Кіріспе

Мәдени құзыреттілік, сондай-ақ мәдениаралық құзыреттілік деп аталатын мінез-құлықтар немесе әлеуметтік дағдылар жиынтығы – басқа мәдениет өкілдерімен тиімді және лайықты қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретін танымдық, эмоционалдық, мінез-құлықтық және тілдік дағдылардың жиынтығы. Мәдениаралық немесе әртүрлі мәдениеттерді білу – мәдени құзыреттілікке қол жеткізуге бағытталған оқыту түрлері. Тиімді мәдениаралық қарым-қатынас – қарым-қатынастың қатысушыларының күтілетін мақсаттарына жетумен аяқталатын мінез-құлықтарға байланысты. Лайықты мәдениаралық қарым-қатынасқа белгілі бір мәдениеттің талаптарына, жағдайдың ерекшеліктеріне және қарым-қатынас жасайтын тараптар арасындағы қарым-қатынас деңгейіне сәйкес келетін мінез-құлықтар кіреді.

Сипаттамалары

Мәдениеттер аралық жағдайларда тиімді және лайықты адамдар жоғары деңгейдегі мәдени өзіндік тануды көрсетеді және мәдениеттің мінез-құлыққа, құндылықтарға және сенімдерге тигізетін әсерін түсінеді. Белгісіздікке төзімділік: алаңдамай, түсініксіз жағдайларға назар сақтау және жағдай өзгеріп жатқанда ең тиімді жолды іздеп табу қабілеті. Әдетте, төзімділігі төмен адамдар өз сенімдерін растайтын ақпаратты іздейді, ал төзімділігі жоғары адамдар жағдайды және басқаларды түсінуге көмектесетін ақпаратты іздейді. Мәдениеттер аралық эмпатия: басқа адамның жағдайын зихи және эмоционалдық тұрғыдан көзге елестету қабілеті. Эмпатияны көрсетуге адамдармен эмоционалды байланыс орнату, қайырлылық таныту, бірнеше перспективадан ойлау және жақсы тыңдау қабілеттері кіреді.

Бағалау

Мәдениеттер аралық құзыреттілікті бағалау – көптеген дау-дамайларға толы сала. Бір сауалнама бойынша 3Қ үшін 86 бағалау құралы тізімделген. АҚШ Армиясының ғылыми-зерттеу институтының зерттеуі олардың сенімділігі мен жарамдылығын одан әрі зерттеуге ыңғайлы он сандық құралға дейін тізімді таңдап алды.

Сапалық бағалау құралдары

3С бағалау саласындағы зерттеулер, көлемді болмаса да, сандық құралдармен қатар сапалық бағалау құралдарының маңыздылығын көрсетеді. Мысалы, жағдайлық тапсырмаларға негізделген бағалау сияқты сапалық құралдар, мәдениаралық құзыреттілікті түсінуге көмектеседі. ICCA (Мәдениаралық коммуникация және ынтымақтастық бағалау) сияқты мәдениаралық коучингтік жүйелер бағалау мақсатын қоймайды; олар жеке қасиеттерді, күшті және әлсіз жақтарды анықтау арқылы жеке дамуға бағыттайды.

Денсаулық сақтау

Мәдени ерекшеліктерді ескеретін денсаулық сақтау көрсету науқастардың жағдайын жақсарта алады. 2005 жылы Калифорния штаты 1195 нөміріндегі заңды қабылдады, ол Калифорниядағы медицина мектептеріндегі науқастарға қатысты үздіксіз медициналық білім беру курстарына мәдени және тілдік құзыреттілік оқытуын қосуды талап етеді, осылайша сертификаттау кредиттерін алуға болады. 2011 жылы HealthPartners Білім және зерттеу институты аз ұлт өкілдері арасындағы денсаулықтағы теңсіздікті азайту мақсатында EBAN Experience™ бағдарламасын іске қосты, ең бастысы – Шығыс Африкадан келген иммигранттар арасында.

Мәдениеттер аралық құзыреттілік

Мәдениеттер аралық құзыреттілік (3С) әртүрлі академиялық тәсілдер мен кәсіби салалар зерттегендіктен, шатастыратын және қарама-қайшы анықтамаларға ие болды. Бір автор 3С-ке ұқсас он бір термин анықтады: мәдени білімділік, өткірлік, бағалау, сауаттылық немесе еркін сөйлеу, бейімделу, жағдайды түсіну, тәжірибе, құзыреттілік, хабардар болу, интеллект және түсінік. Қазіргі уақытта 3С-ті зерттеумен айналысатын АҚШ Армиясының ғылыми-зерттеу институты оны "адамдардың басқа мәдениеттерде тиімді бейімделуіне мүмкіндік беретін танымдық, мінез-құлықтық және эмоционалдық/мотивациялық компоненттер жиынтығы" деп анықтады. Академия, бизнес, денсаулық сақтау, мемлекеттік қауіпсіздік және дамуға көмек көрсететін ұйымдар 3С-ті әртүрлі жолдармен пайдалануға тырысты. 3С-ті қатаң зерттеудің жетіспеуі және "ақылға қонымды" тәсілдерге сүйену салдарынан көбінесе нашар нәтижелер алынды. Бұл үш саланың өзара байланысты аумақтарын сипаттау үшін тиімді ая болып табылады: қабылдау және білім деңгейінде 3С тілдік білімі мен аймақтық білімнен тәуелсіз жұмыс істей алады. Бірақ, ішкілендіру және бағалау деңгейлеріне жақындағанда, өзара байланысты аумақтар толыққанды жақындасады. Мәдениеттер аралық құзыреттілікті дамыту көбінесе жеке адамның әртүрлі мәдениеттермен қарым-қатынас кезіндегі тәжірибесіне негізделеді. Басқа мәдениет өкілдерімен өзара әрекеттесу кезінде адам әртүрлі мәдениеттерден екі адам арасындағы мәдени түсініктердің айырмашылықтарынан туындаған белгілі бір қиындықтарға тап болады. Мұндай тәжірибелер оны өзге ұлт өкілдеріне өз пікірін жеткізуге көмектесетін дағдыларды меңгеруге ынталандырады.

Мәдениеттер аралық құзыреттілік үлгілері

Мәдениеттер аралық коммуникативтік тілдерді оқыту моделі. Азия контекстінде EFL оқушыларының МКК дамыту қажеттілігіне жауап ретінде, бес кезеңнен тұратын (талдау – жобалау – әзірлеу – іске асыру – бағалау) ADDIE оқыту дизайны (ISD) моделі, EFL оқушылары үшін ICLT моделін құруға нұсқаулық ретінде қолданылады. ICLT моделі – МКК қабілетін дамытудың үздіксіз процесі. Модель үш бөлімнен тұрады: Тіл және мәдениет, негізгі оқыту процесі (Кіріс – Назар аудару – Практика – Нәтиже) және МКК, олар жүйелі түрде интеграцияланған. Екінші бөлім – оқушылардың МКК дамуына көмектесу үшін төрт оқыту кезеңінен тұратын негізгі бөлім. Әр кезең оқушылардың МКК дамуына көмектесу үшін білімді құру және дамыту процесінің бір қадамын көрсетеді.

Көшіп келушілер мен халықаралық студенттер

Шет елдерде тұратын адамдар үшін ерекше маңызды мәселе – қай мәдениетті ұстану керек: өз туған мәдениетін ме, әлде жаңа қоршаған ортаның мәдениетін ме? Халықаралық студенттер де осы мәселеге кезеседі: олар өздерінің мәдени шекараларын өзгертіп, айналасындағы мәдениетке бейімделуге, немесе өз туған мәдениеттерін сақтап, тек өз елдес адамдарымен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік алады. Туған мәдениетін сақтап қалуды шешкен студенттер университет өмірінде көп қиындықтарға тап болып, жиі мәдени дүмпулерді басынан өткізеді. Алайда, жаңа ортаның мәдениетіне бейімделіп, жергілікті студенттермен белсенді қарым-қатынас жасайтын халықаралық студенттер жергілікті мәдениет туралы білімдерін кеңейтіп, ортаға сіңуге жақын бола түседі. Мақалада былай делінген: "Сегменттелген ассимиляция теориясының жақтастары, аз әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерге ие және нәсілдік және этникалық азшылықтардан келген иммигранттардың балалары АҚШ мемлекеттік білім беру жүйесінде кездесетін нәсілдік, этникалық және гендерлік дискриминация мен қиындықтарға толы білім алу жолымен жүзеге асырады". Мұндай адамдарды екі мәдениеттілікке ие деп санауға болады.

Этноцентризм

Мәдениеттер аралық қарым-қатынаста ерекше көзге түсетін тағы бір мәселе – этноцентризмнен туындайтын көзқарас. Левайн мен Кэмпбелл этноцентризмді адамдардың өз мәдениетін немесе топты басқа топтардан жоғары санауы және оларды өздерінің өлшемшартымен бағалау бейімі деп анықтайды. Этноцентристік көзқарастармен, әртүрлі мәдениеттерді қабылдау мүмкіндігі шектеулі адамдар топтар арасында қақтығыс тудыруы мүмкін. Әртүрлілікке және мәдени топтарға немқұрайлылық, жылдам дамып жатқан әлемдегі бейбіт өзара әрекетке кедеріл келтіреді. Этноцентризмге қарсы тұратын нәрсе – этнорелятивизм: әлемдегі көптеген құндылықтарды, сенімдерді, нормаларды мәдени емес, жалпыға ортақ деп қарау қабілеті; басқа мәдениеттерді өз мәдениетімен теңдей құнды деп түсіну және қабылдау. Бұл – топ ішіндегі және топтан тысқары көзқарастың шегінен шығып, барлық топтарды бірдей маңызды және дұрыс деп санау, ал жеке тұлғаларды олардың мәдени ортасында қарастыру – дегенді білдіреді.

Мәдениеттік айырмашылықтар

Хофстедтің мәдени өлшемдер теориясына сәйкес, мәдени ерекшеліктер бірнеше өлшем арқылы бағалана алады. Оларды қабылдау және оларға бейімделу қабілеті – мәдениеттер аралық құзыреттіліктің негізгі шарты. Осы ерекшеліктерге мыналар кіреді: