Кіріспе
Сонымен қатар атымен ұқсас опера Россиниге тиесілі.
Иванхоу – сэр Уолтер Скотттың 1819 жылғы романы негізінде жазылған үш актілі романтикалық опера. Музыкасын сэр Артур Салливан жазса, либреттосын Джулиан Стёрджис жасаған. Опера 1891 жылдың 31 қаңтарында Корольдік ағылшын опера театрында 155 рет сахнаға қойылды, бұл үлкен опера үшін рекордты көрсеткіш. Сол жылы тағы алты қойылым өтіп, жалпы саны 161 рет сахналанды. 1894–1895 жылдары Карл Роза опера труппасымен гастрольдік сапарда болды, бірақ содан бері сирек қойылады. 2010 жылы Chandos Records лейблінде операның толық, кәсіби жазылған нұсқасы жарық көрді. Осыдан кейін бірнеше ағылшын композиторлары ағылшын тілінде жаңа опералар жазды, олардың кейбіреулері ағылшын тақырыбында болды. Карл Роза опера труппасы 1870-ші жылдардың соңы мен 1880-ші жылдары олардың көптеген операларын сахнаға қойды. Артур Салливан Еуропаның қалыптасқан стильдерін негізге ала отырып, "эклектикалық" стильдегі үлкен опера жазуды ұзақ уақыттан бері армандаған. 1885 жылғы сұхбатта ол былай деді: "Болашақтың операсы – компромисс. Мен осы туралы ойлап, жұмыс істеп, күтім жасап, армандадым. Гауди және жалтыраған мелодиялары бар француз мектебі емес, оның нәзік жарықтары мен көлеңкелері, театрлық эффекттері мен әсерлі тұзақтары емес; сонымен қатар, зорлықпен әсер ететін, қараңғы және ауыр үнді әуендерімен, мистикасымен және нақты емес сезімдерімен Вагнер мектебі де емес; фантастикалық мелодиялары мен фьоритуралары және алыстан келген эффекттері бар итальян мектебі де емес. Бұл үш мектептің арасындағы келісім – әрқайсысының артықшылықтарын таңдау. Мен өзім осы жаңа мектептегі үлкен опера жазуға тырысамын. Иә, бұл тарихи шығарма болады, және бұл менің өмірлік арманым. Мен құдайлар мен аңыздарға негізделген операға сенбеймін. Бұл неміс мектебінің кінәсі. Бұл метафизикалық музыка, бұл философия. Бізге жан-жақты, сезімтал, құмарлық сезімі бар кейіпкерлер керек. Музыка ақылға емес, жүрекке сөйлеуі керек. Мен жоспарлап отырғандай, мұндай жұмысқа біраз уақыт керек болады." 1870-ші жылдардың соңы мен 1880-ші жылдары Ричард Д’Ойли Карт Гилберт пен Салливан операларын сахнаға қойып үлкен жетістікке жетті. 1880-ші жылдардың соңында, Карл Роза операларының сәттілігінен шабыттанған Карт, Артур Салливанның көмегімен, комедиялық опера үшін жасағандай, гран-опера үшін де сондай табысқа жеткізуді көздеді. Салливан ұзақ жылдардан бері күрделі шығармалар жазуға аңсаған. Карт 1888 жылдың желтоқсанында Корольдік ағылшын опера театрының құрылысын бастады және Салливанға жаңа театрдың тұсаукесерлік шығармасын жазуды тапсырды. 1890 жылы Карт бірнеше композиторлармен, соның ішінде Фредерик Коуэнмен байланысып, Иванхоу операсын жазуды сұрады. Стёрджис 1889 жылдың көктемінде немесе жазының басында Иванхоу операсының либреттосын жазуға кірісті. Либреттода романнан тікелей алынған тілдер қолданылды және негізгі оқиға өзгертілген жоқ. Алайда, романның ұзақ және оқиғаға толы мазмұнын сахналық шығармаға сыйғызу үшін либретто көрермендердің роман туралы біліміне сүйенеді және көптеген көріністерді қысқартады, сонымен қатар Гурт шошқашы, Освальд, Седриктің қызметшісі, король Джонның кейбір кеңесшілері және Ательстан дайын емес сияқты кейіпкерлерді толығымен жояды. 1890 жылдың сәуір айында Гилберт Савой театрындағы серіктестік шығындары, соның ішінде вестибюльге жаңа кілем төсеу мәселесі бойынша Картке қарсы шықты. Гилберттің таңғалуы мен ашуына орай, Салливан Карттің жағын алды – өйткені Карт оның операсын өндіріп жатқан еді. Гилберт мамыр айында Картке және Салливанға сотқа шағымданып берді. Іванхоу операсының жазылу кезеңінің көп бөлігінде сот ісі жалғасты, Салливан 1890 жылдың қыркүйегінде Гилбертке "бұл жағымсыз іске байланысты денсаулығы мен психикасы нашарлағанын" жазды. "Бірнеше фунт үшін атымыз бір-біріне қарсы шыққанды көргенімде әлі де қатты шоққа түстім". Салливан партитураны Карттың жоспарланған өндіріс мерзіміне үлгермей аяқтады, ал өндіруші орындаушыларға, экипажға және басқаларға ақы төлеуге мәжбүр болғандықтан шығындар артты, ал театр бос тұрды. Салливан кешіккені үшін Картке 3000 фунт стерлинг айыппұл төлеуге міндетті болды.
"The opera of the future is a compromise. I have thought and worked and toiled and dreamt of it. Not the French school, with gaudy and tinsel tunes, its lambent lights and shades, its theatrical effects and clap trap; not the Wagnerian school, with its somberness and heavy ear splitting airs, with its mysticism and unreal sentiment; not the Italian school, with its fantastic airs and fioriture and far fetched effects. It is a compromise between these three – a sort of eclectic school, a selection of the merits of each one. I myself will make an attempt to produce a grand opera of this new school. Yes, it will be an historical work, and it is the dream of my life. I do not believe in opera based on gods and myths. That is the fault of the German school. It is metaphysical music – it is philosophy. What we want are plots that give rise to characters of flesh and blood, with human emotions and human passions. Music should speak to the heart, and not to the head. Such a work as I contemplate will take some time." During the late 1870s and through the 1880s, Richard D'Oyly Carte had earned great success by producing the Gilbert and Sullivan operas. By the late 1880s, perhaps encouraged by the operas produced by Carl Rosa, Carte aspired to do for grand opera what he had done for comic opera, with the assistance of Arthur Sullivan, who had long yearned to compose more serious works. Carte began building the Royal English Opera House in December 1888, and he commissioned Sullivan to write the venture's inaugural work. During 1890, Carte contacted several composers, including Frederick Cowen, asking them to compose operas to succeed Ivanhoe in the new house. Sturgis set to work on Ivanhoe in the spring or early summer of 1889. The libretto uses some of the language directly from the novel and does not change the basic story. However, in condensing the lengthy and action packed novel for a stage work, the libretto relies on the audience's knowledge of the novel and omits many scenes, also entirely omitting the characters of Gurth the Swineherd, Oswald, Cedric's manservant, some of King John's advisors, and Athelstane the Unready, among others. In April 1890, Gilbert had challenged Carte over partnership expenses at the Savoy Theatre, including a new carpet for the lobby. To Gilbert's surprise and indignation, Sullivan sided with Carte – after all, Carte was producing his opera – and Gilbert sued Carte and Sullivan in May. The lawsuit was ongoing during much of the period of composition of Ivanhoe, and Sullivan wrote to Gilbert in September 1890 that he was "physically and mentally ill over this wretched business. I have not yet got over the shock of seeing our names coupled in hostile antagonism over a few miserable pounds". Sullivan completed the score too late to meet Carte's planned production date, and costs mounted as the producer had to pay performers, crew and others, while the theatre sat empty. Sullivan was required to pay Carte a contractual penalty of £3,000 for his delay.
Өндіріс және соңынан
Иванхоу және Корольдік ағылшын опера театры 1891 жылғы 31 қаңтарда Уэльс ханзадасы мен ханшайымы және корольдік отбасының басқа мүшелерінің қатысуымен ашылды. Қойылымның көркемдік деңгейі жоғары болды: 64 музыканттан тұратын оркестр, 72 хоршы және 120 эпизодтық рольдегі актерлер жұмыс істеді. Перси Андерсон костюмдерді, ал Хоуз Крейвен және басқалар декорацияларды жасады, сахналық безендіруді Хью Мосс жүзеге асырды, ал Франсуа Сельье мен Эрнест Форд дирижерлік міндетті кезекпен атқарды. Форд сонымен қатар Иванхоу үшін фортепианолық партияны да аранжировкалады. Жас тенор Джозеф О'Мара осы рөлде өте жақсы өнер көрсетті. Хордың мүшесі Р. Скотт Фиш кейіннен Савой театрында Д'Ойли Карте опера компаниясының жетекші орындаушысы болды. Қойылымның сәтті болуы үшін барлық мүмкіндіктер пайдаланылды, соның ішінде "көркемдік әсерлердің барлық түрлері" қолданылды. Опера рекордтық 155 рет тізбектеп қойылды және бастапқыда жоғары табыс әкелді. Прессада мақтауға ие болды, бірақ кейбір сыншылар либреттоға қатысты ескертулер жасады. Ашылу кешінен шыққан оннан астам рецензияның ішінде тек Шоу мен Фуллер Мэтлендтің сын-пікірлері жағымсыз болды. Иванхоу шілде айында жабылды, опера театры опера маусымы аяқталған соң жазғы демалысқа шықты. Қарашада театр қайта ашылғанда, кейінге шегерілгеннен кейін Карте Андре Мессажердің "Ла Башош" операсын (Дэвид Бисфэмнің Лондон сахнасындағы алғашқы өнері) қойды, оны Иванхоудың алты қосымша қойылымымен (бұл жолы айтарлықтай залалға ұшырады) және содан кейін "Ла Башош" жеке қойылды, ол 1892 жылдың қаңтарында жабылды. Мақатқа ие болғанына қарамастан, "Ла Башош" үлкен театрды толтыра алмады, ал шығын көбейе берді. Карте Коуэн, Герман Бемберг, Хамиш Макканн және Горинг Томасқа жаңа опералар тапсырыс берген. Бембергтің "Элейн" операсы аяқталған, ал Коуэннің "Сигна" операсы наурыз айында аяқталуға тиіс болса да, Карте оларды шығарудың қиын немесе тым қымбат боларын және жаңа театрды табысты етуге өзінің күші жетпейтінін түсінді. "Pall Mall Gazette" газеті былай деп жазды: "Содан кейін, ең маңызды сұрақ - лондондықтар ағылшын операсын қалайды ма? Мырза Д'Ойли Картеге аяу керек, және оның опералық маржандарын оларды бағаламайтындарға лақтыруының қалай болатынын көру қиын. Соңғы есепте, ағылшынның опера театры - музыкалық зал". Иванхоудың бастапқы табысына қарамастан, опера театры сәтсіздікке ұшырады, ал кейінгі жазушылар осы сәтсіздік үшін Иванхоуды әділетсіз баптады. Сыншы Герман Клейн айтқандай, "бұл британдық лирикалық өнер тарихында сәттілік пен сәтсіздіктің ең таңғажайып үйлесімі болды!". Иванхоудың репетиторы болған сэр Генри Вуд өзінің автобиографиясында: "Егер Картеде тек бір операның орнына алты операның репертуары болса, ол Лондонға ағылшын операсын мәңгілікке орнатуға мүмкіндік берген болар еді. Иванхоудың соңғы қойылымдарында мен Евгений Одиннің бас рөлдегі "Ұшқан голландықты" дайындап жаттым. Ол керемет болған болар еді. Алайда жоспарлар өзгеріп, "Голландиялық" қойылымнан алынып тасталды". Сара Бернхардттың қойылымдарынан кейін Карте театрды сатуға мәжбүр болды. Сэр Август Харрис басқаратын консорциум театрды сатып алып, оны "Сарайдың музыка залы" және кейіннен "Сарайдың сарай театры" деп атады. Бүгінде ғимарат "Сарай театры" деп белгілі. Иванхоудың Карл Роза опера компаниясымен 1894 жылғы желтоқсаннан 1895 жылғы маусымға дейін сәтті турнелік қайта жаңғыруы болды (опера бастапқыда төрт сағатқа жуық уақытқа созылды). Тур кезінде актерлік құрам өзгерді; кейбір қойылымдарда Морис де Брейси рөлін Корольдік ағылшын опера театрында Локсли рөлін сомдаған В. Х. Стивенс орындады. Карл Роза 1895 жылдың соңында бұл шығарманы тағы да турнеге шығарды, ал кейбір қойылымдарда (мысалы, Ливерпульдегі Корольдік сот театрында 1896 жылғы 21 наурызда) Ребекка рөлін 1891 жылы Лондонда Ровенаның (кейін Ребекканың) рөлін сомдаған Эстер Паллизер орындады. 1895 жылғы қарашада Берлиндегі қойылым одан әрі қызығушылық тудырмады, бірақ 1903 жылы Кристалл сарайында концерттік қойылым өтті. Содан кейін, сэр Томас Бичемнің 1910 жылғы Корольдік опера театрындағы екі қойылымынан басқа, Иванхоу кәсіби репертуардан жоғалып кетті, 1919 жылы Нью-Йорктегі Парк театрында Американдық әншілер қоғамының бір апталық қойылымынан басқа. Опера 1929 жылы BBC радиосында екі рет көрсетілді, Лондонның сымсыз оркестрімен 1910 жылғы қойылымдарды жүргізген Перси Питт жүргізді. Стенфорд Робинсон соғыстар арасында тағы бір хабар таратуды жүргізді және 1991 жылғы 23 қарашада Бостон музыка академиясының концерті өтті.
Қысқаша мазмұны
1891 жылы көрермендер Скотттың ең көп сатылған романын жақсы білген. Салливан мен Стержис осы фактіге сүйенді, сондықтан опера кітаптан алынған, байланыссыз эпизодтарды қасақана сахналап көрсетеді және бүкіл оқиғаны қайта баяндауға тырыспайды. Бұл қазіргі заманғы көрермендерге, оқиғамен осы деңгейде таныс болмағандықтан, қиындық тудыруы мүмкін.
Музыка
"Граммофон" журналы "Иванхо" операсын "британ операсы тарихындағы ең маңызды туындылардың бірі" деп бағалаған. "Граммофон" операны жазу кезінде дирижер Дэвид Ллойд Джонстың: "Салливан өз заманының барлық музыкасымен тығыз байланыста болды. Вагнериандық элементтер бар: нүктелі ырғақтардың қолданылуы, әрқашан 4/4 өлшемінде – сіз "Майстерзингер" немесе "Лоэнгриннің" әсерін сезінесіз деп ойлаймын. Мысалы, екінші актінің соңындағы ерекше дуэтті Вердилік деп айтуға болады. Әрине, жеке ариялар бар, бірақ толық ансамбль тек соңында ғана орындалады. Ребекканың ариясы өте қызықты туынды. Ол ән салғанда шығыстық сипатты күшейту үшін cor anglais аспабын пайдаланады, ал Салливан бұл мотивті Лейпцигте студент кезінде, сондағы Синагогада болған діни қызметте естігенін айтқан. Ол опера емес екенін музыкадан бірден байқауға болады! Міне, бастапқыда виртуоздық элементтерге назар салыңыз. Оған өте білікті оркестр қажет. Савой театрындағы жұмысында ол әрқашан шағын оркестрмен, тек бір гобоймен шектелген. Ал мұнда ол кеңейе алды, мұны музыкадан сезінуге болады." деп келтірген. 1995 жылы Родерик Даннетт (Opera Now журналының рецензенті) BBC Radio 3-тің "Britannia at the Opera" сериясы үшін бір сағаттық "қысқартылған нұсқасын" жазды. Сонымен қатар, 1998 жылғы "Sullivan & Co.: The Operas That Got Away" CD-сінде операдан екі ән, ал сопрано арияларының екеуі Дебора Ридел Ричард Бонингпен және Opera Australia оркестрімен бірге "The Power of Love – British Opera Arias" (1999, Melba MR 30110) альбомында жазылған. "Иванхоның" толық, кәсіби жазбасы 2010 жылдың ақпанында Chandos Records лейблінде, Дэвид Ллойд Джонстың басқаруымен Уэльстің BBC Ұлттық оркестрінің орындауында жарық көрді. BBC альбомды шолып: "Бұл жаңа жазба, британдық әншілердің мықты құрамымен, Дэвид Ллойд Джонстың сенімді басшылығымен Уэльстің BBC Ұлттық оркестрінің жанды орындауымен толығымен сәтті аяқталған. Композитор немесе дирижерден шабыттың азайған сияқты кейбір эпизодтар бар, бірақ жалпы алғанда бұл керемет жетістік. Айқас сахнасының көшпенділігінен, екі хордың керемет үйлесімінен, нәзік сезім мен құштарлыққа толы сәттерден, қызықты шайқастар мен күшті драмалық оқиғалардан тұратын бұл жазба монументалды туындының қазіргі заманғы көрермендерге лайық екенін көрсетеді." деген қорытынды жасады. Альбом 2010 жылдың 6 ақпанында аяқталған аптадағы Specialist Classical Chart-та #5 орынға ие болды. Эндрю Лэмб "The Gramophone" журналында жазғандай, жазбаның табысы Ллойд Джонстың "драматикалық қарқынының" арқасында, ал Иванхо, Ребекка және сэр Брайан рөлдеріне тамаша актерлер таңдалған. Реймонд Уокер келіседі: "Дэвид Ллойд Джонс ешқашан асықпаған, бірақ әрқашан мақсатты түрде алға жылжыған күшті қарқыны үшін құттықтаймыз." Ол әншілер мен хорды да жоғары бағалады. Ричард Траубнер бұл пікірге қарсы болды. Ол әншілерді мақтағанмен, көптеген темптердің тым асығыс болғанын сезді. 2008 жылы Джефф С. Дейли Нью-Йорк университетіндегі 2002 жылғы докторлық диссертациясы негізінде "Иванхо және оның 19 ғасырдағы "алдын-алалары" туралы кітабын жариялады. Дейли Скотттың романдары, әсіресе "Иванхоның" неге жиі бейімделгенін түсіндіреді. Ол операның мәтіні мен музыкасын талқылайды. Операны сынға алу туралы тарауда (9-тарау) ол "Иванхоның" бастапқыда Джордж Бернард Шоудан басқа, жағымды пікірлер алғанын, бірақ кейінірек сыншылар, олардың кейбіреулері туындыны ешқашан көрмеген, оған теріс қарағанын атап өтеді.
<blockquote>"Sullivan was very much in touch with all the music of his time There are bits which are definitely Wagnerian: the use of dotted rhythms, always in 4/4 time – you get the whiff of Meistersinger or Lohengrin, I think. There is, also, for example, a remarkable duet at the end of act 2, I would say Verdian in its sweep. There are, of course, the stand up arias, never a full ensemble until right at the end. Rebecca's aria is a very interesting piece. Whenever she is singing he uses the cor anglais to stress the sort of Eastern quality, and Sullivan claimed that this theme was one he had heard as a student in Leipzig, when he had attended a service at the Synagogue there. You can tell, and he quickly establishes it in the music, that he was not writing an operetta! Look at this, very early on, some virtuoso stuff. It needs a really accomplished orchestra. He had always been cramped by the small orchestra, only ever one oboe, that he had to make do with at the Savoy. Here he was really able to expand, you can feel it in the music." A 1995 hour long "compressed version" was recorded and presented by Roderic Dunnett (the Opera Now magazine reviewer) for his BBC Radio 3 Britannia at the Opera series. Beyond that, a 1998 CD, Sullivan & Co.: The Operas That Got Away features two songs from the opera, and two of the soprano arias were recorded by Deborah Riedel with Richard Bonynge and the Opera Australia orchestra on The Power of Love – British Opera Arias (1999, Melba MR 30110). The first complete, fully professional recording of Ivanhoe was released in February 2010, with David Lloyd Jones conducting the BBC National Orchestra of Wales, on the Chandos Records label. The BBC's review of the album concludes, "This new account, boasting a strong cast of top British singers, is thoroughly committed, with vibrant playing from the BBC National Orchestra of Wales under the steady hand of David Lloyd Jones. There are a few passages where inspiration seems to flag – either from composer or conductor – but in general this is a terrific achievement. From the lively pomp of the jousting scene, with its brilliant double chorus, to moments of exquisite tenderness and passion, to thrilling battles and powerful drama, this recording makes a compelling case for a monumental work that deserves a modern audience." The album charted at #5 on the Specialist Classical Chart for the week ending 6 February 2010 Andrew Lamb wrote in The Gramophone that the success of the recording is due to Lloyd Jones's "dramatic pacing", that the three key roles of Ivanhoe, Rebecca and Sir Brian are well cast. Raymond Walker agreed: "David Lloyd Jones must be congratulated for the energetic pace he sets, never rushed but always advancing in a purposeful way." He also praised the singers and chorus. Richard Traubner was a dissenting voice. Though he praised the singers, he felt that many of the tempi were too rushed. In 2008, a book was published about Ivanhoe and its 19th century "precursors" by Jeff S. Dailey, based on his 2002 doctoral dissertation for New York University. Dailey offers explanations of why Scott's novels, Ivanhoe in particular, were frequently adapted. He discusses the text and music of the opera. In the chapter on criticism of the opera (Chapter 9), he notes that Ivanhoe received generally favourable reviews early on, except from George Bernard Shaw, but that later critics, some of whom probably never saw the work, tended to be dismissive.