Мәдени антропология: Адамдар арасындағы мәдени айырмашылықтарды зерттеу

Мәдени антропология – адамдар арасындағы мәдени айырмашылықты зерттейтін ғылым. Орта және глобалдық аракатысты зерделейді, тіршілік ортасына бейімделуге көмектеседі.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: Cultural anthropology — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Адамдар арасындағы мәдени айырмашылықты зерттеуге бағытталған антропологияның бір саласы. Мәдени антропология әлеуметтік антропологиядан өзгеше, ол мәдени өзгерісті антропологиялық тұрақтылықтың бір бөлігі ретінде қарастырады. Әлеуметтік-мәдени антропология термині мәдени және әлеуметтік антропология екі дәстүрін де қамтиды. Антропологтар мәдениет арқылы адамдардың генетикалық емес жолдармен қоршаған ортаға бейімделе алатынын, сондықтан әртүрлі ортада өмір сүретін адамдардың мәдениеттерінің әртүрлі болатынын көрсеткен. Антропологиялық теорияның көп бөлігі жергілікті (нақты мәдениеттер) және жаһандық (жалпы адам табиғаты немесе әр түрлі орындардағы/жағдайлардағы адамдар арасындағы байланыстар желісі) арасындағы қақтығысты бағалау мен қызығушылықтан туындады. Мәдени антропология бай әдістемеге ие, оған қатысушы бақылау (көбінесе далалық жұмыс деп аталады, себебі антрополог зерттеу орнында ұзақ уақыт өткізуі керек), сұхбаттасу және сауалнамалар кіреді.

Тарих

Қазіргі антропология 19 ғасырда Батыс әлеміндегі дамулармен бірге пайда бола бастады. Осы дамулармен қатар, адамдардың шығу тегі немесе біртұтастығы мен әртүрлілігі сияқты олар туралы көбірек ақпаратты анықтауға деген қызығушылық қайта жанданды. 20 ғасырда мәдени антропология мәдениеттер мен қоғамдарға көбірек плюралистік тұрғыдан қарауға көшті. Мәдени антропологияның дамуы 19 ғасырдың соңында, қай мәдениеттер "алғашқы", ал қайсысы "цивилизацияланған" деген сұрақтар Фрейдтің ғана емес, көптеген адамдардың ойын мазалады. Колониализм және оның процестері еуропалық ойшылдарды "алғашқы басқалармен" тікелей немесе жанама байланысқа түсірді. Мәдени антропологтардың алғашқы буыны әртүрлі адамдардың салыстырмалы жағдайына қызығушылық танытты – кейбіреулері заманауи дамыған технологияларға ие болса, ал енді біреулері тек тікелей қарым-қатынас тәсілдерін ғана білді және әлі де палеолиттік өмір салтын кешіп жатты.

Мәдениет ұғымы

"Мәдениет" терминінің антропологиялық мағынасын алғаш рет қалыптастырғандардың бірі – сэр Эдвард Тайлор: "Мәдениет немесе өркениет, кең, этнографиялық мағынасында, білімді, сенімді, өнерді, моральды, заңды, дәстүр-салтын, сондай-ақ адамның қоғам мүшесі ретінде қабылдаған барлық қабілеттерін және мінез-құлқын қамтитын күрделі тұтас нәрсе". Кейін "өркениет" термині В. Гордон Чайльд берген анықтамаларға уыс берді, онда мәдениет – жалпы ұғымға айналды, ал өркениет – мәдениеттің нақты бір түрі болды. Белфаст қаласындағы Куинс университетінің антропологиялық зерттеулер бұрынғы директоры Кей Милтонның сөзіне сәйкес, мәдениет жалпылама немесе ерекше болып келеді. Яғни, мәдениеттің барлық адамдарға қатысты болуы мүмкін, немесе ол белгілі бір топқа тән болуы мүмкін, мысалы, афроамерикандық мәдениет немесе ирланд-американдық мәдениет. Нақты мәдениеттер – құрылымдалған жүйелер, демек, олар өте нақты ретпен ұйымдастырылған, ал осы жүйеден кез келген элементті қосу немесе алып тастау оның тұрақтылығын бұзуы мүмкін.

Эволюционизмді сынға алу

Антропология әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі адамдардың өмірімен айналысады, әсіресе сенімдер мен тәжірибелер туралы пікірлермен байланыстырады. Бұл мәселені қарастырғанда, 19 ғасырдың этнологтары екі бағытқа бөлінді. Грэфтон Эллиот Смит сияқтылар, әртүрлі топтар бір-бірінен әлдебір жолмен, тікелей болмаса да, үйренген болуы керек деп сақты. Яғни, мәдени ерекшеліктер бір жерден екінші жерге таралады немесе "диффузияға" ұшырайды деді. Басқа этнологтар әртүрлі топтардың ұқсас сенімдер мен тәжірибелерді өздігінен жасауға қабілетті екенін айтты. "Тәуелсіз өнертабысты" қолдағандардың кейбіреулері, мысалы, Льюис Генри Морган, ұқсастықтар әртүрлі топтардың мәдени эволюцияның бірдей сатыларынан өткенін көрсетеді деп болжады (классикалық әлеуметтік эволюционизмді де қараңыз). Морган, атап айтқанда, қоғам мен мәдениеттің кейбір түрлері басқаларынан бұрын пайда бола алмайтынын мойындады. Мысалы, өнеркәсіптік шаруашылық қарапайым шаруашылықтан бұрын ойлап табылмауы мүмкін, ал металлургия металдарды өңдеудің алдындағы балқытпа процестерсіз (мысалы, қарапайым жерден жинау немесе кен өндіру) дамымауы мүмкін. Морган, 19 ғасырдың басқа да әлеуметтік эволюционистері сияқты, қарапайымнан өркениетке дейін белгілі бір ретпен даму бар деп сенді. 20 ғасырдың антропологтары барлық адамзат қоғамы бірдей сатылардан бірдей тәртіппен өтуі керек деген пікірді негізінен жоққа шығарды, себебі мұндай көзқарас эмпирикалық фактілерге сай келмейді. 20 ғасырдың кейбір этнологтары, мысалы Джулиан Стюард, мұндай ұқсастықтар ұқсас ортаға бейімделуді көрсетеді деп сақты. 19 ғасырдың этнологтары "диффузияны" және "тәуелсіз өнертабысты" өзара ерекшеленетін және бәсекелесетін теориялар ретінде қарастырса да, көптеген этнографтар екі процестің де орын алатыны және екеуінің де мәдени ұқсастықтарды түсіндіруге болатыны туралы консенсусқа келді. Бірақ этнографтар мұндай ұқсастықтардың көбінесе сыртқы екенін де көрсетті. Олар тіпті диффузия арқылы тараған ерекшеліктерге де әртүрлі мағыналар мен функциялар берілетінін байқады. Рональд Даустың көпсалалы зерттеулеріндегі ірі қалалардағы адамдардың шоғырлануын талдау, жаңа әдістерді жаһандық әлемде өмір сүретін адамды түсіну үшін қалай қолдануға болатынын және оның Еуропадан тыс елдердің әрекеттерінен қалай туындағанын көрсетіп, қазіргі заманғы антропологиядағы этиканың рөлін ерекшелендіреді. Осыған сәйкес, көптеген антропологтар мәдениеттерді салыстыруға, адам табиғаты туралы жалпылауға немесе мәдени дамудың әмбебап заңдарын табуға қарағанда, белгілі бір мәдениеттерді сол мәдениеттердің өзінің тұрғысынан түсінуге көбірек қызығушылық танытты. Мұндай этнографтар мен олардың шәкірттері "мәдени релятивизм" идеясын қабылдады, яғни, басқа адамның сенімдері мен мінез-құлқын тек олар өмір сүрген немесе өмір сүрген мәдениеттің контекстінде ғана түсінуге болады деген көзқарас. Клод Леви-Стросс сияқты басқалар (оған американдық мәдени антропология да, француздық Дюркгеймдік социология да әсер етті) дамудың ұқсас үлгілері адам ойлауының құрылымындағы негізгі ұқсастықты көрсетеді деп сақты (құрылымдық антропологияны қараңыз). 20 ғасырдың ортасына қарай, бір ұрпақтың ішінде аңшы-жинақшыдан өнеркәсіптік қызметке ауысқан адамдардың мысалдары соншалықты көп болды, 19 ғасырғы эволюционизмнің дұрыс еместігі анықталды.

Anthropology is concerned with the lives of people in different parts of the world, particularly in relation to the discourse of beliefs and practices. In addressing this question, ethnologists in the 19th century divided into two schools of thought. Some, like Grafton Elliot Smith, argued that different groups must have learned from one another somehow, however indirectly; in other words, they argued that cultural traits spread from one place to another, or "diffused". Other ethnologists argued that different groups had the capability of creating similar beliefs and practices independently. Some of those who advocated "independent invention", like Lewis Henry Morgan, additionally supposed that similarities meant that different groups had passed through the same stages of cultural evolution (See also classical social evolutionism). Morgan, in particular, acknowledged that certain forms of society and culture could not possibly have arisen before others. For example, industrial farming could not have been invented before simple farming, and metallurgy could not have developed without previous non smelting processes involving metals (such as simple ground collection or mining). Morgan, like other 19th century social evolutionists, believed there was a more or less orderly progression from the primitive to the civilized. 20th century anthropologists largely reject the notion that all human societies must pass through the same stages in the same order, on the grounds that such a notion does not fit the empirical facts. Some 20th century ethnologists, like Julian Steward, have instead argued that such similarities reflected similar adaptations to similar environments. Although 19th century ethnologists saw "diffusion" and "independent invention" as mutually exclusive and competing theories, most ethnographers quickly reached a consensus that both processes occur, and that both can plausibly account for cross cultural similarities. But these ethnographers also pointed out the superficiality of many such similarities. They noted that even traits that spread through diffusion often were given different meanings and function from one society to another. Analyses of large human concentrations in big cities, in multidisciplinary studies by Ronald Daus, show how new methods may be applied to the understanding of man living in a global world and how it was caused by the action of extra European nations, so highlighting the role of Ethics in modern anthropology. Accordingly, most of these anthropologists showed less interest in comparing cultures, generalizing about human nature, or discovering universal laws of cultural development, than in understanding particular cultures in those cultures' own terms. Such ethnographers and their students promoted the idea of "cultural relativism", the view that one can only understand another person's beliefs and behaviors in the context of the culture in which they live or lived. Others, such as Claude Lévi Strauss (who was influenced both by American cultural anthropology and by French Durkheimian sociology), have argued that apparently similar patterns of development reflect fundamental similarities in the structure of human thought (see structuralism). By the mid 20th century, the number of examples of people skipping stages, such as going from hunter gatherers to post industrial service occupations in one generation, were so numerous that 19th century evolutionism was effectively disproved.

Мәдени салыстырмалылық

Мәдени салыстырмалылық – Франц Боас антропологиялық зерттеулерде аксиома ретінде қалыптастырған, кейіннен оның шәкірттері танымал еткен принцип. Боас бұл идеяны алғаш рет 1887 жылы айтқан: «Өркениет абсолютті емес, салыстырмалы, ал біздің идеяларымыз бен түсініктерміз тек біздің өркениетіміздің шегінде ғана дұрыс». Боас бұл терминді өзі қолданбағанмен, 1942 жылы Боас қайтыс болғаннан кейін антропологтар арасында кеңінен таралып, Боас дамытқан бірқатар идеялардың синтезін білдірді. Боас мәдениеттердің кез келген субтүрмен байланысты болуы, мәдениет пен нәсіл арасында байланыс болуы мүмкін емес дейтіндей кең және терең деп сенді. Мәдени салыстырмалылық нақты эпистемологиялық және методологиялық талаптарды қамтиды. Бұл талаптарға нақты этикалық ұстаным қажет пе, жоқ па – бұл пікірталас тудыратын мәселе. Бұл принципти моральдық салыстырмалылықпен шатастыруға болмайды. Мәдени салыстырмалылық, ішінара, батыс этноцентризміне қарсы реакция болды. Этноцентризм айқын формаларға ие болуы мүмкін, онда адам өз халқының өнері ең әдемі, құндылықтары ең ізгі, сенімдері ең шыншыл деп саналы түрде сенеді. Физика мен география саласында білім алған, сондай-ақ Кант, Хердер және фон Гумбольдттың ойларына қатты әсер еткен Боас, адамның мәдениеті оның қабылдауын айқын емес жолдармен өзгертіп, шектеуі мүмкін деп мәлімдеді. Мәдениетті түсіну антропологтарды екі мәселеге тап болды: біріншіден, біздің әлемге деген көзқарасымыз бен реакциямызды сөзсіз бұрмалайтын өз мәдениетіміздің жасырын байланыстарынан қалай құтылу керек, екіншіден, бейтаныс мәдениетті қалай түсіну керек. Осылайша, мәдени салыстырмалылық принципі антропологтарды жаңа әдістер мен эвристикалық стратегияларды әзірлеуге итермеледі. Боас және оның шәкірттері басқа мәдениеттерде ғылыми зерттеулер жүргізу үшін өз этноцентризмінің шектерінен шығуға көмектесетін әдістерді қолдану қажеттігін түсінді. Мұндай әдістердің бірі – этнография. Бұл әдіс жергілікті тілді үйрену және, кем дегенде, ішінара, сол мәдениетке ену үшін басқа мәдениеттің адамдарымен ұзақ уақыт бірге өмір сүруді ұсынады. Осы тұрғыда мәдени салыстырмалылық әдістемелік маңызға ие, себебі ол адамның нақты сенімдері мен іс-әрекеттерінің мәнін түсінуде жергілікті контекстің маңыздылығына назар аударады. Сондықтан, 1948 жылы Вирджиния Хейер былай деп жазды: «Мәдени салыстырмалылықты ең қарапайым түрінде айтқанда, ол бөліктің тұтасқа қатысты салыстырмалылығын көрсетеді. Бөлік өзінің мәдени маңызын тұтастағы орны арқылы алады және басқа жағдайда өзінің толықтығын сақтай алмайды».

Cultural relativism is a principle that was established as axiomatic in anthropological research by Franz Boas and later popularized by his students. Boas first articulated the idea in 1887: " civilization is not something absolute, but is relative, and our ideas and conceptions are true only so far as our civilization goes." Although Boas did not coin the term, it became common among anthropologists after Boas' death in 1942, to express their synthesis of a number of ideas Boas had developed. Boas believed that the sweep of cultures, to be found in connection with any sub species, is so vast and pervasive that there cannot be a relationship between culture and race. Cultural relativism involves specific epistemological and methodological claims. Whether or not these claims require a specific ethical stance is a matter of debate. This principle should not be confused with moral relativism. Cultural relativism was in part a response to Western ethnocentrism. Ethnocentrism may take obvious forms, in which one consciously believes that one's people's arts are the most beautiful, values the most virtuous, and beliefs the most truthful. Boas, originally trained in physics and geography, and heavily influenced by the thought of Kant, Herder, and von Humboldt, argued that one's culture may mediate and thus limit one's perceptions in less obvious ways. This understanding of culture confronts anthropologists with two problems: first, how to escape the unconscious bonds of one's own culture, which inevitably bias our perceptions of and reactions to the world, and second, how to make sense of an unfamiliar culture. The principle of cultural relativism thus forced anthropologists to develop innovative methods and heuristic strategies. Boas and his students realized that if they were to conduct scientific research in other cultures, they would need to employ methods that would help them escape the limits of their own ethnocentrism. One such method is that of ethnography. This method advocates living with people of another culture for an extended period of time to learn the local language and be enculturated, at least partially, into that culture. In this context, cultural relativism is of fundamental methodological importance, because it calls attention to the importance of the local context in understanding the meaning of particular human beliefs and activities. Thus, in 1948 Virginia Heyer wrote, "Cultural relativity, to phrase it in starkest abstraction, states the relativity of the part to the whole. The part gains its cultural significance by its place in the whole, and cannot retain its integrity in a different situation."

Әлеуметтік антропологиямен салыстыру

Мәдениет антропологиясы әдетте, тұтастай көзқараспен, мәдениеттің жеке тәжірибеге қалай әсер ететініне немесе халықтың білімі, әдет-ғұрыптары мен институттарының толыққанды суретін беруге бағытталған этнографиялық еңбектерге қолданылады. Әлеуметтік антропология – тұрмыстық өмір, экономика, құқық, саясат немесе дін сияқты әлеуметтік қатынастардың нақты бір жүйесін анықтауға тырысатын, әлеуметтік өмірдің ұйымдық құрылымына талдау жасауда басымдық беретін және мәдени құбылыстарды әлеуметтік-ғылыми зерттеулердің басты мәселелерінен кейінгі орынға қоятын этнографиялық еңбектерді атайтын термин. АҚШ-та мәдени антропологияның дамуымен бірге, Ұлыбритания мен Францияда әлеуметтік антропология академиялық ғылым ретінде қалыптасты.

Льюис Генри Морган

Льюис Генри Морган (1818–1881), Нью-Йорк штатының Рочестер қаласынан шыққан заңгер, ирокездердің жақтасы және этнологиялық ғалымы болды. Оның дін, үкімет, материалдық мәдениет және әсіресе туыстық қатынастар туралы салыстырмалы талдаулары антропология ғылымына зор үлес қосты. Сол заманғы басқа ғалымдар сияқты (мысалы, Эдвард Тайлор), Морган адамзат қоғамдарын қатыгездік, варварлық және өркениетке дейінгі прогрессия шкаласындағы мәдени эволюция санаттарына бөлуге болатынын айтты. Көбінесе Морган технологияны (мысалы, садақ жасау немесе керамика) осы шкаладағы орнының көрсеткіші ретінде пайдаланды.

Франц Боас, қазіргі заманғы пәннің негізін қалаушы

Франц Боас (1858–1942) Морганның эволюциялық көзқарасына қарсы тұрып, АҚШ-та академиялық антропологияны қалыптастырды. Оның тәсілі эмпирикалық болды, шамадан тыс жалпыламаларға күмәнді қарады және жалпыға ортақ заңдарды орнатуға тырысудан жаңылды. Мысалы, Боас иммигрант балаларын зерттеп, биологиялық нәсілдің өзгермейтін емес екенін, ал адамның мінез-құлқы мен әрекеттері табиғаттан емес, тәрбиеден туындайтынын көрсетті. Немец дәстүрінің ықпалымен Боас әлемнің әртүрлі мәдениеттерге толы екенін, олардың эволюциясын «цивилизация» деңгейімен өлшенетін қоғамдар емес екенін айтты. Ол әр мәдениетті ерекшелігімен зерттеу қажет деп сенді және табиғат ғылымдарындағыдай мәдени жалпыламалар жасау мүмкін емес екенін дәлелдеді. Осы арқылы ол иммигранттарға, афроамерикандықтарға және Американың жергілікті халықтарына қарсы кемсітумен күресті. Көптеген американдық антропологтар оның әлеуметтік реформалар жолындағы бағытын қабылдады, ал нәсіл туралы теориялар бүгінгі күнге дейін антропологтар үшін маңызды тақырып болып табылады. «Төрт салалық тәсіл» деп аталатын нәрсе Боас антропологиясынан бастау алады, бұл ғылымды әлеуметтік-мәдени, биологиялық, тіл білімі және археология сияқты ежелгі антропологияның төрт маңызды және өзара байланысты саласына бөледі. Америка Құрама Штаттарындағы антропология Боас дәстүрінің, әсіресе мәдениетке назар аударуының күшті ықпалында қалып отыр.

Кройбер, Мид және Бенедикт

Боас Колумбия университетіндегі және Америка табиғат тарихы мұражайындағы (АМНХ) лауазымдарын студенттердің бірнеше буынын оқыту және дамыту үшін пайдаланды. Оның студенттерінің бірінші буынына Солтүстік Американың жергілікті мәдениеттерін зерттеген Альфред Кробер, Роберт Лоуи, Эдвард Сапир және Рут Бенедикт кірді. Олар бір эволюциялық процеске қатысты теорияны жоққа шығару үшін көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер ұсынды. Кройбер мен Сапирдің американдық жергілікті тілдеріне назар аударуы лингвистиканың толыққанды ғылым ретінде қалыптасуына және оны үнді-еуропа тілдеріне тарихи шолудан босатуға көмектесті. Альфред Кробердің «Антропология» (1923) атты оқулығы американдық антропологиядағы маңызды өзгеріс болды. Үш онжылдық бойы материал жинағаннан кейін, боазиандықтар жалпылауға ұмтылыс сезімін күшейтті. Бұл Маргарет Мид және Рут Бенедикт сияқты жас боазиандықтар жүргізген «Мәдениет және тұлға» зерттеулерінде ең анық көрінді. Зигмунд Фрейд және Карл Юнг сияқты психоанализдік психологтардың ықпалымен, бұл авторлар жеке тұлғаның өскен ортасындағы мәдени және әлеуметтік күштердің әсерімен қалай қалыптасатынын түсінуге тырысты. Мидтің «Самоада ересек болу» (1928) және Бенедикттің «Хризантема және қылыш» (1946) еңбектері американдық қоғамда танымал болғанымен, Мид пен Бенедикт антропология ғылымына күтілгендей үлкен әсер етпеді. Боас Рут Бенедикті Колумбия университетінің антропология кафедрасының меңгерушісі етіп тағайындауды жоспарлаған, бірақ оның орнына Ральф Линтон тағайындалды, ал Мид АМНХ-дегі кеңсесімен шектелді.

Вольф, Сахлинс, Минц және саяси экономика

1950-1960 жылдары антропология өзін табиғат ғылымдарынан үлгі алуға бейімделді. Ллойд Фаллерс және Клиффорд Герц сияқты антропологтар жаңа тәуелсіз мемлекеттердің дамуына мүмкіндік беретін модернизация процестеріне назар аударды. Джулиан Стюард және Лесли Уайт сияқты басқалары қоғамдардың қалай эволюцияға ұшырап, экологиялық ортаға бейімделгенін зерттеді – бұл тәсілді Марвин Харрис танымал етті. Карл Поланьидің ықпалымен, Маршалл Сахлинс және Джордж Дальтон экономикалық антропологияны дамытып, стандартты неоклассикалық экономикаға мәдени және әлеуметтік факторларды ескеруді талап етті және марксистік талдауды антропологиялық зерттеулерге енгізді. Англияда британдық әлеуметтік антропология парадигмасы Макс Глюкман мен Питер Ворслинің марксизмпен тәжірибе жасауымен, ал Родни Нидхэм мен Эдмунд Лич сияқты авторлардың Леви-Стросс структурализмін өз жұмыстарына енгізуімен фрагменттеуге ұшырады. Структурализм 1960-1970 жылдардағы когнитивтік антропология және компоненттік талдау сияқты бірқатар дамуларға әсер етті. Заманмен бірге, Алжирдің тәуелсіздік соғысы мен Вьетнам соғысына қарсылық арқылы антропологияның көп бөлігі саясиланды; марксизм пәндегі маңызды теориялық тәсілге айналды. 1970 жылдары «Антропологияны қайта ойлап табу» сияқты еңбектердің авторлары антропологияның өзектілігі туралы алаңдады. 1980 жылдардан бастап билік мәселелері, мысалы, Эрик Вольфтың «Еуропа және тарихсыз халықтар» еңбегінде қарастырылған мәселелер, пәннің орталық тақырыбына айналды. 1980 жылдары «Антропология және отаршылдық кездесу» сияқты кітаптар антропологияның отаршылдық теңсіздікке байланысы туралы ойлар қозғады, ал Антонио Грамши мен Мишель Фуко сияқты теоретиктердің үлкен танымалдылығы билік және гегемония мәселелерін алға шығарды. Гендер және сексуалдық қатынастар танымал тақырыптарға айналды, сондай-ақ тарих пен антропология арасындағы қарым-қатынас, Маршалл Сахлинстің ықпалымен, Леви-Стросс және Фернан Бродельдің символдық мағына, әлеуметтік-мәдени құрылым және тарихи трансформация процесіндегі жеке агенттік арасындағы байланысты зерттеуі де маңызды болды. Жан және Джон Комарофф Чикаго университетінде осы тақырыптарға ден қойған антропологтардың бір буынын тәрбиеледі. Бұл мәселелерде Ницше, Хайдеггер, Франкфурт мектебінің сындық теориясы, Деррида және Лакан да маңызды рөл атқарды.

In the 1950s and mid 1960s anthropology tended increasingly to model itself after the natural sciences. Some anthropologists, such as Lloyd Fallers and Clifford Geertz, focused on processes of modernization by which newly independent states could develop. Others, such as Julian Steward and Leslie White, focused on how societies evolve and fit their ecological niche—an approach popularized by Marvin Harris. Economic anthropology as influenced by Karl Polanyi and practiced by Marshall Sahlins and George Dalton challenged standard neoclassical economics to take account of cultural and social factors and employed Marxian analysis into anthropological study. In England, British Social Anthropology's paradigm began to fragment as Max Gluckman and Peter Worsley experimented with Marxism and authors such as Rodney Needham and Edmund Leach incorporated Lévi Strauss's structuralism into their work. Structuralism also influenced a number of developments in the 1960s and 1970s, including cognitive anthropology and componential analysis. In keeping with the times, much of anthropology became politicized through the Algerian War of Independence and opposition to the Vietnam War; Marxism became an increasingly popular theoretical approach in the discipline. By the 1970s the authors of volumes such as Reinventing Anthropology worried about anthropology's relevance. Since the 1980s issues of power, such as those examined in Eric Wolf's Europe and the People Without History, have been central to the discipline. In the 1980s books like Anthropology and the Colonial Encounter pondered anthropology's ties to colonial inequality, while the immense popularity of theorists such as Antonio Gramsci and Michel Foucault moved issues of power and hegemony into the spotlight. Gender and sexuality became popular topics, as did the relationship between history and anthropology, influenced by Marshall Sahlins, who drew on Lévi Strauss and Fernand Braudel to examine the relationship between symbolic meaning, sociocultural structure, and individual agency in the processes of historical transformation. Jean and John Comaroff produced a whole generation of anthropologists at the University of Chicago that focused on these themes. Also influential in these issues were Nietzsche, Heidegger, the critical theory of the Frankfurt School, Derrida and Lacan.

Герц, Шнайдер және интерпретациялық антропология

Көптеген антропологтар Маркстің еңбектерінен туындаған материализм мен ғылыми модельдеуге жаңаша назар аударуға қарсы шығып, мәдениет ұғымының маңыздылығын баса көрсетті. Дэвид Шнайдер, Клиффорд Герц және Маршалл Салинс сияқты авторлар мәдениетті мағыналар мен символдардың торы ретінде кеңінен дамытты, бұл пәннің өзінде де, одан тыс жерлерде де кең танылды. Герцтің айтуынша:

Герцтің түсіндіру әдісі "терең сипаттама" деп аталатын нәрсені қамтиды. Ғибраттар, саяси және экономикалық әрекеттер, сондай-ақ туыстық қатынастардың мәдени символдары антропологтар тарапынан шет тіліндегі мәтіндей "оқылады". Осы символдарды түсіндіру антропологиялық аудиторияға бейімделуі керек, яғни басқа мәдениеттің "бірден түсінікті" бірақ жат ұғымдары антропологтың "алып қашықтықтағы" теориялық ұғымдарына айналдырылуы тиіс. Бұл түсіндірулер оның авторларына қайтарылып, аударма ретінде оның дұрыстығы қайта-қайта жақсарту арқылы тексерілуі керек, бұл процесс герменевтикалық айналым деп аталады. Герц өзінің әдісін көптеген салаларда қолданып, өте жемісті оқу бағдарламаларын құрды. Оның "дін – мәдени жүйе ретінде" деген талдауы антропологиядан тыс жерлерде де зор ықпалға ие болды. Дэвид Шнайдердің американдық туыстық қарым-қатынастарды мәдени тұрғыдан талдауы да осындай ықпалды болды. Шнайдер американдық халық мәдениетінің "қан байланысына" артық көңіл бөлгені антропологиялық туыстық теорияларға кері әсер еткенін және туыстықтың биологиялық емес, әртүрлі қоғамдарда әртүрлі принциптерде құрылған мәдени қатынас екенін көрсетті. Көрікті британдық символикалық антропологтардың қатарында Виктор Тернер мен Мэри Дуглас бар.

Постмодерндік бұрылыс

1980 және 1990 жылдардың соңында Джеймс Клиффорд сияқты авторлар этнографиялық билікті, атап айтқанда, антропологиялық білімнің қалай және неге мүмкін екенін, сондай-ақ оның сенімділігін зерделеді. Олар академиядағы феминисттердің бастамасымен туған зерттеулер мен дискурстағы өзгерістерді байқады, бірақ осы алғашқы сыншылар туралы тікелей пікір білдіруден жаңылды. Дегенмен, феминистік теория мен әдістерінің маңызды аспектілері антропологиядағы "постмодерн кезеңнің" бір бөлігі ретінде міндетті болды: Этнографиялар автордың зерттеу әдістемесін ашық көрсету арқылы, көбірек түсіндіруге және өзіне-өзі сын көзбен қарауға бейімделді; мәдени, гендерлік және нәсілдік тұрғыдан орналасуын; және олардың этнографиялық талдауға тигізетін әсерін нақтылады. Бұл постмодернизмнің кең таралған бағытының бір бөлігі болды. Қазіргі таңдағы антропологтар заманауи әлемге қатысты көптеген мәселелерге, соның ішінде жаһандануға, медицина мен биотехнологияға, халықтардың құқықтарына, виртуалды қауымдастықтарға және индустриялық қоғамдарды зерттеуге назар аударуда.

Әдістер

Қазіргі заманғы мәдени антропологияның тамыры 19 ғасыр этнологиясында жатыр, ол адамзат қоғамдарын жүйелі түрде салыстырумен айналысады. Англиядағы Э. Б. Тайлор және Дж. Г. Фрейзер сияқты ғалымдар көбінесе миссионерлер, саудагерлер, саяхатшылар немесе отарлық шенеуніктер жинаған материалдарға сүйенді, осылайша оларға "кабинеттік антропологтар" деген ат берілді.

Қатысушылардың бақылауы

Қатысушы бақылауы – мәдени антропологияның маңызды зерттеу әдістерінің бірі. Ол, адамдар тобын түсінудің ең тиімді жолы – олармен ұзақ мерзім бойы жақын қарым-қатынаста болу деген тұжырымға негізделген. Бұл әдіс әлеуметтік антропологтардың, әсіресе Ұлыбританиядағы Бронислав Малиновскийдің, АҚШ-тағы Франц Боас шәкірттерінің және Чикаго социология мектебінің кейінгі қалалық зерттеулерінде қалыптасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, зерттеу нысаны шағын, Батыс емес қоғамдар болған. Дегенмен, қазіргі таңда бұл нақты бір корпорация, діни ұйым, спорт командасы немесе кішкентай қала да болуы мүмкін. Этнограф пен мәдени ақпарат беруші арасындағы өзара әрекеттесу екі жақты болуы керек. Этнографтың мәдениетке деген талпынысы немесе білу ниеті болғандай, сол мәдениет өкілдерінің этнографқа деген қызығушылығы да болуы мүмкін. Жағдайдың мәдени контекстін жақсырақ түсінуге мүмкіндік беретін байланыстарды орнату үшін антрополог топқа енуге дайын болуы керек және оның мүшелерімен мағыналы қарым-қатынас құруға ұмтылуы керек. Бір байланыс орналысқан соң, қоғамға сіңу оңайлап, антропологпен нақты және толық ақпарат бөлісу ықтималдығы артады. Қатысушы бақылауды бастамас бұрын, антрополог зерттеу орнын және бағытын анықтауы тиіс. Құрылымдалған бақылау кезінде бақылаушыдан оқиғалар тізбегін тіркеу немесе айналадағы ортаның белгілі бір бөлігін сипаттау сұралуы мүмкін. Бұл, әсіресе антропологтар этнографиялық қазіргі шақта жазғанда мәселе болып саналады, себебі бұл мәдениетті уақытқа тоқтап қалғандай көрсетіп, оның басқа мәдениеттермен өзара әрекеттескендігі немесе антрополог байқау жасағаннан бері дамып өзгергендігі фактісін елемеуге алып келеді.

Туғандық пен отбасы

Туғандық – адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас құру және оны сақтау жолдарын, сондай-ақ осы қарым-қатынастардың әлеуметтік ұйымда қалай жұмыс істейтінін және анықталатынын зерттейтін антропологиялық саладағы зерттеу. Туғандық зерттеулері көбінесе медициналық, феминистік және қоғамдық антропология сияқты әртүрлі антропологиялық тармақтармен байланысты. Бұл, лингвистикалық антрополог Патрик Макконвелл айтқандай, оның негізгі ұғымдарымен байланысты: туыстық қарым-қатынас – біз білетін барлық адам қоғамының тірегі. Барлық адамдар әке-шеше, ұл-қыз, аға-іні, апа-сіңлі, күйеу-әйел, әже-ата, туыстар және одан да күрделі қарым-қатынастарды таниды, олар қолданатын терминологияда көрінеді. Адам баласының көп жағдайда дүниеге келетін ортасы осы, ал олардың алғашқы сөздері көбінесе туыстық атаулар болады. Тарих бойында туғандық зерттеулері негізінен неке, ұрпақ және көбею тақырыптарына бағытталған. Антропологтар мәдениеттердегі неке салтының әртүрлілігі және оның адам институты ретіндегі заңдылығы туралы көп жазған. Қоғамдар арасында некеге қатысты тәжірибе мен құндылықтарда елеулі айырмашылықтар бар, бұл антропологиялық зерттеулерге кең мүмкіндік береді. Мысалы, Суданның нуер тайпасы мен Непалдың брахмандары көп әйел алуды – бір еркектің екі немесе одан да көп әйелге үйленуін қалыптасқан дәстүр ретінде сақтайды. Үндістанның Найар тайпасы және Тибет пен Непалдың Ньимба тайпалары полиандрияны – бір әйелдің екі немесе одан да көп еркекке үйленуін қабылдайды. Дегенмен, көптеген мәдениеттердегі некелік тәжірибе – моногамия, яғни бір әйелдің бір еркекке үйленуі. Антропологтар сонымен қатар мәдениеттердегі әртүрлі некелік тыйымдарды зерттейді, ең көп таралғаны – бауырлас және ата-ана мен бала арасындағы некеге қатысты инцест тыйымы. Барлық мәдениеттерде инцест белгілі бір дәрежеде тыйым салынған, бірақ тыйымның шеңбері неке ядролық отбасынан тысқарыға тарағанда мәдениеттер арасында өзгереді.

20-ғасырдың аяғындағы қызығушылықтың өзгеруі

XXI ғасырда батыстық туыстық көзқарастар дәстүрлі ядролық отбасы туралы түсініктерден асып, туыстық, ұрпақ және некеге қатысты нормативтік үміттер туралы антропологиялық сұрақтарды тудырды. Бұл өзгерістің бастауы 1960 жылдарға дейін жетеді, онда Эдмунд Лич, Родни Нихэм, Дэвид Шнайдер және тағы басқалар туыстық қатынастардың негізгі принциптерін қайта қарады. Туыстық зерттеуі оның институционалдық негіздерінен бөліне алмайтынын, сондай-ақ ол өмір сүретін қоғамға, оның қарама-қайшылықтарына, иерархиясына және ондағы адамдардың жеке тәжірибелеріне құрмет көрсету қажеттігін ескере отырып дамыды. 1970-ші жылдардың басында екінші толқын феминизмінің пайда болуы бұл өзгерісті одан әрі дамытты, ол некедегі қысым, сексуалдық тәуелсіздік және отбасылық бағыныштылық туралы идеяларды енгізді. Осы кезеңде шығыс және батыс туыстық жүйелерін салыстыру жиі кездесті, сонымен қатар антропологтар өз қоғамдарына көбірек назар аудара бастады, бұл дәстүрлі түрде "шетелдік", батыс емес қоғамдарға бағытталған зерттеулерден күрт өзгешелік құрады. Осы технологияның арқасында туыстыққа қатысты жаңа мәселелер туды, мысалы, биологиялық және генетикалық байланыс арасындағы айырмашылық, себебі жалдамалы аналар эмбрион үшін биологиялық ортаны қамтамасыз ете алады, бірақ генетикалық байланыс үшінші тарапқа қалады. Егер генетикалық, жалдамалы және асырап алу аналық байланыстары болса, антропологтар бір балаға үш "биологиялық" ана болу мүмкіндігін мойындады. Батыстағы жалғыз ата-аналы отбасыларға қатысты көзқарастар да антропологиялық зерттеулер арқылы қарастырылды, нәтижесінде жалғыз ата-аналы отбасылар "көбірек күтігіштікке ұшырайды және ядролық, патриархалдық отбасының 'басқасы' ретінде қарастырылады" деген қорытындыға келді. "Дәстүрлі" және "дәстүрлі емес" отбасыларды салыстыра талдау арқылы көбеюдегі билік динамикасы зерттелді, бұл қазіргі туыстық зерттеулерінде бала туу және бала тәрбиелеу туралы батыстық түсініктерді талдауға мүмкіндік берді.

In the twenty first century, Western ideas of kinship have evolved beyond the traditional assumptions of the nuclear family, raising anthropological questions of consanguinity, lineage, and normative marital expectation. The shift can be traced back to the 1960s, with the reassessment of kinship's basic principles offered by Edmund Leach, Rodney Neeham, David Schneider, and others. The study of kinship evolved to accommodate for the fact that it cannot be separated from its institutional roots and must pay respect to the society in which it lives, including that society's contradictions, hierarchies, and individual experiences of those within it. This shift was progressed further by the emergence of second wave feminism in the early 1970s, which introduced ideas of marital oppression, sexual autonomy, and domestic subordination. Other themes that emerged during this time included the frequent comparisons between Eastern and Western kinship systems and the increasing amount of attention paid to anthropologists' own societies, a swift turn from the focus that had traditionally been paid to largely "foreign", non Western communities. With this technology, questions of kinship have emerged over the difference between biological and genetic relatedness, as gestational surrogates can provide a biological environment for the embryo while the genetic ties remain with a third party. If genetic, surrogate, and adoptive maternities are involved, anthropologists have acknowledged that there can be the possibility for three "biological" mothers to a single child. Western biases against single parent homes have also been explored through similar anthropological research, uncovering that a household with a single parent experiences "greater levels of scrutiny and [is] routinely seen as the 'other' of the nuclear, patriarchal family". The power dynamics in reproduction, when explored through a comparative analysis of "conventional" and "unconventional" families, have been used to dissect the Western assumptions of child bearing and child rearing in contemporary kinship studies.

Туғандық зерттеулерді сынға алу

Туғандық, антропологиялық зерттеу саласы ретінде, ғылымның барлық салаларында қатты сынға ұшырады. Бір сын – туыстық зерттеулердің бастапқы қағидалары тым құрылымдалған және формулалық болды, тығыз тіл мен қатаң ережелерге сүйенді. Алайда, бұл сынға қарсы, еуропалық көзқарасқа жол берген мәдени ерекшелік емес, тіл білімі екендігі дәлелденді, және бұл көзқарасты әдістемені негізгі адамдық ұғымдарға бағыттап түзетуге болады. Польшалық антрополог Анна Вирцбикка "ана" және "әке" сияқты ұғымдардың негізгі адамдық ұғымдар екенін, ал оларды "ата-ана" және "бауыр" сияқты ағылшын тіліндегі ұғымдармен шатастырғанда ғана батыстыққа айналатынын айтады. Туыстық зерттеулерге қатысты жақындағы бір сын – оның батыстық адамдардың ерекше қарым-қатынастарына және адамның ерекшелігі туралы нормативтік идеалдарды насихаттауға шоғырланғандығы. "Critical Kinship Studies" еңбегінде әлеуметтік психологтар Элизабет Пил мен Дэмиен Риггс осы адамға бағытталған шеңберден асып түсуді, оның орнына антропологтардың адамдар, адам емес жануарлар, технологиялар және практикалардың өзара байланысын зерттейтін "постгуманистік" көзқарас арқылы туыстық қатынастарды зерттеуін ұсынады.

Институционалдық антропология

Институттардағы антропологияның рөлі 20 ғасырдың соңынан бері едәуір кеңейді. Осы дамудың көп бөлігі академиялық емес ортада жұмыс істейтін антропологтардың көбеюімен және институттар мен антропология саласындағы жаһанданудың маңыздылығының артуымен байланысты болуы мүмкін. Толық институттар – ішіндегі адамдардың қызметін толыққанды үйлестіретін орындар, мысалы, түрмелер, монастырьлар және ауруханалар. Сонымен қатар, институттар антропологиясы институттардың нақты құрылымын және олардың тиімділігін зерттейді. Институттар антропологиясы институттардағы адамдардың күнделікті қатысуын қарастырудан асып, ұйымдық принциптердің қалай және неге осы түрде дамығанын анықтауға бағытталған. Институттың жұмысын белгілі бір жарықта немесе тұрқыда көрсетуге адамдардың қабілетін ескеру қажет, өйткені институт басқармауы тікелей бақыламайтын және зиян келтіруі мүмкін ақпарат жарияланғанда антропологтың қатысуына күмәнмен қаралуы мүмкін. Сұхбаттасу және құжаттарды талдау арқылы институтты түсіну үшін бұл факторды ескеру өте маңызды.