or force (next to many other gods, deities and spirits, sometimes seen as intermediaries between humans and the creator) were present within Africa, before the introduction of Abrahamic religions. These indigenous concepts were different from the monotheism found in Abrahamic religions. There are often similarities between traditional African religions located in the same subregion. Central Africa, for instance, has similar religious traditions in countries of the Democratic Republic of the Congo, the Republic of the Congo, Rwanda, Burundi, Zambia, and Malawi. The people in these countries who follow traditional religious practices often venerate ancestors through rituals and worship the land or a "divinity" through "regional cults" or "shrine cults", respectively. text=The defining line between deities and ancestors is often contested, but overall, ancestors are believed to occupy a higher level of existence than living human beings and are believed to be able to bestow either blessings or illness upon their living descendants. Ancestors can offer advice and bestow good fortune and honor to their living descendants, but they can also make demands, such as insisting that their shrines be properly maintained and propitiated. A belief in ancestors also testifies to the inclusive nature of traditional African spirituality by positing that deceased progenitors still play a role in the lives of their living descendants.|author=|title=|source=

Olupona rejects the western/Islamic definition of monotheism and says that such concepts could not reflect the complex African traditions and are too simplistic. While some traditions have a supreme being (next to other deities), others have not. Monotheism does not reflect the multiplicity of ways that the traditional African spirituality has conceived of deities, gods, and spirit beings. He summarizes that traditional African religions are not only religions, but a worldview, a way of life. When this trance like state is witnessed and understood, adherents are privy to a way of contemplating the pure or symbolic embodiment of a particular mindset or frame of reference. This builds skills at separating the feelings elicited by this mindset from their situational manifestations in daily life. Such separation and subsequent contemplation of the nature and sources of pure energy or feelings serves to help participants manage and accept them when they arise in mundane contexts. This facilitates better control and transformation of these energies into positive, culturally appropriate behavior, thought, and speech. Also, this practice can give rise to those in these trances uttering words which, when interpreted by a culturally educated initiate or diviner, can provide insight into appropriate directions which the community (or individual) might take in accomplishing its goal.

Спирттер

Африканың дәстүрлі діндерін ұстанатындар әртүрлі рухтарға және ата-бабаларына дұға етеді. Бұл табиғат, элементар және жануар рухтарын да қамтиды. Күшті рухтар мен құдайлар арасындағы айырмашылық көбінесе минимал болады. Африканың көптеген қоғамдары бірнеше "жоғары құдайларға" және көптеген төменгі құдайлар мен рухтарға сенеді. Бір ғана жоғарғы тұлғасы бар діндер де бар (Чуку, Ньеме, Олодумаре, Нгай, Руг және т.б.). Кейбіреулер екі құдай мен құдайшаны, мысалы, Маву Лизаны мойындайды. Африканың дәстүрлі діндері, әдетте, өлгеннен кейінгі өмірге, бір немесе бірнеше рухтар әлеміне сенеді, ал ата-бабаларға табыну – көптеген африкалық діндердегі маңызды негізгі ұғым. Кейбір африкалық діндер исламның, тіпті индуизмнің әсерінен басқа көзқарастарды қабылдады.

Әдет-ғұрыптар мен рәсімдер

Африканың барлық дәстүрлі діндерінде айырмашылықтардан гөрі ұқсастықтар көп, бірақ Якоб Олупона дәстүрлер арасындағы айырмашылықтар мен сан алуандықтан оларды толыққанды жалпылау қиын дейді. Құдайлар мен рухтарға құрбандықтар (жануарлар, көкөністер, пісірілген тағамдар, гүлдер, жартылай бағалы тастар мен қымбат металдар) арналып, құрмет көрсетіледі. Сенушілер құдайлардың немесе рухтардың қалауын аруақтарға жол тауып немесе олармен кеңесе отырып білуге тырысады. Дәстүрлі африкалық діндер табиғи құбылыстарды – толқындар мен қайшылықтарды, айдың өсуі мен азаюын, жаңбыр мен құрғақшылықты, сондай-ақ егісшіліктің ритмдік үлгісін қабылдайды. Готлиб пен Мбитидің сөзіне сүйенсек, қоршаған орта мен табиғат дәстүрлі африкалық діндер мен мәдениеттің барлық қырларына сіңген. Бұл, негізінен, космология мен сенімдердің табиғи құбылыстар мен ортамен тығыз байланысты болуынан туындайды. Африка халқының космологиясы арқылы ауа райының барлық түрлерін, күн күркірі, найзағай, жаңбыр, күн, ай, жұлдыздар және т.б. басқаруға болады. Табиғи құбылыстар адамдардың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Мысалы, Серер дініндегі ең қасиетті жұлдыздардың бірі – Юнир (Сириус жұлдызы) деп аталады. Ұзақ жылдар бойы егіспен айналысқан Серер жоғары діни қызметкерлері (Салтиг) Йонир фазасы басталар алдында Фатиктегі Xooy рәсімінде (болжау рәсімі) жылдық уағыздарын оқып, қыс айларын болжап, шаруаларға егін егуді бастауға көмектеседі. Дәстүрлі емшілер көптеген аймақтарда кездеседі және олардың практикасы әртүрлі деңгейде діни элементтерді қамтиды.

Адалдық

Африка – көптеген этникалық топтар мен мәдениеттерден тұратын үлкен құрлық болғандықтан, болжау жасаудың бір ғана тәсілі жоқ. Болжау амалын кішкентай заттармен – сүйектермен, каури бұқалауларымен, тастармен, былғары жолақтарымен немесе жалпақ ағаш кесектерімен жүзеге асыруға болады. Кейбір болжаулар ағаштан жасалған қасиетті болжау тақталарын пайдаланады немесе жерде (көбінесе шеңбер ішінде) орындалады. Африканың дәстүрлі қоғамдарында көптеген адамдар болжаушыларға үнемі жүгінеді. Әдетте, осы амалға ешқандай тыйым салынбайды. Болжаушылар (сондай-ақ ділдер) өмірде кеңес беру үшін және шөптермен емдеу туралы білімдері үшін де ізделіп табылады.

Ubuntu-ның атауы

Убунту – нгуни банту тілінен шыққан термин, «адамдық» дегенді білдіреді. Ол кейде «Мен бармын, себебі біз бармыз» (сондай-ақ «Мен бармын, себебі сен барсың») немесе «басқаларға көрсетілетін адамгершілік» (зулу тілінде umuntu ngumuntu ngabantu) деп аударылады. Ксоса тілінде осы термин де қолданылады, бірақ көбінесе оның мағынасы философиялық тұрғыдан «барлық адамзатты байланыстыратын ортақ сезім мен бірлікке сенім» ретінде түсіндіріледі. Бұл Африка немесе африкалық текті адамдардың адамды нағыз адам етіп қалыптастыратын құндылықтары мен әдет-ғұрыптарының жиынтығы. Осы құндылықтар мен әдет-ғұрыптардың ерекшеліктері әртүрлі этностық топтарда әртүрлі болғанымен, олардың бәрі бір нәрсеге тоқтайды: шынайы жеке тұлға – үлкен және маңызды қарым-қатынастар, қоғамдық, әлеуметтік, экологиялық және рухани әлемнің бір бөлігі.

Қасиеттілік пен жамандық

Африканың дәстүрлі дініндегі ізгілік көбінесе өмірдің қоғамдық жағына қатысты міндеттерді орындаумен байланысты. Мысалдарға ата-ана мен қарттарға құрмет көрсету, балаларды тиісті тәрбиелеу, қонақжайлылық көрсету, адал, сенімді және батыл болу сияқты әлеуметтік мінез-құлық жатады. Африканың кейбір дәстүрлі діндерінде мораль, адамның немесе қоғамның өмір салтына қатысты Құдайға бағыну немесе бағынбаумен байланысты. Кикую тайпасы бойынша, олардың басты жоғарғы жаратушысы Нгай, кіші құдайлар арқылы әрекет етеді, ізгі адамға оның ішкі дауысы (ар-ұжданы) ретінде сөйлейді және оны жол сілтейді деп сендіреді. Көп жағдайда, басқа діндерге өткен африкалықтар өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен тәжірибелерін сақтап, оларды біріктіретін синкретизмді қолданады.

Қасиетті жерлер

Дәстүрлі діндердегі қасиетті орындардың кейбірелері – Нри Игбо, Сангомар нүктесі, Ябоябо, Фатик, Ифе, Ойо, Дагоме, Бенин қаласы, Уида, Нсукка, Канем-Борну, Игбо Укуу және Туллап Кипсигис сияқты, және тағы да басқалары.

Діни қуғын-сүргін

Африканың дәстүрлі діндері христиандар мен мұсылмандар тарапынан қуғын-сүргінге ұшырады. Осы діндердің жақтастары ислам мен христиан діндеріне күшпен көшірілді, қаралап, шеттетуге ұшырады. Осы қасіреттерге кісі өлтіру, соғыс ашу, қасиетті орындарды жою және басқа да зұлматтар кіреді. Қуғын-сүргін мен кемсітушілік, сондай-ақ дәстүрлі қоғаммен, мәдениетпен және туған нанымдармен үйлеспеушілік салдарынан динка халқы ислам мен христиандық үйретімдерді көбінесе қабылдамады немесе назарға алмады.

Өңірлер бойынша дәстүрлер

Бұл тізім тек бірнеше кең таралған дәстүрлермен шектеледі.

Африка диаспорасы

Афроамерикандық діндер ата-бабаларға табынуды қамтиды және Ориша, Лоа, Водун, Нкиси және Алуси сияқты құдайлық рухтар пантеонымен қатар жаратушы құдайды да қамтиды. Осы әртүрлі африкалық дәстүрлердің діни синкретизмінен өзге, олардың көптегені халықтық католицизм элементтерін, оның ішінде халықтық қасиеттілерді және халықтық діннің басқа да түрлерін, сондай-ақ американдық жергілікті діндерді, спиритизмді, рухшылдықты, шаманизмді (кейде энтеогендерді қолдануды қоса алғанда) және еуропалық фольклорды да қамтиды. Рухани денсаулыққа бағытталған Obeah және Hoodoo сияқты түрлі "емдеу" рухани дәстүрлер де бар. Америкадағы африкалық діни дәстүрлер әртүрлі болуы мүмкін. Олардың африкалық тамыры айқын болмауы немесе Тринидад Ориша сияқты діндердегідей толығымен африкалық сипатқа ие болуы мүмкін.