Кіріспе
Operation Century – 1995 жылғы желтоқсанда Эссекс, Англиядағы Реттендонда үш зорлық-зомбылыққа бейім есірткі сатушыларының өлтірілуін тергеу үшін Эссекс полициясы жүргізген жасырын операцияның кодолық атауы. Операцияға РУК арнайы бөлімінің қызметкерлері көмектесті. Операцияның мақсаты – үш адамды өлтіру туралы ақпаратқа ие болуы мүмкін деген күдікпен ұсталған адамдарға қысым жасап, оларды және/немесе басқаларды қылмыстық жауапкершілікке тарту.
Шолу
Операция барысында тұтқындаулар жасалмады және қылмыстық қудалауға негіз болатын ешқандай дәлелдер табылған жоқ. Реттендондағы өлтірулерге байланысты кейіннен қозғалған қудалау ісінің барлығы "Ғасыр" операциясы тоқтатылғаннан кейін полиция жүргізген операцияларға негізделді. "Ессекс" және "Royal Ulster Constabulary Special Branch" қызметкерлері "Ғасыр" операциясы кезінде қолданған тактикалар полицияның күдіктілерге қатысты ауыр қорқытулар жасауына әкелді. Операция 1996 жылдың 9 ақпанында кешке Канар Уорфтағы Доклендтерде болған жарылыспен бірге өтті, бұл бұрынғы құрлықтағы республикалық бомбалау кампаниясының атысты тоқтату келісімінің аяқталуын білдірді. Үш адамның өлтірілуіне куәгер болғандарды қайта орналастыру және куәгерлерді қорғау бағдарламасына қатыстырды. Эссекске қатысты күдікпен қаралатын біріне Белфасттан телефон соғылды. Реттендондық үш адамның өлтірілуіне тікелей ирландиялық байланыс болған жоқ, тіпті жарылысқа да қатысы болмады. Полиция жасырын операция үшін пайдалану мақсатында ирландиялық мәселені ғана енгізді. Бұл телефон қоңырауларының транскрипттері қолжетімді болды (кейінірек және "көздер" деген жазбаны қараңыз) және полиция ақырында оларды Белфасттағы арнайы бөлімнің қызметкерлері жасағанын мойындауға мәжбүр болды. Бұл қоңыраулар Эссекске қатысты күдікпен қаралатын адамдарға Ирландиядан, RUC арнайы бөлімінің қызметкерлері республикалық есірткі сатушылар (ирландтық Билли және ирландтық Джон) кейпінде бірнеше рет жасалды. Олар ұйымдық қолдау көрсетуге дайын екенін және Реттендон қазасына қатысты бір күдіктінің қылмыстық әрекеттерін қаржыландырғанын, ақшаны қайтаруды талап етіп отырғанын мәлімдеді. Бұл амал күдіктілерді кездесуге келісуге итермелемеді. Эссекс полициясы/арнайы бөлімі операция барысында қандай деңгейдегі қауіп-қатер мен зорлық-зомбылыққа барғанын дәл көрсету қиындық тудырды – тіл өте жаман және қорқынышты болды (және күдіктілер оны өлім жазасы сияқты қабылдауы мүмкін еді – "құжаттар" көздеріне сілтеме жасаңыз). Sun газеті мен (Essex Basildon Echo) газеттерінде жарияланған мәліметтерден полиция операциясының осы аспектісіне қатысты үлкен наразылық білдірілгені анық көрінеді. 1996 жылдың 26 ақпанындағы қоңырауда жасырын арнайы бөлім қызметкері: "Менде (мәтін өшірілген) А деңгейлері бар, (мәтін өшірілген) адамдарды (мәтін өшірілген) өлтіруде А деңгейлерім бар. Сен (мәтін өшірілген) осы қоңырауларды (мәтін өшірілген) қабылдауың керек, өйткені сен (мәтін өшірілген) атысты тоқтатуға жақынсың. Мен сеніңмен өте (мәтін өшірілген) жақын арада байланысамын. Мен жолымды табамын, мен (мәтін өшірілген) көлігіңді қадағалаймын" деді. Осылайша қаза тапқандардың бірінің өмірлік серігі, оның жас баласы бар әйел осы жағдайдың құрбаны болды. Ол сол кезде осы қорқыту тактикасын Белфасттағы республикашылар қолданбайтынын білмегенін айтады, сондықтан ол Эссекс полициясынан көмек сұрады. Полиция мәселені тергегеннен кейін, қоңыраулар Белфасттан жасалғанын, республикалық байланыстар бар екенін және соңғылары Ұлыбританияның материгіне өтіп кеткенін, содан бері полиция олардың ізін жоғалтқанын хабарлады. Бұл жасырын полиция операциясының салдарынан қатты қайғыға ұшыраған ананың күйзелісіне келтіргені айыпталады. Осы жасырын полиция операциясы туралы мәліметтер 1997 жылдың соңында Реттендон қазасына байланысты сотталған адамдардың ісін қарау кезінде жария болды. "Ғасыр" операциясының "күдіктілерінің" бірі жазған полицияға телефон арқылы жасалған қорқытулар туралы жазылған уақытпен белгіленген магнитофон жазбалары сотта қорғаныс тарапынан дәлел ретінде ұсынылды және ойнатылды. Олар жасырын полиция шақырулары "Ғасыр" операциясы ашылған сайын қауіпті бола бастағанын көрсетті, өйткені күдіктілер Белфаст республикашыларының Эссекстегі қылмыстық кәсіпорындарды қаржыландырғанына сенбеді, сондықтан жасырын офицерлер күткендей әрекет етпеді. Операцияның өте даулы сипаты журналистерді оны ұйымдастырған аға офицермен (директив-суперинтендант Иван Диблимен) мәселені көтеруге итермеледі. Дибли бұл тактиканы орынды деп санағаны белгілі болды, өйткені Рейчел Никеллді өлтіру ісі бойынша Колин Стаггқа қарсы (Метрополитен полициясы) жасырын операция ("Эдзелл операциясы", 1993-1994) сот судьясы Огналл айыптауды қатаң түрде жоққа шығарғанмен, заңсыз деп жарияламаған, өйткені полиция өте ұятты әдістерді қолданған.
Қызмет көрсету стандарттары
Ессекс полициясы жарияланған Қызмет Көрсету Стандарттарын (SDS) әзірлегенімен мақтанатын. SDS 1.4 Ессекс полициясының қылмыстық құқық бұзулармен байланысты тергеуге негіздері бар адамдарға "Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының принциптеріне сәйкес, әрбір адамның қадір-қасиеті мен құндылығын ескере отырып" қалай қарым-қатынас жасау керектігін баяндады. Дегенмен, осы жасырын полиция операциясында бұл Қызмет Көрсету Стандарттары қолданылмады – дереккөздердегі сілтемелерді қараңыз.
Эссекс полициясының бастығы
Сол кездегі Эссекс штатының полиция бастығы Джон Х. Берроу, CBE, хаттарында былай деп жазды:
"Эссекс полициясы қылмыс жасады деп күдіктелген адамдармен қарым-қатынаста ең жоғары принциптерді сақтауға және осылай болып қалуға міндеттенді" (1998 жылдың 14 мамыры), "Беделді іс-қимыл жоспары тікелей қауіп төндірмейтін, шынайы сценарий жасауға бағытталған" (1998 жылдың 29 мамыры), "Мен «Ғасыр» операциясынан туындаған мәселелерді кері перспективадан немесе гипотетикалық тұрғыдан талдауға дайын емеспін және одан әрі көмектесе алмаймын" (1998 жылдың 11 маусымы). Эссекс штатының жоғары дәрежелі офицері (детектив-суперінтендант Иван Дибли) кейіннен бұқаралық ақпарат құралдарына берген сұхбатында «Ғасыр» операциясы бойынша күдіктелгендердің кейбірімен қалыпты жағдайда қарым-қатынас жасау ниеті болмағанын айтып мақтанды және олардың «Ғасыр» тергеуі басталған сәттен-ақ Реттендондағы кісі өлтіруге күдіктелгендер ретінде қарастырылғанын мәлімдеді. Сондай-ақ, детектив-суперінтендант Дибли журналистерге «Ғасыр» тактикасын қолдану арқылы ол «жаңа жол ашып отырғанын» және егер дәлелдер жиналған жағдайда соттан құтыла алатындай болады деп үміттенедін айтты. Тағы бір күмәнді және сот цензурасынан өткен жасырын полиция операциясы («Эдзелл» операциясы – сол кездегі Речел Никелл кісі өлтіру ісі бойынша Метрополитен полиция қызметімен жүргізілді) де детектив-суперінтендант Дибли полицияның «Ғасыр» операциясын іске асыруға лайықты деп шешкеніне себеп болды деп журналистерге мәлімдеді.
Essex Police is, and will remain, committed to ensuring the highest principles in dealing with persons suspected of committing crimes " (14 May 1998), "The approved plan of action quite specifically sought to create a realistic scenario without direct threats being made against any individual" (29 May 1998), "I am not prepared to engage in retrospective or hypothetical analysis of issues emanating from Operation Century and can assist no further. (11 June 1998)
A senior Essex officer (Detective Superintendent Ivan Dibley) subsequently boasted in a media interview that he had had no intention of approaching certain Century suspects in the normal way and claimed that those Century suspects had been Rettendon murder suspects from the start of their Rettendon investigations. It was similarly stated to journalists by Det. Supt. Dibley that in deploying Century tactics he was "breaking new ground" and hoping that they'd get away with it at court if evidence had been obtained. Another highly dubious and judicially censored undercover police operation (Operation Edzell – deployed by the Metropolitan Police Service in the then relatively current Rachel Nickell murder case) was also cited to journalists by Supt. Dibley as the backdrop against which Century had been adjudged by police as being fit to deploy.
Эсекс полиция басқармасы
Реттендон үштік қырқынының соты аяқталғаннан кейін (1998 жылдың қаңтары) Ессекс полиция органының төрағасына және барлық мүшелеріне (1998 жылдың 14 ақпаны) үндеу жасалды. Үндеулер «Ессекс полициясының» «Қызмет көрсету стандарттарына» сәйкес келу туралы келісіміне орай жасалды. (Ол кездегі) EPA төрағасы (Энтони Пил, 1998 жылдың 20 ақпаны) «ойландыратын хат үшін» алғыс айтты. Егер «Ғасыр» операциясының тактикасы қандай да бір мойысқан куәліктерді тудырған болса, «ол әрі қарай қандай да бір (қылмыстық) сотта қабылданбас еді» деп мәлімдеді. Ол «Ессекс полиция органының» «Ғасыр» операциясының тактикасына қатысты қызығушылығын азайтуға тырысып, «ұлттық БАҚ-тың ешқайсысы «Ғасыр» операциясы туралы хабарламаған» және ол «сол газетке берілген ақпараттың көзін» білмейтінін айтты. Полиция органдары «оперативтік мәселелерге» араласпауы керек екенін, белгілі бір полиция шағымдану рәсімі бар екенін және оның білгенінше, ешқандай шағым түскен жоқ екенін атап өтті. «Осы нақты жағдайда Полиция органы Ессекс полициясының аса қатыгез қылмысты ашқанына және бұл аймақтың тиімді полициялық қызметін жақсарту мақсатындағы Жергілікті полиция жоспарының мақсаттарына толық сәйкес келеді деп санайды». Бір жыл өткен соң, келесі хатында (1999 жылдың 2 наурызы) Пил «Ғасыр» операциясының «негізінен операциялық полиция мәселесі екенін, яғни Орган үшін мәселе емес екенін» айтып, бұрынғы пікірін растады. «Тергеу мәселелері дұрыс бекітілгенін өзім тексердім, сондықтан оларды Орган назарына жеткізудің қажеті жоқ».
Ішкі істер министрлігінің жауап хаты
Ішкі істер министрлері Кейт Хой мен Пол Боатенгке үсыныстар жасалды. 1999 жылдың 19 мамырында Хой Боатенгтің (күні қараңғыланған) хатын қоса берді, онда «Сенчури» операциясы «барлық дәстүрлі әдістер таусылғаннан кейін және қылмыстық желіге енудің соңғы құралы ретінде» қолданылғанын жазды. Барлық мәселелер мен шешімдер қабылдау алдында ең жоғары деңгейде қарастырылды. Полиция қызметкерлерінің іс-қимылдары мен қабылдаған шешімдері операциялық сипатта болғандықтан, олар полиция бастығының жауапкершілігінде болады. Министрлердің полиция командирлерінің операциялық жауапкершілігіне араласуға құқығы жоқ. Егер олардың жұмысы туралы нақты алаңдаушылықтар болса, мәселені тікелей полиция бастығымен көтеруді ұсынамын. Кейт Хой «бұл күткен жауап емес екенін» айтты.