Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бірмандық пышақ
Burmese knife
Dha (; сондай-ақ dah деп те жазылады) – бірман тілінде "пышақ" және "қылыш" деген сөздерді білдіреді, бұл тай тіліндегі daab немесе darb (ดาบ) сөздерімен ұқсас, бір жақты жиекті қылышқа қатысты қолданылады. Дха термині көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдерінде, әсіресе қазіргі Мьянма (Бирма), Таиланд, Юньнань, Лаос және Камбоджада қолданылатын түрлі-түрлі пышақтар мен қылыштарды атау үшін қолданылады.
Dha (; also spelled dah) is the Burmese word for "knife" and "sword" similar term to daab or darb (ดาบ) in Thai language for a single edge sword. The term dha is conventionally used to refer to a wide variety of knives and swords used by many people across Southeast Asia, especially present day Myanmar (Burma), Thailand, Yunnan, Laos, and Cambodia.
Шығу тегі
Дханың Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен қолданылуы және таралуы оның нақты шығу тегін анықтауды қиындатады. Дханың шығу тегі қазіргі Қытайдың оңтүстігіндегі Юньнань провинциясынан көшіп келген бірмалықтар мен тайлықтарға байланысты болуы мүмкін. Хмер және мон халықтары тайлар мен бірмалықтар келгенге дейін қалыптасқан; мүмкін, олар дханы ойлап тапқан, себебі Анкордағы XIII ғасырлық бейнелерде бұл қару бейнеленген. Аймақтың тарихында осы топтардың бірінің үстемдік құрған көптеген кезеңдер болды, олар өздерінің мәдениеті мен қаруларын бағындырылған аймақтарға әкелді. Қоршаған аймақта мағыналары сәл өзгеше ұқсас терминдер де бар. Қытай тіліндегі "дао" (кантон тілінде "ду") сөзі "пышақ" дегенді білдіреді, бірақ бір жақты жиектері бар кез келген қаруды да білдіруі мүмкін. Гималайдан дао Оңтүстік-Шығыс Азияға тарады, онда ол қазіргі түріне келді. Бірма тілінде "дха" деп айтылса, кхмер тілінде "дав" (Khmer:ដាវ) деп аталады және ол малай тіліндегі "педанг" және "сунданг" сөздерімен (құбылыс) байланысты болуы мүмкін, олардың мағынасы "қылыш". Малай тілінде "дап" сөзі ұзын сапты қылышты білдіреді. Таиландта дха "краби" (กระบี่) сөзімен сәйкес келеді, бірақ эквивалентті тай тіліндегі термин – "дааб", ол әдетте бір жақты қылыш. Качин халқы қолданатын качин дхасының жапырағы шамамен 18 дюймге жетеді.
The broad use and diffusion of the dha across Southeast Asia makes it difficult to attribute the definitive origin. The dha may have its origins with the Burmese people and Tai people who migrated to the area from present day Yunnan Province in southern China. The Khmer and Mon peoples were well established before the arrival of the Tai or the Burmese people; perhaps they invented the dha as 13th century reliefs at Angkor depict the weapon. The history of the region includes many periods where one or the other of these groups dominated, bringing along their culture and weapons to conquered areas. Similar terms exist in the surrounding area with slightly different meanings. The Chinese word dao (dou in Cantonese) means knife but can refer to any bladed weapon with only one edge. From the Himalayas, the dao spread to Southeast Asia where it came into its present shape. While it is pronounced dha in Burmese, among Khmer speakers it is known as dav (Khmer:ដាវ) and it may be related to the Malay words pedang and sundang, meaning sword. A related term, dap, means a long handled sword in Malay. In Thailand, the dha corresponds to the krabi (กระบี่) but the equivalent Thai term is daab which is usually a single edge sword. The Kachin dha used by the Kachin people has a long blade which is around 18 inches.
Анатомия
Дха жергілікті жерлерге байланысты айтарлықтай өзгереді, бірақ оларды сол аймақтың басқа қарулары мен құралдарынан ерекшелейтін бірнеше ерекшеліктері бар. Осы ерекшеліктерге дөңгелек қималы тұтқа, бір жақты, ұзын, бірақ жұмсақ иілген (кейде қолдану бағытына қарай жоғары, ал кейде төмен) пышақ және қорғағыштың болмауы жатады. Осы сипаттамалары бар пышақтар мен қылыштарды аймақтың этникалық топтары бір типті деп санайды, бірақ жергілікті стиль мен дәстүрге байланысты айырмашылықтар болады. Ұшының пішіні әртүрлі болуы мүмкін: жоғары көтерілген, төмен қарай иілген, тікбұрышты немесе сүйегі тәрізді. Пышақтардың бетіне әртүрлі жазулар түсірілуі мүмкін, олар қарапайым шебердің белгісінен бастап күрделі өрнектерге және инкрустацияларға дейін жетеді. Тұтқасы қол енінен бастап ұзынға дейін болуы мүмкін. Пышақ пен тұтқа ұзындығының арақатынасы 2:1 жиі кездеседі. Осы ұзын тұтқаларына қарамастан, көптеген дха бір қолмен қолдануға арналған, бірақ екі қолмен қолданылатын түрлері де бар. Қорғағыш кішкентай болады немесе тіпті болмауы мүмкін. Тай дабының қорғағышы жапон катанасының қорғағышына ұқсас болуы мүмкін. Монтаньяр дхаларындағы қорғағыш тұтқа диаметрінен аспайды және ол аралық ретінде қарастырылуы мүмкін. Тұтқа құрылысы түріне, аймағына немесе шығу тегіне байланысты әртүрлі болады. Тұтқа қарапайым ағаштан, ратанмен оралған немесе шағаланың терісімен қапталған, ал күміс пен піл сүйегімен әшекейленген болуы мүмкін. Тұтқа ұшы болуы да, болмауы да мүмкін. Қыны екі ағаш жолақтан, көбінесе бамбуктан жасалады және металл ленталармен, ратанмен (мысалы, "ауылдық" дха) немесе толығымен металлмен бекітіледі.
Dha vary considerably according to locality but they share a few features that define them apart from other weapons and tools of the area. These features are a round cross section grip, a long, gently curving blade (sometimes upward, other times downward in the direction of use) with a single edge, and no guard. Knives and swords with these characteristics are viewed by ethnic groups of the region as being of a single type, albeit with variations arising from local style and tradition. There are a large number of possible shapes for the tip, with upswept, downswept, squared off and spear like varieties all being found. The blades are often inscribed, which can range from a simple maker's mark to quite intricate designs that may also feature inlays. Hilts range from hand width to quite long. A blade/hilt length ratio of 2:1 is not uncommon. Despite these long handles, most dha are meant for single handed use, although some two handed weapons exist. Guards are small, if present at all. Thai daab may have a guard similar to that of the Japanese katana. The montagnard dha may have a guard that barely exceeds the diameter of the handle and they can be regarded more as a spacer. The construction of the hilt varies widely by type and region or origin. Hilts range from simple wood, possibly wrapped in rattan or covered in ray skin, to elaborately worked silver and ivory. Pommels may or may not be present. Scabbards are made from two strips of wood, often bamboo, secured by metal bands, rattan (e. g., "village" dha), or completely wrapped in metal.
Ішкі түрлері
Бірмандық дха (ဓား);: Жұдыны тік (немесе көбінесе тік). Тай дааб / дарб (ดาบ): Жұдыны сәл иіледі. Лаос дааб / дарб (ດາບ): Жұдыны айқын иіледі, сондай-ақ күрделі өрнектер мен басқа да әшекейлеулер бар.
Burmese dha (ဓား); : The spine is straight (or mostly straight). Thai daab/darb (ดาบ): The spine curves slightly. Laos daab/darb (ດາບ): The spine curves significantly, and has more detailed carving and other tooling.