Кіріспе

XV ғасырдың бірінші жартысындағы Солтүстік Италиядағы соғыстар. Ломбардиядағы соғыстар – Венеция Республикасы мен Милан герцогтігі және олардың одақтастары арасындағы төрт науқанда Солтүстік Италиядағы гегемония үшін күресте болған қақтығыстар, ол Ломбардия экономикасын қиратты. Олар 1423 жылдан бастап 1454 жылы Лоди шарты қол қойылғанға дейін жалғасты. Осы кезеңде Италияның саяси құрылымы өзгерді: бәсекелес коммуналар мен қала-мемлекеттердің жиынтығынан Италияның картасын 15-шы ғасырдың соңына және 16-шы ғасырдың басындағы Италия соғыстарының басталуына дейін құрайтын бес ірі итальяндық аумақтық держава пайда болды. Олар: Венеция, Милан, Флоренция, Папа мемлекеттері және Неаполь. Тоскана мен Солтүстік Италияның маңызды мәдени орталықтары – Сиена, Пиза, Урбино, Мантуя, Феррара – саяси тұрғыдан ығыстырылды. Италия құрлығындағы билік саясатына венециялықтардың қатысуының нәтижесі де, себебі де болған бұл соғыстар венециялық аумақты Адда өзенінің жағалауына дейін кеңейтті, Италияның қалған бөлігін алма-кезек одақтастыруға, бірақ ұсақ шайқастарға ұшыратты. Тепе-теңдіктің өзгеруі Флоренцияның адалдығы болды, ол бастапқыда Висконти Миланының басып кіруіне қарсы Венециямен одақтасты, кейіннен Франческо Сфорцамен Венецияның аумақтық қатеріне қарсы одақтасты. 1454 жылы жасалған Лоди бейбітшілігі Солтүстік Италияға қырық жылға салыстырмалы бейбітшілік әкелді, Венецияның қақтығыстары басқа бағытқа бұрылды. Лоди шартынан кейін 40 жылға созылған тұрақтылық орнады, күштер тепе-теңдігі сақталды. Осы кезеңде бес итальяндық держава арасында өзара агрессия жасамау туралы уәде берілді, бұл кейде Итальяндық лига деп аталды. Милан мен Неаполь арасында жиі шиеленістер болғанымен, 1494 жылы Италия соғыстары басталғанға дейін бейбітшілік сақталды, себебі Милан Франция королінен Неаполь патшалығына талап ету үшін көмек сұрады.

Бірінші науқан

Милан герцогы Филиппо Мария Висконтидің аумақтық мүдделеріне қарсы төрт науқанның біріншісі Форлидің иесі Джорджио Орделаффидің қайтысымен байланысты болды. Ол Висконтиді тоғыз жасар мұрагері Теобальдо II-нің қамқоршысы етіп тағайындаған. Соңғысының анасы, Имола иесінің қызы Лукреция дельи Алидоси келіспей, өзі регенттікке ие болды. Форли тұрғындары көтеріліс жасап, қалаға Милан Висконтинің кондотьеросы Аньоло делла Перголаны шақырды (14 мамыр 1423 ж.). Флоренция Висконтиге соғыс жариялады. Оның капитаны Пандольфо Малатеста Имоланың Алидосилеріне көмектесу үшін Романьяға кірді, бірақ ол жеңіліске ұшырады және қала 14 ақпанда қоршауға алынды. Жас Луиджи дельи Алидоси Миланға тұтқын ретінде жіберілді, ал бірнеше күннен кейін Фаенцаның иесі Гидантонио Манфреди Висконти партиясына қосылды. Флоренция әскері, бұл жолы Карло Малатеста басшылығында, шілдеде Загонара шайқасында тағы да жеңілді; Карло тұтқынға алынып, Висконти босатты және оған қосылды. Сөйтіп Флоренция Николо Пиччинино мен Оддо да Монтонеді жалдады, бірақ екеуі де Валь-ди-Ламоне шайқасында жеңіліске ұшырады. Оддо қаза тапты, бірақ Пиччинино Манфредиді Висконтиге қарсы соғыс жариялауға көндірді. Романьядағы сәтсіздіктен кейін Флоренция Висконтиге қарсы Лигурия бағытынан күш көрсетуге тырысып, Неапольдің арагондықтарымен одақтасты. Алайда, Миланға қарсы күресу үшін Генуяға жіберілген 24 арагондық галереядан тұратын флот та, құрлықтағы әскер де сәтсіз болды. Осы уақытта Пиччинино мен басқа кондотьеро Франческо Сфорцаны Висконти жалдады, ол да Гвидо Торелло басшылығымен Тоскананы басып алуға әскер жіберді. Ол кейіннен Флоренция әскерін Ангиари мен Фагжуола шайқастарында жеңді. Флоренцияның бұл сәтсіздігіне 1425 жылғы 4 желтоқсанда Венеция Республикасымен жасалған келісім қарсы келді. Келісімге сәйкес, соғыс екі тараптың бірлескен қаржысымен жүргізілуі керек еді: Ломбардиядағы жаулап алынған жерлер венециялықтарға; ал Романья мен Тосканадағы жерлер флоренциялықтарға берілуі керек еді. Кондотьеро Карманьола Лиганың бас капитаны болып тағайындалды. Келесі шайқас маусымдарында (1425–26) Карманьола, жақында Висконтидің қызметінде болған, ұзақ қоршаудан кейін, Висконти атынан бұрын алынған Брешияны қайта басып алды. Осы уақытта По өзеніндегі венециялық флот, Франческо Бембо басшылығымен, Падуаға дейін жетті, ал флоренциялықтар Тосканадағы барлық жерлерін қайтарып алды. Висконти, оның ықыласына ие болу үшін Форли мен Имоланы Папаға өткізген болатын, ол делдалдыққа шақырды. Папаның елшісі Николо дельи Альбергатидің араласуымен 1426 жылғы 30 желтоқсанда Венецияда бейбітшілік шартына қол қойылды. Висконти Лигурияда Флоренция басып алған жерлерді қайтарып алды, бірақ Савойдың Амадей VIII басып алған Верчелли аймағынан және Венецияға өткен Брешиядан бас тартуға, сондай-ақ Романья мен Тосканаға қол сұғуды тоқтатуға міндеттенді.

Екінші науқан

Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. Император Зигизмундтың кеңесімен Висконти оны ратификациялаудан бас тартты және 1427 жылдың мамырында соғыс басталды. Миландықтар бастапқыда жеңіске жетіп, Касалмаджорені басып алып, Брешеллоны қоршауға алды; онда жіберілген флотты Бембоның венециялық флоты өртеп жіберді; алайда, Николо Пичинино 29 мамырда Готтоленго шайқасында Карманьоланы жеңе алды. Венеция қолбасшысы оны кері тартты және 12 шілдеде Касалмаджорені жаулап алды, ал Парма маңындағы бірнеше қамалдардың иесі Орландо Паллавичино Висконтиге қарсы көтерілді, себебі Амадей VIII және Монферраттың Иоанн Якоб Ломбардияға шығыстан шабуыл жасады. Висконти сол кездегі ең мыкты кондотьерилерге, мысалы Сфорца, делла Пергола, Пичинино және Гидо Тореллоға сене алды. Олардың өзара қызғанышын басу үшін ол Жоғарғы қолбасшы Карло Малатестаны тағайындады. Соңғысы Миландықтарды Маклодио шайқасында (1427 жылдың 4 қазаны) бастап, Карманьола басқаратын венециялықтардан күйретілді. Алайда, жеңіс шешуші болған жоқ, ал Висконти Амадеймен келісімге келіп, оған Верчеллиді беріп, оның қызы Савой Марияға үйлендірді. Бірақ, Сфорцаны генуэздік эмигранттар жеңгендіктен және Сигизмундтың көмегі келмегендіктен, Висконти келісім шарты жасауға шақыруыл жасады. Папаның делдалдығымен 1428 жылдың 18 сәуірінде Феррарада бейбітшілікке қол қойылды. Бергамо мен Кремада (1429) венециялық губернатор орнатылды, сондай-ақ Венецияның Брешия және оның контадосын (айналасы) иеленуі расталды. Флоренциялықтар жаңа билікке қарсы көтерілген Вольтеррадан басқа, жоғалтқан бекіністерін қайта алды. Бұл қаланы басып алуға жіберілген әскерлер, Николо Фортебраччо басшылығымен, кейіннен Луккаға шабуыл жасауға жіберілді, оның әміршісі Паоло Гвиниджи бұрын Висконтидің жағында болған еді.

Үшінші науқан

Үшінші соғыс (1431-1433 жж.) Висконти луккалықтардың мүддесін қолдап, Франческо Сфорцаны 3 мың атты әскермен оларға жібергендіктен басталды; алайда, Сфорцаны кондотьер кеткеннен кейін Лукканы қоршауды жалғастырған флоренциялықтар елу мың дукатқа сатып алды. Қоршаудағылар шақырған Висконти Генуя Республикасын Флоренцияға қарсы соғыс жариялауға итермеледі. Олардың қолбасшысы Гидантонио да Монтефелтро Серхио өзенінің жағасында жеңілгеннен кейін (1430 жылдың 2 желтоқсаны), флоренциялықтар Венециядан қайтадан көмек сұрап, жаңа папа, Евгений IV-нің, венециялықтардың қолдауымен, бұрын тарап кеткен Лигасын қайта құруға тырысты. Висконти Пичинино мен Сфорцаны қайтадан жалдады, олар тағы да Карманьоламен бетпе-бет келді. Лига әскері алғаш рет Сончинода (1431 жылдың 17 мамыры) жеңіліске ұшырады, Луиджи Колонна Кремонада венециялықтарды жеңді, Кристофоро Лавельо Монферрат әскерлерін кері шегіндірді, ал Пичинино Тосканада бекем позициялар құрды. Жаңадан қайта жаңғырған Лига үшін тағы бір алаңдатушы жайт – Павия маңында Николо Тревизани басқарған По флотының жойылғаны (23 маусым). 1431 жылы Висконти Монферраттың Иоанн Якобына қарсы көмек үшін Савойяның Амадей VIII-нен құнды одақтас тапты. Венеция 1431 жылдың 27 тамызында Сан-Фруттуозо шайқасында Генуяға қарсы теңіз жеңісіне қол жеткізді, бірақ құрлықта Венеция әскерлерінің қолбасшысы Карманьола сақтықпен әрекет етіп, тікелей шайқастан жалтарды, бұл оның Висконтимен келісімге келген болуы мүмкін деген күдік тудырды, ал Висконтиге императорлық тәжді алу үшін Италияға келген Сигизмунд қосылды. Нәтижесінде Карманьола қызметтен шеттетілді; Ондық кеңес оны қайта шақырды, ол 1432 жылдың наурыз айында тұтқындалды, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталды және Дож сарайының сыртында басы кесілді. 1432 жылдың қарашасында Пичинино Делебио шайқасында Венеция әскерін Милан мен Вальтеллинаның біріккен әскерлері талқандады, Серениссима 1431 жылы осы аймақтарды басып алған болатын. 1433 жылдың мамырында Феррара бейбіт шарты тұрақсыз жағдайды заңдастырды. Флоренцияның Луккамен және оның одақтастарымен болған соғысы да бұрынғы жағдайға оралумен аяқталды, бірақ Лиганың жетекшілерінің жетістіксіздігі олардың беделін төмендетті: Венеция дожы Франческо Фоскари отставкаға кетуге айналды, ал Козимо де Медичи Падуада тұтқындалды және үй қамауында болды. Бейбіт келісімнің тағы бір салдары Монферраттың Савойяның қарауына өтуі болды.

Төртінші науқан

"Төртінші соғыс" деп аталатын кең ауқымды мәселелер кондотиерлер арасындағы шайқастарда жекеленіп көрінді: Гаттамелата, кейіннен Франческо Сфорца номиналды түрде Венеция үшін күресті, ал Висконти жағынан Николо Пичинино басшылық етті, ол Евгений IV-ке Марке аймағын қайта басып алуға уәде берген еді. Бірақ, ол Равенна мен Болоньяны басып алғанда, қалаларды Милан билігін мойындауға мәжбүр етті. Пичинино, Жан Франческо Гонзаганың қолдауымен, Венецияның Ломбардиядағы иеліктеріне шабуыл жасады. 1438 жылдың қыркүйегінде ол Брешияны қоршап алды және Бергамо мен Веронаға шабуылдады. Бұған жауап ретінде Венеция Флоренциямен және Франческо Сфорцамен одақ құрды, соның ішінде сол кездегі көрнекті капитан Астор II Манфреди және Ферраралық Николо III де болды, оған қолдау көрсеткені үшін Полесине аймағы қайта қалпына келтірілді. Миландықтар Тосканада және Сончинода (14 маусым 1440 ж.) бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Соғыс Венеция үшін жеңіске жеткендей көрінді, Сфорца жеңіс құрметіне Венецияға сапарлады. Алайда, Пичинино 1441 жылдың ақпан айында Романьядан оралып, Сфорцаның Чиаридегі гарнизонын талқандады. Сфорца Мартиненгоны қоршады, бірақ Пичинино оның кез келген жолмен шегіну мүмкіндігін тоқтатқанда, жағдай Милан үшін қайта жағымды бола бастады. Жеңіс енді оның қолында деп сенген Пичинино, Висконтиден Пьяченцаның билеу құқығын алмастыруды сұрады. Миланның әміршісі оның орнына Сфорцамен келісімге келуді жөн көрді. Каврианада Сфорца екі тараптың арасында делдалдық рөл атқарды, соның арқасында Карманъола басын жоғалтқан оқиға қайталанды. 20 қараша 1441 жылғы Кремона бейбіт шартында ірі аумақтық өзгерістер болған жоқ: Венеция Равеннаны, Флоренция Касентиноны сақтап қалды. Пичинино Парма аймағындағы Орландо Паллавичиноның жерлерін алды, ал Филиппо Мария Висконти Генуяның тәуелсіздігін мойындады және Тоскана мен Романьядағы жағдайға араласуды тоқтатуға уәде берді.

Бесінші науқан

Ұрыс алаңдарынан тыс, маңызды династиялық және саяси өзгерістер болды: Франческо Сфорца Висконти қызметіне кіріп, оның қызы Бьянка Мария Висконтиге үйленді, ал Флоренция Козимо де Медичи басшылығымен жаңа бағытқа бет бұрды. Висконти 1447 жылы қайтыс болғаннан кейін Франческо Сфорца 1450 жылдың мамырында Миланға жеңіспен кірді. Енді екі коалиция құрылды: Сфорцаның Миланы бір жағынан Медичидің Флоренциясымен одақтасты, ал екінші жағынан Венеция және Арагон Корольдігіне (Неапольге) қарсы тұрды. Соғыстың басты өңірі Ломбардия болып қала берді. 1452 жылдың сәуірінде Венеция Республикасы Милан герцогтығына соғыс жариялады, миландықтар Адда өзенін кешіп, Бергамо және Брешия округтеріне шабуыл жасады. Бірақ миландықтар Бергамоны жаулап алып, Брессиананың үлкен бөлігін басып алғанмен, 1453 жылдың көктемінде венециялық армия қолбасшысы Жакопо Пичинино жоғалған территорияларды қайтарып алды. Оның шабуылы 25-29 мамыр аралығында Понтевико қамалымен тоқтатылды, сол кезде Серениссима Оглио өзені бойындағы маңызды порт және бекініс болған Понтевиконы қайтарып алды. 1453 жылдың жазында Пичинино Сфорца әскеріне қарсы маңызды жеңіске қол жеткізуге көп рет тырысты, бірақ шешуші жеңіске ие бола алмады. Керісінше, 15 тамызда миландық армия Геди шайқасынан кейін Гедиді және Брессиананың үлкен бөлігін басып алды. Күзде Франческо Сфорца өзінің одақтасы, Анжу графы және Неаполь королі Рене Анжумен (француз армиясына қолбасшылық еткен) бірікті. Осылайша, біріккен франко-миландық армия шамамен 20 000 жаяу әскер мен 3 500 атты әскерден тұрды: 16-19 қазан аралығында олар Понтевико қамалын сәтті қоршады, ал 17 қарашада Орцинуовиді сәтті қоршады. Соның нәтижесінде Брессиана Милан герцогы мен Анжу графы толыққанды басып алды. Ломбардиядағы соңғы венециялық қалалар – Бреша, Бергамо және Крема еді. 1454 жылдың басында жағдай өзгерді: француз сарбаздары соғыстан шаршап, миландықтармен үнемі болатын қақтығыстардан көңілі толып, өз тактикалары итальяндықтардан нашар екенін түсініп, Рене Анжудың келісімімен соғыстан шығуға шешім қабылдады. Осылайша француз армиясы соғыстан шығып, Милан мен Венеция бейбітшілікке келуге келісті. Сәуір айында олар Лоди шартын жасады, бұл келісім Италиядағы бесінші күш – Папа Николай V-тің батасымен Венеция, Милан, Флоренция және Неаполь арасындағы жалпы келісімнің негізін құрады. Лоди бейбітшілігі көбінесе Еуропалық саяси принцип – күш тепе-теңдігінің саналы түрде пайда болуының символы ретінде қарастырылады.