Кіріспе

Музыканың мәдени аспектілерін зерттеу

Этномузыкология (грекше ἔθνος – ethnos ‘халық’ және μουσική – mousike ‘музыка’) – музыканы оның мәдени контекстінде зерттейтін көп салалы ғылым, оның әлеуметтік, танымдық, биологиялық, салыстырмалы және дыбыстан өзге де өлшемдерін зерттейді. Этномузыкологтар музыканы мәдениеттің көрінісі ретінде зерттейді және антропология сияқты басқа ғылымдардан алынған әртүрлі терең, байқау және талдау әдістері арқылы музыка жасау процесін зерттейді, осы арқылы халықтың музыкасын түсінуге ұмтылады. Бұл ғылым салыстырмалы музыкологиядан туындады, бастапқыда Батыс емес музыкаға назар аударған, бірақ кейін әлемнің кез келген және барлық түрлі музыкасын зерттеуге кеңейді.

Анықтама

Жалпы алғанда, этномузыкологияны мәдени контекстіндегі музыканы толыққанды зерттеу деп сипаттауға болады. Этномузыкология терминінің өзі былайша түсіндіріледі: «этно» – халық, ал «музыкология» – музыканы зерттеу. Осылайша, музыка мен халықты зерттеуді дамыту процесінде этномузыкология саласы фольклор, психология, мәдени антропология, лингвистика, салыстырмалы музыка, музыка теориясы және тарих сияқты түрлі ғылымдардың көзқарастарын үйлестіреді. Бұл ғылымдардың алуандығы этномузыкологияның бірнеше түрлі анықтамаларының пайда болуына әкелді. Сәйкесінше, осы салада бірыңғай анықтама жиі кездеспейді. Этномузыкологтардың көзқарастары мен бағыттары 1900 жылдардың басында салыстырмалы музыка саласындағы алғашқы зерттеулерден бастап қалыптасты. Мысалы, 1956 жылы Уиллард Родс этномузыкологияның анықтамасына қатысты өз пікірін білдірді, ол музыкология мен антропологияны біріктіретін теориялық және эмпирикалық зерттеу екенін айтты. 1983 жылы Бруно Неттл этномузыкологияны батыс ойлаудың өнімі деп сипаттап, «батыс мәдениеті білетін этномузыкология – батыс құбылысы» деп мәлімдеді. Кейін, 1992 жылы Джефф Тодд Титон этномузыкологияны «музыка жасайтын халықты зерттеу» деп түсіндірді. Этномузыкологияның әлі де бірыңғай, беделді анықтамасы болмаса да, осы саладағы жетекші ғалымдар жиі қолданатын анықтамаларда бірқатар ортақ белгілер бар. Этномузыкологтар музыканы тек теориялық, дыбыстық немесе тарихи тұрғыдан қарастырмайды. Оның орнына, бұл ғалымдар музыканы мәдениеттің ішінде, музыканы мәдениет ретінде және музыканы мәдениеттің көрінісі ретінде қарастырады. Басқаша айтқанда, этномузыкология барлық музыканы әлеуметтік және мәдени құбылыс ретінде зерттейтін ғылым ретінде дамыды. Родс 1956 жылы этномузыкологияны музыка ғылымы мен мәдени антропологияның бірігуі деп сипаттаған болатын. Ол музыканы ғылыми зерттеуге және оның мәдени құбылыстарын түсіндіруге баса назар аударды. Алайда ол «музыканың эмоционалдық көрініс» екенін баса көрсететін кеңірек көзқарас қажет екенін айтты. Бұл түсінік 1960 жылы Мерриамның этномузыкологияны кеңейтуімен үлкен ұқсастық табады, ол оны «мәдениеттегі музыканы зерттеу» деп қарастырып, оның адам табиғатындағы маңызды рөлін және музыкологияның негізгі мақсаты – адамды зерттеу екенін атап көрсетті. 1964 жылы Мерриамның жұмысы этномузыкологияны қайта анықтады және оның мәдени антропологиядағы маңыздылығын көрсетті. Ол музыкаға әлеуметтік және мәдени факторлардың ықпалын және оның адамдарға бағытталғандығын атап, салыстырмалы музыкатанудан оның ерекшелігін көрсетті. Худтың 1971 жылғы көзқарасы этномузыкологиялық зерттеу үшін зерттелетін музыканы тікелей орындау мен қатысудың маңыздылығын атап өтті, себебі академиялық зерттеулермен қатар, оны орындау да қажет екенін түсінді. Бұл оның бұрынғы әріптестерінің кейбіріне қарсы келді. Худ бұл мәселені шешу үшін батыс емес дәстүрлерді зерттегенде батыс музыкалық нормалардан бас тарту қажеттігін атап өтті, сонымен қатар этномузыкологиялық зерттеулердің мәні туралы болашақта туындауы мүмкін пікір-таластарды көрсетті. Сонымен қатар, көптеген этномузыкологиялық зерттеулер этнографиялық далалық жұмыстарда қолданылатын ортақ әдістемелік тәсілдерді бөліседі. Этномузыкология ғалымдары көбінесе негізгі далалық жұмыстарын музыка жасаушылар арасында жүргізеді, тілдерді және музыканың өзін үйренеді. Этномузыкологтар музыкалық дәстүрде орындауды үйренуде қатысушы бақылаушы рөлін де атқарады, бұл тәжірибені Мантл Худ «бимузыкалдылық» деп атады. «Этномузыкология» термині «салыстырмалы музыка» терминін ауыстырды, өйткені бұл саланың сипаттауға салыстырудан басымдық беруін жақсырақ көрсетеді. Уақыт өте келе, бұл анықтама белгілі бір тәсілдер мен этнографиялық көзқарастарға сәйкес әлемнің батыс және батыс емес музыкасын зерттеуді қамтиды. XIX ғасырда Еуропа мен АҚШ-та фольклорлық музыканы сақтауды және зерттеуді бастаған фольклоршылар, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін осы саланың алға басушылары саналады. Оскар Колберг 1839 жылы поляк халық әндерін жинауға кіріскен ең алғашқы еуропалық этномузыкологтардың бірі болып есептеледі (Nettl 2010, 33). 1899 жылы Берлиндегі Халықаралық музыкалық қоғам этномузыкологияның алғашқы орталықтарының біріне айналды.

Теориялар мен әдістер

Этномузыкологтар көбінесе мәдени антропология, мәдени танымдық зерттеулер және социология, сондай-ақ әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың басқа да салаларынан теориялар мен әдістерді қолданады. Этномузыкологтардың кейбіреуі тарихи зерттеулермен айналысса да, көпшілігі ұзақ мерзімді қатысушы байқауына қатысады. Сондықтан этномузыкологиялық зерттеулерді маңызды және терең этнографиялық құрамды жұмыс деп сипаттауға болады.

Антропологиялық және музыкологиялық көзқарас

Этномузыкалық зерттеулерде екі бағыт кең таралған: антропологиялық және музыкалық. Антропологиялық бағытты қолданатын этномузыкалық зерттеушілер көбінесе музыканы адамдар мен мәдениет туралы білу үшін зерттейді. Ал музыкалық бағытты қолданушылар музыка туралы білу үшін халықтар мен мәдениеттерді зерттейді. Чарльз Сигер осы екі бағыттың айырмасын ажыратып, музыканың антропологиясын – «музыканың мәдениет пен әлеуметтік өмірдің бір бөлігі» ретінде зерттеу, ал музыкалық антропологияны – «әлеуметтік өмірді орындалыс ретінде зерттеу», яғни «музыканың әлеуметтік және ұғымдық қарым-қатынастар мен процестердің құрылымы мен түсіндірілуінің бір бөлігі» ретінде зерттеу деп сипаттады. Чарльз Сигер мен Мантл Худ – музыкалық бағытты қабылдаған екі этномузыкалық зерттеуші болды. Худ этномузыкалық зерттеулерге арналған алғашқы американдық университеттердің бірін құрды, және студенттерінің өзара зерттейтін музыканы орындауды үйренуінің маңыздылығын жиі атап өтті. Сонымен қатар, бір колледж студентінің жеке хатынан шабыттанған ол, этномузыкалық зерттеулерді оқымақ ниеттегі студенттерге осы салада жан-жақты музыкалық білім алуды ұсынды, оны «бимузыкалдылық» деп атады. Ол мұның этноцентризммен күресу және батыстың проблемалық талдау конвенцияларын жеңіп өту мақсатындағы шара екенін түсіндірді. Сигер де музыканың және онымен байланысты адамдарға тигізетін әсеріне назар аударды. Худ сияқты, Сигер де этномузыкалық зерттеулердің орындаушылық аспектісін бағалады. Антропологиялық бағытты ұстанған этномузыкалық зерттеушілердің қатарында Стивен Фельд және Алан Мерриам сияқты ғалымдар бар. Антропологиялық этномузыкалық зерттеушілер далалық жұмыстың және қатысушы бақылауды қолданудың маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. Бұл орындаушылық дәстүрге немесе музыкалық техникаға жеке қатысу, жергілікті ансамбльге қатысу немесе түрлі әлеуметтік ғұрыптарға ену сияқты әртүрлі далалық жұмыс тәжірибелерін қамтиды. Бұрын, фонографтар немесе бейнежазу құралдары сияқты технологиялардың жетіспеуіне байланысты, музыканы жаһандық деңгейде зерттеу үшін жергілікті музыканы нотаға түсіру қажет болды. Сол сияқты, Алан Мерриам этномузыкалық зерттеулерді «музыка – мәдениет» деп анықтады және этномузыкалық зерттеулердің төрт мақсатын атап көрсетті: батыс емес музыканы қорғауға және түсіндіруге көмектесу, қазіргі әлемде жоғалып кетпес бұрын «халықтық» музыканы сақтау, музыканы адамзатты жақсырақ түсіну үшін қарым-қатынас құралы ретінде зерттеу және примитивтік зерттеулерге қызығушылық танытқандар үшін кеңінен зерттеу мен ой-толғанысқа мүмкіндік беру. Бұл бағыт музыканың мәдени әсерін және музыканың адамзатты одан әрі түсінуге қалай қолданылуын көрсетеді. Этномузыкалық зерттеулердің екі бағыты да осы салаға ерекше көзқарастар ұсынады, мәдениеттің музыкаға және музыканың мәдениетке тигізетін әсері туралы білім береді.

Талдаудың проблемалары

Әлемдегі музыка түрлерінің ұлы әртүрлілігі этномузыкологиялық зерттеулерде пәнаралық көзқарас қажеттігін тудырды. Талдау және зерттеу әдістері уақыт өте келе өзгерді, себебі этномузыкология өз салалық ерекшелігін нығайта берді, ал ғалымдар мәдени зерттеулерге қатысты мәселелерді жақсырақ түсіне бастады (Теориялық мәселелер мен пікірталастарды қараңыз). Осы мәселелердің арасында батыс музыкасын «басқа», батыс емес мәдениеттердегі музыкамен салыстыру және талдау әдістемелеріне енгізілген мәдени мағыналар бар. Кофи Агаву (2000-шы жылдарға қараңыз) африкалық музыка туралы зерттеулер үнемі жаңа талдау жүйелерін жасау арқылы айырмашылықты одан әрі күшейтіп көрсететінін атап өтті; ол батыс нотациясын қолдану арқылы ұқсастықты көрсетуді және африкалық музыканы батыс музыкасының бағытталған ағынына енгізуді ұсынады. Музыкалық жанрлардың, репертуарлардың және стильдердің осыншама кең ауқымын талдауға тырысқанда, кейбір ғалымдар «объективті» жалпы көзқарасты жақтады, ал басқалары музыкалық нысанаға бейімделген «туған» немесе «субъективті» әдістемелерді қолдады. «Объективті» талдау әдістерін жақтаушылар музыкада белгілі бір қабылдау немесе танымдық универсалиялар немесе заңдар бар деп санайды, бұл мәдениеттерде қолданылатын талдау аясын немесе санаттар жиынтығын құруға мүмкіндік береді. «Туған» талдаудың жақтаушылары барлық талдау тәсілдері құндылықтарды қамтиды және музыканы түсіну үшін мәдени контекстте талдау жасау маңызды деп санайды. Бұл пікірталас 1970 жылдардың ортасында Миццислав Колинский мен Марсия Херндон арасындағы мақалалар сериясымен жақсы көрсетілген; бұл авторлар стиль, мән, іске асыру және аналитикалық және синтетикалық модельдердің артықшылықтары, соның ішінде өздерінің үлгілері бойынша күрт дауласты. «Туған категориялар» мен индуктивті ойлауды қолдаған Херндон музыканы зерттеудің екі әртүрлі әдісі ретінде талдау мен синтезді ажыратады. Оның анықтамасы бойынша, талдау белгілі бір тұтастықтың бөліктерін белгілі бір жоспарға сәйкес бөлшектеуге тырысады, ал синтез кішкентай элементтерден басталады және процесті музыкалық материалға бейімдеп, оларды біртұтасқа біріктіреді. Херндон музыкалық жүйені дұрыс талдау үшін қажетті субъективтілік пен объективтілік туралы да пікір алысты. Бұл объективті жүйелердің алғашқысы, болжам бойынша, фонетикалық және математик Александр Дж. Эллис (1885) жасаған центтің биіктіктің нақты бірлігі болып табылады. Эллис салыстырмалы музыка ғылымының негіздеріне және, әрі қарай, этномузыкологияға елеулі үлес қосты; шындығында, этномузыколог Хорнбостель Эллисті «салыстырмалы ғылыми музыкалық зерттеулердің нағыз негізін қалаушысы» деп жариялады. Бұл өнертабысқа дейін биіктіктер жиіліктің немесе секундына тербелістің өлшемдері арқылы сипатталған. Алайда, бұл әдіс сенімді емес еді, «себебі бір интервалдың бүкіл биіктік спектрінде кездесетін әр кезде әртүрлі оқулары бар». Керісінше, центтер жүйесі кез келген интервалға оның нақты биіктігіне қарамастан, тұрақты сандық бейнелеуге мүмкіндік берді. Эллис октаваны 1200 центке (әр батыс жартытоннасы 100 цент) бөлген жүйесін әртүрлі музыка түрлерінің шкалалық жүйелерін талдау және салыстыру құралы ретінде пайдаланды. Ол ғаламдық биіктік пен масштаб жүйелері әлемде табиғи түрде пайда болмайтынын, керісінше адамдар мен олардың «ұйымдастырылған қалаулары» жасаған «жасандылықтар» екенін және олар әртүрлі жерлерде әртүрлі екенін мойындады. Ол «Журнал оф Соссойтиат оф Артс энд Сциенс» журналында жариялаған мақаласында Үндістан, Жапония және Қытай сияқты елдерді атап өтіп, олардың дыбыс жүйелерінің «әрбір нотаның абсолютті биіктігінде ғана емес, сонымен қатар олардың арасындағы интервалдарда» қалай өзгеретінін атап өтті. Жергілікті музыканттармен сұхбаттасу және әртүрлі жерлердегі саптардың өзгеруін бақылау тәжірибесінен ол «жергілікті музыкант орындағандай естілмесе, музыкалық саптың нақты биіктігін анықтаудың практикалық жолы жоқ» және тіпті сонда да «біз тек сол музыканттың сапқа деген құлағын ғана аламыз» деген қорытындыға келді. Эллистің зерттеуі салыстырмалы музыкологиялық далалық жұмыстың алғашқы мысалы болып табылады (Далалық жұмыстарға қараңыз). Алан Ломакстың кантометрия әдісі әртүрлі мәдениеттердегі адам мінез-құлқын модельдеу үшін әндерді талдауды қолданды. Ол музыкалық ерекшеліктер мен тәсілдер мен музыканың туған мәдениетінің ерекшеліктері арасында қандай да бір байланыс бар деп болжады. Кантометрия әннің бірнеше сипаттамаларына негізделген сапалық балл қоюды қамтиды, салыстырмалы түрде мәдениеттер мен географиялық аймақтар арасындағы ортақтықтарды іздейді. Миццислав Колинский мелодиялық үлгілердегі бастапқы және соңғы тон арасындағы нақты қашықтықты өлшеді. Колинский еуропалық және еуропалық емес музыка түрлерінің қарсылығына ерте ғалымдардың қарсылығын жоққа шығарды, оның орнына олардың арасындағы көп назар аудармайтын ұқсастықтарға, оның пікірінше, «адамның психофизикалық құрамындағы негізгі ұқсастықтардың» белгілеріне назар аударды. Атап айтқанда, Жаңа Гвинеяның Калули халқының зерттеулері оның мәдениеті туралы қорытындылар жасау үшін социомузыкалық әдістерді қолданады.

Далалық жұмыс

Иллинойс университетінің музыктану профессоры Бруно Неттл далалық жұмысты «музыканы, мәдениетті және т.б. бастауынан тікелей зерттеу» деп түсіндіреді және «Антропология мен этномузыкология далалық жұмыстың маңыздылығы тұрғысынан ең жақын: бұл екі саланың да «ерекше белгісі», шартты түрде айтқанда, кәсіби біліктілікті растайтын құжат сияқты». Алайда, ол этномузыкологиялық далалық жұмыстың антропологиялық далалық жұмыстан өзгеше екенін, себебі біріншісіне «жазу, түсіру, бейнежазу және мәтіндерді жинаудың ерекше мәселелері» туралы көбірек «практикалық» ақпарат қажет екенін айтады. Этномузыкологтың өрістегі тәжірибесі – оның деректері; тәжірибе, мәтіндер (мысалы, әңгімелер, мифтер, мақалдар), құрылымдар (мысалы, әлеуметтік ұйым) және «күнделікті өмірдің айқын емес жайттары» этномузыкологтың зерттеуіне үлес қосады. Ол сондай-ақ этномузыкологиялық далалық жұмыстың «көбінесе басқа адамдармен өзара әрекеттесуді қамтитынын» және негізінен «күнделікті жеке қарым-қатынастар» туралы екенін атап көрсетеді, бұл осы ғылымның «жеке» тұсын көрсетеді. Этномузыкология саласындағы далалық жұмыстың маңыздылығы далалық зерттеулерді жүргізу үшін тиімді әдістерді әзірлеуді қажет етті.

Тіл білімі және семиотика

Этномузыкалық зерттеулерге қызығушылық көбінесе антропологиядағы бағыттардан туындайды, және бұл символдарға да қатысты. 1949 жылы антрополог Лесли Уайт «символ – барлық адам мінез-құлқы мен өркениеттің негізгі бірлігі» деп жазды, ал символдарды қолдану – адамдардың ерекше белгісі. Символизм антропологияның негізгі ұғымы болғаннан кейін, ғалымдар музыканы «белгілер немесе символдар жүйесі ретінде» қарастыруға тырысты, бұл музыкалық семиотика саласының пайда болуына әкелді. Музыкалық символдардың мағынасы эмоцияларға, мәдениетке және мінез-құлыққа қатысты болуы мүмкін, тілдік символдар сияқты қызмет етеді. Антропология, лингвистика және музыкологиядағы символизмнің пәраралық сипаты әртүрлі бағыттардағы жаңа талдау көзқарастарын тудырды (талдауға қараңыз): антропологтар дәстүрлі түрде бүкіл мәдениеттерді символдар жүйесі ретінде қарастырса, музыкологтар нақты репертуарлардағы символизмді зерттеуге бейім. Құрылымдық тәсілдер адамның символдық мінез-құлқы арасындағы байланыстарды анықтауға бағытталған. 1970 жылдары музыколог Чарльз Сигер және семиотик Жан Жак Наттиз сияқты бірқатар ғалымдар этномузыкологтардың музыканы зерттеудің жаңа тәсілі ретінде лингвистикада қолданылатын әдістемені пайдалануды ұсынды. Бұл жаңа тәсілге тіл біліміндегі Фердинанд де Соссюр, философиядағы Чарльз Сандерс Пирс және антропологиядағы Клод Леви-Стросс сияқты ғалымдардың еңбектері үлкен әсер етті. Наттиз музыканы ғылым емес, гуманитарлық ғылым ретінде қарастырып, музыканы тілдік модельдер мен әдістерге бағынудың ғылыми әдіс қолданудан тиімдірек болуы мүмкін екенін айтты. Ол лингвистикалық әдістерді этномузыкологияға енгізудің саланың өзара тәуелділігін арттыратынын, басқа ғылымдардан ресурстар мен зерттеу процедураларын алу қажеттілігін азайтатынын атап өтті. Блэкинг тек дыбыстық сипаттамамен шектеліп қалмады. Ол музыканың мәдени талдауын құрастыратын музыкалық талдамалық грамматиканы жасағысы келді, ол дыбыстық сипаттамамен қатар мәдени және әлеуметтік факторлардың музыка құрылымына қалай әсер ететінін қамтиды. Блэкинг музыкалық талдаудың біртұтас әдісін іздеді, ол «барлық музыкаға қолданыла білмей ғана қоймай, форманы, әлеуметтік және эмоционалдық мазмұнды, сондай-ақ музыканың әсерін шексіз айнымалылар арасындағы қарым-қатынас жүйесі ретінде түсіндіре алады».

Салыстыру

Этномузыкология салыстырмалы музыктанудан дамығандықтан, кейбір этномузыкологтардың зерттеулері талдамалық салыстыруды қамтиды. Осы салыстыруларды қолданудан туындайтын мәселелер, салыстырмалы зерттеулердің түрлерінің алуандығынан және олардың арасындағы түсінік деңгейінің әртүрлілігінен туындайды. Этномузыкологиядағы кейбір кантометриялық өлшемдер, мысалы, сөздік көрсеткіштер салыстырмалы түрде сенімді болып табылады, ал айтылудың нақтылығы сияқты басқа әдістер соншалықты сенімді емес. Стивен Фельд ұсынған тағы бір тәсіл, этномузыкологтардың адамдар өмірін этнографиялық тұрғыдан толыққанды талдау жасауға бағытталған зерттеулері; бұл салыстырмалы зерттеу құзыреттілік, форма, орындалу, орта, теория және құндылық/теңдік туралы жұптық салыстырулар жасауға қатысты.

Ішкі/сыртқы эпистемология

Этномузыкологиялық жазу мен тәжірибедегі ішкі және сыртқы аражіктердің маңыздылығы мен салдары ондаған жылдар бойы Бруно Неттл, Тимоти Райс және басқалар көтерген ұзақ пікірталас тақырыбы болып келді. Мұндай пікірталас тудыратын сұрақ – этномузыкологтың өзге мәдениетті зерттеуге лайықтылығы, егер ол сырттан келген адам ретінде, өзіне жат мәдениетті талдау арқылы қараса. Тарихи тұрғыдан алғанда, этномузыкологиялық зерттеулер батыстықтардың өз музыкасын басқа зерттеген музыкалардан жоғары санауынан туған күшті көзқараспен ыласталған. Осы көзқарас этномузыкологтар зерттейтін мәдениеттердің музыкасы қолданылуы немесе иеленуі мүмкін деген қорқыныштан туған күдікке әкелді. Этномузыкологиялық зерттеудің артықшылықтары бар, мысалы, халықаралық түсіністікті нығайту, бірақ бұл «музыкалық колониализм» қорқынышы ішкі топтарды зерттеуге келген сыртқы этномузыкологқа қарсылық тудырады. Неттл айтқандай, «қонақ» деп аталатын мәдениеттерде үш кең таралған түсінік бар: 1) Батыс этномузыкологтарының ниеті – олардың дәстүрлерін қызығушылық пен құрметпен зерттеу емес, өз салтымен салыстыру; 2) Батыс этномузыкологтары өз музыкасын талдау үшін өз әдістемелерін қолдануды қалайды, бұл олардың пікірінше сәтсіздікке ұшырайды; 3) Этномузыкологтар әр түрлі аймақтардағы ұсақ айырмашылықтарды ескермейтін жалпылама тұжырымдар жасайды. «Этномузыкологияны зерттеу: отыз бір мәселе мен ұғым» еңбегінде Неттл далалық зерттеушілерге қатысты жеке және жаһандық мәселелерді, әсіресе батыс академиялық ортадан келгендерді талқылайды. Мысалы, солтүстік жазықтардағы американдықтар арасындағы далалық зерттеулерін баяндайтын тарауда ол этнографиялық далалық жұмыстардың тарихи проблемаларымен санасуға тырысады және XXI ғасырдағы және одан кейінгі тәжірибелердің болашақ бағытын көз алдына елестетеді. Әлеуметтік психологиядағыдай, этномузыкологиялық жұмыстың барысында «таныс емес» үш түрлі жолмен кездеседі: 1) екі мәдениет байланысқа келеді және екеуінің де элементтері бір-біріне бірден түсініксіз болады; 2) қоғамдағы сарапшылар жаңа білімді жасайды, ол кейін жұртшылыққа жеткізіледі; және 3) белсенді азшылықтар өз көзқарастарын көпшілікке жеткізеді. Бұл шетелдік және экзотикалық музыканы зерттеудің еуроцентрикалық бастауларына нұсқайды. Бұл сыртқы/ішкі динамика мен аясында тең емес билік қатынастары назарға алынып, сұраққа тартылады. Сыртқы және ішкі атауларына сын айтудан басқа, Неттл батыс және батыс емес арасындағы бинарлық жүйені құрайды. Ол көптеген қоғамдарды талдау арқылы батыс ойлауының кемшіліктерін көрсетеді және жергілікті сарапшылардың үлесін мойындауға баса назар аудара отырып, ынтымақтастық идеясын қолдайды. Ол: «Ішкі» және «сыртқы» зерттеушілердің бірлескен жұмысы алшақтықты жоюдың жолы ретінде айтылды, – деп жазады. Оның оптимизміне қарамастан, бұл тәжірибені жүзеге асыру шектеулі болды және бұл сыртқы/ішкі дилемманы шешуге қаншалықты көмектесе алатыны күмәнді. Ол әр ұғым жеке көзқарас арқылы зерттелетініне сендіреді, бірақ «көзқарастарды салыстыру мүмкіндігінше толық түсінік бере алады». Этномузыкологтардың музыка мәдениетін сырттан бағалау позициясы Саидтың «Шығыстану» теориясы арқылы талқыланды. Бұл осы сала қолдайтын музыканың көп жағдайда колониалдық санадағы қиялға немесе романтикалық «Басқа» көзқарасына негізделген батыстық құрылым болуы мүмкін деген түсінікке әкелді. Неттлдің айтуынша, ішкі және қабылдаушы мәдениет мүшелерінде үш сенім пайда болады, олар жағымсыз нәтижелерге әкеледі. Олар: 1) «Этномузыкологтар батыс емес музыканы немесе басқа «басқа» дәстүрлерді өздерінің музыкасымен салыстыру үшін келеді, сырттан келгендердің музыкасы артық екенін көрсету үшін», 2) Этномузыкологтар батыс емес музыканы талдау үшін өз тәсілдерін қолдануды қалайды; және 3) «Олар Африка, Азия немесе Американың жергілікті музыкасы деген нәрсе бар деп санайды, бұл шекараларды ескермейді». Ол Болгария музыкасын үйренуде қиындыққа тап болды, себебі оның музыкалық негіздері батыс көзқарасына негізделген. Ол «көзқарасын кеңейтуі керек болды». Соңында, Райс объективті болу мүмкін емес екеніне қарамастан, этномузыкологтар өзін-өзі зерделеуден көп нәрсе үйрене алатынын айтады. Ол өзінің кітабында өнерді түсіну мен талқылауда объективті болу мүмкіндігі туралы сұрақ қояды және феноменология философиясына сәйкес, әлемге біз туған кезде орналасқан алдын ала белгіленген символдар бұрмалайтындықтан, мұндай объективтілік болуы мүмкін емес деп сарайды. Ол содан кейін этномузыкологтың музыканы объективті түрде түсіне алмайтынын және этномузыкологтың шетелдік музыканы туған жергілікті адам түсінгендей түсіне алмайтынын ұсынады. Басқаша айтқанда, сырттан келген адам ешқашан ішкі адамға айнала алмайды. Алайда, этномузыколог бұл музыканы субъективті түрде түсіне алады, бұл ғалымның сыртқы әлемді түсінуін қалыптастырады. Өзінің зерттеулерінен Райс Болгария музыканттары арасындағы «бұл аспаптық дәстүрдегі когнитивтік санаттарды қабылдау үшін бес қағиданы» ұсынады. Алайда, сырттан келген адам ретінде Райс өзінің «түсінігі тіл мен сөздік когнитивтік санаттар арқылы өтті» десе, болгар аспаптық дәстүрінде «сөздік белгілер мен мелодиялық форманың сипаттамалары болмаған», сондықтан «әр жаңа студент абстрактілі ұғымдарды зерттеуге және үйренуге мәжбүр болды. мелодиялар туралы ешқандай сөздік немесе визуалды көмексіз». Музыканы үйренудің осы екі әртүрлі әдісі, сөздік сипаттамаларды іздеуге тырысатын сырттан келген адам мен имитация арқылы үйренетін ішкі адам, Райс мәдениеті мен Болгария мәдениеті арасындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетеді. Бұл музыкалық айырмашылықтар оның ішкі адам рөліне жетуіне кедеріс келтірді. Сырттан келген адам басқа мәдениетті зерттеу ғана емес, сонымен қатар өзінің қоғамын зерттеу мәселесі де бар. Неттлдің ұсынысы – мәдениет өзінің музыкасын қалай жіктеуін анықтау. Ол мәдениет өзінің музыкасын жіктеу үшін қандай санаттар жасайтынына қызығушылық танытады. Осылайша, сырттан келген адамнан аздап ішкі түсінікке ие болып, өзін сырттан келген адамнан ажыратуға болады. Кингсбери, американдық пианист және этномузыколог, музыканы өзінің мәдениетінен тыс зерттеу мүмкін емес деп санайды, бірақ егер бұл мәдениет сіздің өзіңіз болса ше? Адам өзінің мәдениетін зерттеуде тануы мүмкін жеке көзқарастың болуын білуі керек. Кингсбери батыстың батыс емес контексте далалық зерттеу жүргізудің әдеттегі парадигмасын кері қайтаруға және батыс нысанына далалық зерттеу әдістерін қолдануға шешім қабылдады. 1988 жылы ол «Музыка, талант және орындау: консерваториялық мәдени жүйе» атты еңбегін жариялады, онда американдық солтүстік-шығыс консерваториясын зерттеу уақытын баяндады. Ол консерваторияны шетелдік жер сияқты қарастырды, американдық консерваториялық мәдениет туралы өзінің тәжірибесінен және алдын ала білімінен зерттеуін барынша ажыратуға тырысты. Кітапта Кингсбери өзінің және әріптестерінің назардан тыс қалған консерваториялық конвенцияларды, мысалы хабарламалардың таралу жолдарын талдайды, консерватория мәдениеті туралы тұжырымдар жасау үшін. Мысалы, ол консерваторияның институционалдық құрылымы «керемет түрде орталықтандырылмаған» деген қорытындыға келді. Профессорлардың қатыспауына байланысты ол консерваторияның белгілі бір сабақтарға берілгендігіне күмәнданады. Оның консерватория талдауы төрт негізгі элементтен тұрады: мұғалімдердің жекелігіне жоғары баға беру, мұғалімдердің орталық нүктелер ретіндегі рөлі, бұл ұйымның әлеуметтік ұйымның ұстаз-оқушы сияқты жүйесін күшейтуі, осы ұйымның музыкалық дәстүрлерді күшейтуі...

Қолданбалы этномузыкология

Қолданбалы этномузыкология музыканы көпірлер салу және әлемде оң өзгерістер жасау құралы ретінде пайдаланады. "Бүгінгі таңда қолданбалы этномузыкология этномузыкологияның ең беделді салаларының бірі болып табылады". Джефф Титон этномузыкологияны музыка жасайтын адамдарды зерттеу деп санайды, ал қолданбалы этномузыкология – бұл "әлеуметтік жақсарту, музыкалық пайда, мәдени игілік немесе экономикалық артықшылық сияқты мақсаттары бар белгілі бір қоғамдастыққа музыкалық бағытталған араласу". Қолданбалы этномузыкология адамдарға бағытталған және этикалық және гуманитарлық принциптермен басшылыққа алынады. Қолданбалы этномузыкология термині ресми SEM жарияланымдарында алғаш рет 1964 жылы пайда болды, Алан Мерриамның "Музыка антропологиясы" еңбегінде: "Адамды зерттеудің түпкі мақсаты – білімді өзінің құндылығы үшін іздеу ме, әлде практикалық мәселелерді шешуге тырысу ма?" деп жазды. Қолданбалы этномузыкологияның мақсаты – соңғысы, гуманитарлық мәселелерге оң әсер ету үшін білімді пайдалану. Осылайша, қолданбалы этномузыкологияның бір бөлігі – тек бақылаушы ретінде қатысуға қарамастан, жақтаушылықты қамтиды. Бұл қоғамдастықпен бірлесіп әлеуметтік бастамаларды ілгерілету және "мәдениеттің ішкі және сыртқы тұлғалары арасында делдалдық қызмет атқаруды" қамтиды. Бұл этномузыкологияның қолданбалы үлгісі болып табылады, онда этикалық құндылықтар мұқият қарастырылған және тәсілінің өзі жан-жақты болып, Навахо тайпасының жақсаруы үшін түсіністікті бөлісуге бағытталған. Бұл жерде қолданбалы этномузыкология мәдениеттегі музыканың рөлін қарастырудан асып, музыканың мәдениетте қандай "қалыптасқандығын" қарастыратынын көрсететін мысал келтірілген. Міне, қолданбалы этномузыкологияның мәні – зерттеу жүргізу кезінде және одан кейін сіздің зерттеуіңізде ойнайтын рөлді табу.

Этномузыкология және батыс музыкасы

Этномузыкалық саланың тарихының бастапқы кезеңдерінде, этномузыкалық зерттеулер Батыс қоғамының музыкасына қатысты жүргізіле бере ме, әлде оның назары тек Батыс емес музыкаға шоғырланған болуы керек пе деген пікір таласы болды. Кейбір алғашқы ғалымдар, мысалы Мантл Худ, этномузыкалық зерттеудің екі мүмкін бағыты бар екенін айтты: еуропалық емес өнер музыкасының барлық түрлерін зерттеу және белгілі бір географиялық аймақта таралған музыканы зерттеу. Дегенмен, 1960 жылдардың өзінде кейбір этномузыкалық зерттеушілер этномузыкалық әдістерді Батыс музыкасын зерттеу үшін де қолдану қажет деп ұсынды. Мысалы, Алан Мерриам 1960 жылғы мақаласында этномузыкалық зерттеуді Батыс емес музыканы зерттеу емес, мәдениеттегі музыканы зерттеу деп түсіндірді. Алайда, этномузыкалық зерттеу, әсіресе саланың алғашқы жылдарында, көбінесе Батыс емес мәдениеттерге бағытталды. Тек соңғы жылдары ғана этномузыкалық зерттеулер зерттелетін мәдениеттер мен оларды зерттеу әдістері тұрғысынан әртүрлілікке ие болды. Ол сондай-ақ этномузыкалық зерттеушілердің Батыс және Батыс емес музыкаға қатынасының өзгешелігін зерттегенде, көзқарастардың айқын болатынын атап өтті. Ол осы әдісті таңдауының себебін түсіндірді. Ол музыкалық талдаушының Бетховеннің музыкасын әртүрлі әдебиеттерге сәйкес тура мағынасында түсіндіруін мысалға келтірді. Аталған талдаушы әдебиетке сәйкес мотивтер мен мелодияларға тікелей мағыналар берді. Неттлдің айтуынша, бұл Батыс музыкалық мәдениетінің өкілдері өнер музыкасын символдық тұрғыдан қарастыратынын көрсетеді. Кейбір этномузыкалық зерттеулер Батыс немесе Батыс емес музыкаға ерекше назар бөлмейді. Мысалы, Мартин Стоукстің жеке тұлғаның әртүрлі аспектілеріне қатысты зерттеулері Батыс және Батыс емес мәдениеттерді қамтиды. Стоукс музыкамен байланысты гендерлік мәселелерді, соның ішінде Батыс мәдениетіндегі музыканттардың жиі гендерлік мәселелерге байланысты шараларға төрағалық етуі немесе мәдениеттің музыканттарды бақылау үшін "жынысынан айыруға" тырысуы туралы жазды. Стоукстің тұжырымдары тек бір мәдениетке тән емес. Стокс жеке тұлға, ұлттық ерекшелік және географиялық орналасқан жердің Батыс музыкасында қалай көрініс табатынын зерттеді. Ол Англия мен Америкадағы көшіп келген қауымдастықтарында ирланд музыкасының болуын атап өтті, бұл адамдардың өзін әлемде қалыптастыруының бір жолы. Этномузыкалық зерттеу Батыс емес мәдениеттердегі музыканы зерттеумен ғана шектелмейді, сондықтан ол әлемдегі музыканың көптеген түрлерін зерттеуге әртүрлі тәсілдерді қолдануға және олардың әртүрлі контексттері мен өлшемдерін (мәдени, әлеуметтік, материалдық, танымдық, биологиялық және т.б.) дыбыстық элементтерден тыс қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, Батыс халық музыкасы да этномузыкалық зерттеулерге қызығушылық тудырады. Бұл этномузыкалық зерттеулер қалалық этномузыкалық зерттеулер деп аталады. Томас Турино Батыс қоғамындағы бұқаралық ақпарат құралдарының тұтынушылыққа әсері және бұл әсердің екі жақты екені туралы жазды. Өзін-өзі тану және әлеуметтік топтарда қабылдану сезімі музыкалық талғаммен байланысты. Жазушылар мен музыка продюсерлері бұл шындықты мойындайды және белгілі бір топтарға қызмет ету арқылы жауап береді. "Радио және интернеттен, сондай-ақ бейнелерден таратылатын дыбыстар мен бейнелер жасөспірімдердің жыныстық өзін-өзі тануын, сондай-ақ ұрпақтық және нақты топтық жекелеген ерекшеліктерін қалыптастырады" делінгендей, адамдар да Батыс халық музыкасы мәдениетіндегі музыкалық талғамға байланысты БАҚ-тың маркетингтік жауаптарын қалыптастырады. Ел бойынша жекелеген топтардың (әсіресе жасөспірімдердің) өсуі тұтынуға байланысты музыка индустриясын қалыптастыратын маңызды күшті білдіреді.

Этика

Этнографиялық зерттеулерде этика маңызды, себебі далалық жұмыстың нәтижесі екі мәдениеттің өзара әрекеттесуінен туындауы мүмкін. Осы салада этиканы қолдану, тараптардың өнімнің элементтеріне қанағаттанғанын және әрқайсысының үлесіне лайықты сыйақы алғанын қамтамасыз етеді. Шығарма жарияланғаннан кейін ақшалай мәселелер туралы толық ақпарат алу үшін осы беттегі авторлық құқықтар бөлімін қараңыз. Мерриам-Вебстер сөздігінде этика – «жеке немесе топтың қылықтарын басқаратын қағидалар» деп түсіндіріледі. Тарихи құжаттарда екі мәдениеттің қарым-қатынасы туралы мәліметтер бар. Мысалы, Эрнан Кортестің әлемді зерттеу кезіндегі және ацтектермен болған қарым-қатынасын сипаттаған жеке күнделігін қарастыруға болады. Ол Испания монархиясының өкілі ретінде барлық әрекеттерді тіркеп отырады. Бұл қарым-қатынас екі тарапқа да тиімді болмады, себебі Кортес әскер ретінде ацтектерді жеңіп, олардың байлығын, тауарын және мүлкін әділетсіз түрде тартып алды. Тарихи деректерге сәйкес, екі мәдениеттің қарым-қатынасы екі тараптың да дамуымен аяқталған емес. Этнограф белгілі бір елге сол елдің мәдениетін зерттеу мақсатымен барады және онда жүргенде жергілікті халықпен қарым-қатынаста қалай өзін ұстау керектігін этикалық принциптерге сүйене отырып анықтайды. Слобин мәдени және музыкалық иемдену туралы айта келіп, музыкалық иемденуді бағалау ретінде бейнелеуге және музыка индустриясының азшылық музыкасын ұзақ мерзімді иемденуіне және пайда табуына қатысты этикалық алаңдаушылықтар бар екенін атап өтеді. Мысалы, The Rolling Stones тобы Мэдди Уотерске "1950-ші жылдардағы түпнұсқалық орындау стилінің көптеген аспектілерін пайдалану" арқылы құрмет көрсетті және оның қаптамасы Мэдди Уотерске "тегін" жарнама әкелді деп мәлімдеді. Алайда, Фельд атап өткендей, бұл мәлімдеме мақтанға толы, себебі ол "Мэдди Уотерстің шығармашылық үлесін мойындау үшін The Rolling Stones-тің жазбасы қажет" дегенді білдіреді. Ал "жалдамалы жұмысшылар" және "музыкалық дәстүрлер мен стильдерді дамытушылар" ретіндегі музыканттар ең аз табыс табады және ең көп нәрсені жоғалтады, өйткені олар өз еңбегін және мәдениетінің элементтерін "роялтилер, қосымша жұмыстар, гастрольдер және жазба шартылары жазбалардың танылуы мен табысынан кейін туындауы мүмкін" деген үмітпен ұсынады. Этнографиядағы этика туралы сөз қозғалғанда, оның кімге қатысты екенін нақты айту маңызды. Этнограф зерттеу жүргізгісі келетін мәдениеттен өзгеше мәдениеттен келсе, этикалық принциптерді ескеруі керек. Өз мәдениетін зертетін этнографқа этикалық мәселелерді қарастырудың қажеті жоқ. Мысалы, музыка ғалымы Кофи Агаву африкалық музыка және оның маңызды аспектілері туралы жазады. Ол музыканың ұрпақтар арасындағы динамикасы, музыканың маңызы және музыканың қоғамға тигізетін әсері туралы айтады. Агаву кейбір зерттеушілердің африкалық музыканың рухын жасырып отырғанын атап өтеді және бұл мәселелі деп санайды, себебі рух – музыканың ең маңызды компоненттерінің бірі. Агаву Африкадан, атап айтқанда Ганадан келген ғалым, сондықтан ол осы мәдениет туралы көбірек біледі, өйткені ол осы мәдениеттің бір бөлігі. Зерттеліп отырған мәдениеттің өкілі болудың артықшылығы бар, себебі адам туғаннан бері үйренген инстинктік түсінікке ие. Алайда, жергілікті зерттеуші өз қауымдастығын зерттеу кезінде аздап этикалық дилеммаға тап болуы мүмкін, себебі "далалық жұмыстың салдарынан ғалым мен "ақпарат беруші" арасындағы қарым-қатынастардан туындайтын" мәселелер бар. Клинт Бракнеллдің айтуынша, ол Австралияның оңтүстік-батысындағы Нюнгарда аборигендердің ән дәстүрлерін зерттейді, себебі ол осы аймақтың нюнгары, жергілікті зерттеушілер "этнографияны платформа ретінде қолдана алады" "өздерінің аймақтық музыка дәстүрлерімен, әсіресе қазіргі уақытта жойылып кету қаупі төнген және аз зерттелгендермен айналысу, үйрену және жандандыру" үшін "дүниежүзі бойынша зерттелетін, қолдау көрсетілетін және сақталатын музыканың әртүрлілігіне үлес қосу" үшін. Алайда олар өздерінің мәдениетінің "өзегін" ашып беру және "сырттан келгендердің" олардың мәдениетін дұрыс түсінбеу қаупі бар. Егер жергілікті зерттеушінің қауымдастығы олардың мәдени тәжірибесін ашуын немесе жазуын қаламаса, зерттеуші "мәдени сұр түстің" алдында шегінен өтпей қаншалықты ашуға болатыны туралы дилемманы бастан кешіреді. Зерттеуші музыканың әртүрлілігін қалай қолдау керектігін және сонымен бірге өз қауымдастығының тілегін қалай құрметтейтінін қарастыруы керек. Мартин Рудой Шерзингер, тағы бір ХХ ғасыр этнографы, авторлық құқық заңының батыстық емес мәдениеттерді батыстық зерттеушілердің пайдалануына қатысты бірнеше себептерге байланысты қанағаттандырмайтынын айтады, оның ішінде басқа беделді этнографтардың пікірлерін келтіреді: кейбір батыстық емес шығармалар ауызша берілгендіктен авторлық құқыққа ие емес, ал кейбір "қасиетті әндер көне рухтар немесе құдайлар тарапынан шығарылады", сондықтан авторлық құқықты алуға ешқандай негіз жоқ, сондай-ақ авторлық құқық ұғымы тек "коммерциялық бағытталған қоғамдарда" ғана маңызды болуы мүмкін. Сонымен қатар, түпнұсқалық (әсіресе Батыста) ұғымы өзінің қиындықтарын тудырады. Шерзингер метафизикалық авторлық автономияның түсіндіруімен де байланысты бірнеше мәселелерді көтеріп, Батыс эстетикалық түсіндіруі Батыстық емес түсіндіруден ерекшеленбейтінін айтады. Яғни, барлық музыка "адамзаттың игілігі үшін" жасалған, бірақ заң оны әртүрлі қарастырады.

Жынысы

Гендерлік мәселелер этномузыкология әдістемесінде соңғы уақытта маңыздылыққа ие болды. Қазіргі зерттеушілер этномузыкологияның тарихи еңбектерін көбінесе гендерлік көзқарасқа ие зерттеулер мен шындықты бейнелемейтін андроцентрикалық теориялық үлгілерді көрсеткендігі үшін сынға алады. Бұған көптеген себептер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, этномузыкологиялық далалық жұмыстар көбінесе ерлердің музыкалық үлесіне бағытталған, себебі қоғамның музыкалық жүйесін ерлердің басымдығы көрсетеді деген болжам болған. Басқа гендерлік көзқарасқа ие зерттеулер әйелдердің қоғамдық өнер көрсетуіне рұқсат бермейтін немесе оларды қабылдамайтын мәдени нормаларды бұзбай, әйелдер туралы ақпарат алудың қиындығына байланысты болуы мүмкін (ерлер қоғамдық өмірде басымдықты иеленетін және әйелдер көбінесе жеке өмірге шектелетін қоғамдардағы әлеуметтік динамиканы көрсетеді). Сонымен қатар, ерлер дәстүрлі түрде далалық жұмыс пен институционалдық басшылық лауазымдарына ие болды және зерттеген мәдениеттеріндегі ерлердің тәжірибесіне басымдық берді. Әйелдер туралы ақпарат алу мүмкіндігінің шектеулі болуы және музыкалық деректерді жинау мен талдаудың баламалы әдістерінің болмауы Элен Коскофф сияқты этномузыкологтардың қоғамның музыкалық мәдениетін толыққанды түсінуге мүмкіндік бермеуіне әкелді. Элен Коскофф Рейна Райтердің сөздерін келтіріп, бұл алшақтықты жою "бізге жартылай ғана бөлшектері бар жүйенің қарама-қайшылықтары мен ішкі жұмыс істеуін" түсіндіретінін айтады. Элен Коскофф этномузыкологиядағы әйелдер зерттеулерінің үш кезеңін бөліп көрсетеді: біріншісі, әйелдердің музыка мен мәдениетке қосқан үлесі туралы біліміміздегі олқылықтарды толтыруға бағытталған түзету әдісі; екіншісі, музыка арқылы әйелдер мен ерлер арасындағы қарым-қатынастарды талқылау; үшіншісі, сексуалдық зерттеулерді, орындаушылық зерттеулерді, семиотиканы және басқа да мағына жасау формаларын біріктіру. Гендерді елемеудің тарихи тенденциясына қарамастан, қазіргі этномузыкологтар гендерді зерттеудің қоғамның музыкалық тәжірибесін түсіну үшін пайдалы көзқарас екеніне сенеді. Этномузыколог Элен Коскофф қоғамдағы гендерлік рөлдердің бөлінуін ескере отырып, былай деп жазады: "Көптеген қоғамдар музыкалық қызметті басқа символикалық дуализмдерге сәйкес келетін екі салаға бөліп береді", соның ішінде мәдениетке тән, гендерлік негіздегі дуализмдер жеке / қоғамдық, сезімдер / әрекеттер және нашар (провокациялық) / қасиетті. Кейбір мәдениеттерде музыка осы бөліністерді бейнелейді, сондықтан әйелдердің музыкасы мен аспаптары ерлердің "музыкасына" қарама-қайшы "музыка емес" деп қарастырылады. Музыкалық мінез-құлықтың осы және басқа да екі жақтылығы гендерлік рөлдерді қолдайтын немесе бұзатын әлеуметтік көзқарастарды көрсетуге көмектеседі. Өзінің талдауында Коскофф бұл "символикалық дуализмнің" сөзбе-сөз көрініс табатын бір жолын көрсетеді: бір адамның аспаптың формасы мен ойнаушының гендерлік сәйкестігі арасындағы байланыс; Коскоффтың зерттеулері жиі "екі жыныстың өмір беретін рөлдері олардың формасында немесе ойнау қозғалысында көрінеді немесе қайталанады" деп көрсетеді. Осылайша жеке және қоғамдық әйелдердің музыкалық өнерін қоршап тұрған қоғамдық субмәдениеттерді ажырататын әлеуетті сыныптық иерархияны білдіреді. Бала тудыру жасындағы жалғызбасты әйелдер орындайтын қоғамдық музыканың жыныстық қатынаспен байланысты болуы, ал қарт немесе үйленген әйелдердің орындауы олардың жыныстық қатынасын азайтуға немесе тіпті жоққа шығаруға бейім, бұл музыканың орындалуы жасқа немесе некеге байланысты әйелдің жыныстық өмір сүру қабілетінің төмендеуі туралы қоғамдық түсінікке байланысты екенін ғана емес, сонымен қатар әйел жыныстық қатынасы көбінесе музыкалық орындау арқылы әйел жынысының көрінісіне кіреді. Әйелдер музыкасының оқшаулануы мен бөлінуі әйелдерге бір-бірімен қарым-қатынас жасаудың немесе әйелдерге бағытталған кеңістіктегі музыкалық практика арқылы өздерінің гендерлік сәйкестігін түсіну мен білдірудің жолын ұсынады. Музыкалық орындау осы гендерлік теңсіздіктерді және әлеуметтік / жыныстық динамиканы растауы және сақтауы мүмкін, оларды сақтаған кезде нормаларға наразылық білдіруі мүмкін немесе ол қалыптасқан тәртіпке шабуыл жасап, қауіп төндіруі мүмкін. Мұндай әлеуметтік / жыныстық динамиканы растайтын музыкалық орындау дәстүрлерінің мысалы - әйел музыкантының техникалық музыкалық шеберлігіне қарағанда оның физикалық тартымдылығына басымдық беру тенденциясы, бұл әйелдердің музыкалық өрнегін төмендетіп, әйел денесін қоғамдық назарда объективтендіруді қолдайды. Коскоффтың кітабы жарық көргеннен бері қазіргі этномузыкологтар оның атаған тәжірибелерін және динамикасын егжей-тегжейлі зерттеуді жалғастыруда. "Қуаттың дыбыстары: Музыкалық аспаптар мен гендерге шолу" еңбегінде Вероника Даублей музыкалық өнерде әйел гендерлік өрнегін зерттеуді нақты музыкалық аспаптарды қолдануға дейін кеңейтеді. Ол патриархалдық қоғамдарда еркектің некедегі рөлі меншік және бақылау болып табылатынын, ал үйленген әйел көбінесе бағыну және тәуелділік позициясын иеленетінін қайталайды. Осылайша, Даублей ерлер аспаптарымен қарым-қатынас жасайтын кезде олардың мәдениеттік үстемдік күтулерін қоса алатынын, ал әйелдер аспапқа сол сияқты билік етуі екіталай екенін ұсынады. Әйел музыкантының физикалық тартымдылығы оның техникасынан басым болса, әйелдердің музыкалық өнердегі гендерлік өрнегі әйелдердің сұлулығы мен объективтендіруінің дәстүрлі ұғымдарын сақтаумен шектелуі мүмкін. Даублей бұл аспаптардың әйелдер үшін "қолайлы" болуымен байланыстырады, олар әйелдің ізгі келбетін бұзбайтын физикалық күш-қуатты қажет етпейді немесе орындаушының ән айтуына сүйенетін аспаптар. Көбірек заманауи музыкалық дәстүрлерді зерттеуде этномузыколог Гибб Шрефлер "Миграция медианы қалыптастырады: Жаһандық тарихи перспективадағы Пәнджаб халық музыкасы" еңбегінде Пәнджаб әйелдерінің музыкадағы рөлін миграция контекстінде баяндайды. Әйелдер Пәнджаб мәдениетінде дәстүрді сақтаушылар болғандықтан, олар көптеген дәстүрлі Пәнджаб ритуалдарында, соның ішінде музыкаға қатысты ритуалдарда маңызды рөл атқарады, бұл эмигранттарға Пәнджаб мәдениетін қайда болса да сақтауға көмектеседі. Шрефлер сонымен қатар миграцияның нәтижесінде бхангра музыкасының қоғамдық сферада дәстүрлі гендерлік рөлдерді реформалауға мүмкіндік бергенін атап өтеді: "Би алаңында әйелдер бұрынғыдан гөрі ерлермен араласуға мүмкіндік алды". Сонымен қатар, "Мінъянимдегі серіктестік биі арқылы ортодоксал еврей гендерлік рөлдерін келісімге келтірудегі музыка" еңбегінде Гордон Дейл ортодоксал еврей мәдениетіндегі гендерлік динамиканы серіктестік минъяним биі арқылы бұзуын зерттейді және серіктестік минъяним биі ортодоксал еврей діни заңын жаңа контекстте әйелдердің өнерін орнату арқылы белсенді түрде қайта қарауы мүмкін екенін көрсетеді. Әйелдердің музыкалық өнер дәстүрінің дінде негізделуі әйелдердің діни музыкадан көбінесе шеттетілуіне байланысты, ортодоксал еврейлерде әйелдердің ән айтуының лайықсыз немесе қаруланған жыныстық мінез-құлық ретінде қарастырылуы және әртүрлі мәдени аймақтарда, Хагедорнның бата барабанының мысалында көрсетілгендей, ерекше маңызға ие. Сондықтан, әйелдің ән дауысы ортодоксал билік құрылымдарына қарсы гендерлік бостандық дыбысы ретінде қарастырылуы мүмкін. Музыкалық өнерде гендерлік өрнектің тағы да зерттеуге мұқтаж көптеген аспектілері бар, соның ішінде музыкалық өнер гендерлік сәйкестіктің екіұшты шешімдерін қалай бұзуы және трансгендерлік және/немесе екіұшты гендерлік өрнегін қалай қолдауы мүмкін. Коскофф орындаушылардың "қарсы жыныстық салаларға өтуі, әдетте қарсы жынысқа тән мінез-құлықты көрсетуі" мүмкін екенін қысқаша мойындайды, бұл музыкалық өнер гендерлік сәйкестіктің өрнегіне мүмкіндік беретін нәрсеге үлкен әсер етеді. Этномузыкологияны қамтитын ең толық жинақ...

Бұқаралық ақпарат құралдары

Питер Мануэл өзінің «Батыстық емес әлемнің танымал музыкасы» атты кітабының бірінші тарауында технологияның батыстық емес музыкаға тигізген әсерін қарастырады, оның музыканы тарату, өзгерту және әлемдік деңгейде ықпал ету мүмкіндігін талқылайды. Ол жанрлардың анықтамалары туралы әңгімелеуден бастайды, кез келген қоғамда халықтық, классикалық және танымал музыканы ажыратудың қиындықтарын көрсетеді. Фонаграф, радио, кассеталық жазбалар және теледидардың тарихи дамуын зерделей отырып, Мануэл батыс әлемінде қалыптасқан үрдіс бойынша музыканың көптеген қоғамдарда тауарға айналғанын, енді ол қоғамды біріктіруге, бір ғалымның айтуынша, «жаппай катарсис» сезімін сыйлауға бұрынғыдай қабілетті емес екенін көрсетеді. Ол музыканы талдау үшін қолданылатын кез келген заманауи теориялық көзқарас технологияның пайда болуын ескеруі керек екенін атап өтеді. Мартин Стоукс «Этнос, үлкендік және музыка» атты кітабында жазбалардың, таспалардың және CD-лердің болуы, сондай-ақ музыканы әлеуметтік ортадан тыс тыңдау мүмкіндігі жеке тұлға мен әлеуметтік шекараларға қалай әсер ететінін зерттейді. Стоукс қазіргі заман мен жаңа технологияның орын немесе «жергілікті жер» (географиялық тұрғыдан қарағанда әлеуметтік іс-қимылдың физикалық кеңістігі) және кеңістік (музыка ойнатылып, тыңдалатын орын) арасындағы айырмашылықты қалай тудырғанын айтады. Стоукс осы айырмашылықты кеңістік пен орыннан «қайта орналасу» деп атайды және оны «күңкілдік алаңдатушы процесс» деп сипаттайды. Стоукс музыканың жеке адамдардың өзін «қайта орналастыруына» маңызды рөл атқаратынына сенеді, музыканың ұжымдық естеліктерді ояту және ұйымдастыру қабілеті ешбір басқа әлеуметтік іс-қимылмен салыстыруға келмейтінін мәлімдейді. Стоукс сондай-ақ жазбалардың, таспалардың және CD-лердің болуы белгілі бір орындардың тәжірибесін «күшті, қарқынды және қарапайым» түрде ұсыну мүмкіндігін жасайды деп санайды. Стоукс әр «орынның» ұстанып тұрған айырмашылықтары мен әлеуметтік шекараларына да тоқталады. Ол әр «орынның» «моральдық және саяси тәртіптің иерархиясын» құрастыратынын және әрбір нақты «орынды» еске алу тыңдаушының өзі табылған кеңістікке қатысты моральдық және саяси қоғамдастықты анықтайтынын айтады. Музыкалық «орынды» жылдам ояту мүмкіндігі адамдарға «орын табуға» және өзін-өзі әртүрлі жолдармен тануға мүмкіндік береді, осылайша орындар мен әлеуметтік шекаралардың бірегей үйлесімін құрайды. Стоукс сондай-ақ мемлекеттік басқарудағы үкіметтердің өз арналарын иелену арқылы БАҚ-ты қалай бақылайтыны авторитарлық мемлекеттердің қолданатын құралы екенін атап өтеді. Мұндай бақылау толық емес, өйткені мағынаны толығымен бақылауға болмайды және азаматтар мемлекеттік радионы жай ғана өшіре алады немесе басқа станцияға көше алады. Стоукс дыбысты жаңғыртудағы технологиялық жетістіктер жазу мен тыңдауды демократияландырды және осылайша «мемлекеттік және музыкалық индустрия монополияларының ықпалын әлсіретті» деп санайды. Рене Т. Лайслофф пен Лесли К. Гей-младшийдің «Музыка және технокультуралар» атты кітабы технологияның өркендеуінің мәнін зерттейді. Олардың пікірінше, технологияның өсуімен бірге оның әлеуметтік салдары да артады. Мұндай технологиялар жаңа технологиялар пайда болғанға дейін болған әлеуметтік құрылымдарды өзгертпейді, бірақ осы технологияларды қолданатын және олармен байланыс жасайтын адамдар өзгереді. Лайслофф пен Гей MP3 файлдарын қолдануды мысал ретінде келтіреді. MP3 файл форматы басқа бағдарламалық жасақтамамен біріктіріліп, музыка тұтынушыларының онлайн қауымдастықтарын музыкалық файлдардың үлкен деректер базасымен байланыстыратын құралдарды ұсынады, соның арқасында жеке адамдар гигабайттық цифрлық ақпаратқа оңай қол жеткізе алады. MP3 файлдары мен осы бағдарламалық жасақтамалардың болуы музыка алмасудың жаңа мүмкіндіктерін ашады және соңғы пайдаланушыға музыканы таңдау құралын ұсынады, бұл танымал музыка индустриясының күшін әлсіретеді. Мұндай технологиялар сондай-ақ белгілі емес артистерге өз жазбаларын ең қиын естілетін деңгейде таратуға мүмкіндік береді. Кейіннен Гей мен Лайслофф кітапта технологиялық бақылаудың тұтынушылық тәжірибелерге тигізетін әсері туралы сөздейді. Гей мен Лайслофф былай дейді: «Қазіргі танымал музыканттар алдымен «технология тұтынушылары» ретінде қалыптасады, онда музыкалық тәжірибелер тұтынушылық тәжірибелермен үйлеседі. Тіпті сауда орталықтары мен акустикалық кеңістіктердің «сәулеттік» құрылымы да тұтынушылық тәжірибелермен байланыс үшін жасалған, аумақты анықтап, сатып алушыларды ынталандырады».

Авторлық құқықтар

Авторлық құқық – "әдеби, музыкалық немесе көркем шығармаларды көшіру, лицензиялау және басқаша пайдаланудың ерекше құқығы, олар басылған, аудио, бейне және т.б. түрінде болсын". Оның маңыздылығы зор, себебі авторлық құқық еңбекақы мен қаржылық сыйлықтарды қайда жөнелту керектігін анықтайды. Этномузыкологтар далалық зерттеулер жүргізгенде, көбінесе жергілікті халықпен байланысқа түсуі керек, себебі белгілі бір елде болу мақсаты – қорытындылар жасау үшін ақпарат жинау болып табылады. Мұндай зерттеушілер әдетте қызығушылық танытқан елдерін интервьюлер, бейнелер мен мәтіндерді қамтитын деректермен, сондай-ақ көптеген басқа да құнды көздермен қалдырады. Музыка мен мұраны қорғау құқықтары көбінесе этикаға және мәдени айырмашылықтарға байланысты болады, бұл музыка мен мұраны қорғаудың әлемдік құқықтық дәстүрлерін қалыптастырды, мысалы, Қытай мен Үндістанда. Авторлық құқық пен этномузыкологияның ерекше мәселесі – авторлық құқықтың американдық құқық екендігі, бірақ кейбір этномузыкологтар АҚШ-тан тыс елдерде зерттеу жүргізеді. Мысалы, Энтони Сигер Бразилиядағы суя халқымен жұмыс істегендегі және олардың ән жазбаларын шығарғандағы тәжірибесін баяндайды. Суя халқының шабыт пен авторлыққа қатысты практикалары мен сенімдері бар, онда меншік жануарларға, рухтарға тиесілі және бүкіл қауымдықтарға "қарасты". Американдық авторлық құқық заңдарында бірегей автор талап етіледі, ал жануарлардың, рухтардың немесе топтың есімдері көрсетілмейді. Сигердің жағдайларына ұқсас жағдайларда жергілікті халыққа еңбекақы төленбейді немесе жарияланған туындылардан түсетін қаржылық пайдаға қол жеткізу мүмкін болмайды. Сигер сондай-ақ кейбір жағдайларда авторлық құқық берілетінін, бірақ ақпарат беруші орындаушы, зерттеуші, продюсер және зерттеуді қаржыландыратын ұйым – жергілікті халыққа тиесілі құрметті алатынын атап өтеді. Мартин Шерзингер Африканың Сенегал аймағында авторлық құқықпен қалай айналысатынын айтады. Музыкадан түсетін авторлық құқық пайдасы, мысалы, роялтилер, Сенегал үкіметіне беріледі, ал үкімет өз кезегінде таланттар конкурсын өткізеді, онда жеңімпаз роялтилерді алады. Шерзингер авторлық құқыққа қатысты басқа пікір білдіреді және заңның этноцентрикалық емес екенін айтады. Музыкалық әдеттер мен оларға реакциялар мәдени сәйкестік пен топтардың қалыптасуына әкеледі. Мартин Стоукс музыканың міндеті – топтар арасында кедергілер туғызып, ұжымдық билікті жүзеге асыру екенін айтады. Сәйкестік категориялары, мысалы, этникалық және ұлттық, оппозициялық мазмұнды көрсету үшін қолданылады. Музыка өзін-өзі танудың түрлерін нығайтатыны сияқты, сәйкестік музыкалық инновацияны қалыптастырады. Джордж Липсицтің 1986 жылғы Лос-Анджелестегі мексикалық американдық музыка туралы зерттеуі 1950-80 жылдары чикано музыканттарының өздерінің көп қырлы мәдени сәйкестігін бейнелеу үшін әртүрлі стильдер мен жанрларды музыкаларына енгізуге ұмтылғанын көрсетеді. Мексикалық халық музыкасы мен қазіргі заманғы барионың ықпалын біріктіре отырып, Лос-Анджелестегі мексикалық рок-н-ролл музыканттары өздерінің қоғамдықтары, тарихы және жеке басы туралы мазмұнды қамтитын коммерциялық тұрғыдан табысты постмодерн жазбаларын жасады. Липсиц Лос-Анджелестегі мексикалық қауымның постмодерн қазіргі заманға сәйкес келетін дәстүрлерін қайта бағдарлағанын айтады. "Бірліктегі бірліксіздік" іздеу арқылы азшылық топтары басқа қанаушылыққа ұшыраған топтармен тәжірибе бөлісу арқылы бірлік табуға тырыса алады. Липсицтің айтуынша, бұл бірліксіздік көптеген, көп қырлы, маргиналданған мәдениеттерден тұратын "тарихи блокты" тудырады. Липсиц Лос-Лобос рок тобының екі нүктелі табиғаты осы парадокстің ерекше мысалы екенін атап өтеді. Олар дәстүрлі мексикалық халық элементтерін ақ рок-н-ролл және африкалық американдық ритм-энд-блюзбен араластырып, жоғарыда аталған жанрлардың ешқайсысына сәйкес келмеді. Олардың коммерциялық тұрғыдан табысты болуы Липсиц үшін таңқаларлық емес еді – олардың көптеген мәдени элементтерді бірдей енгізудегі мақсаты – барлығына ойнау еді. Липсицтің пікірінше, осылайша музыка "көптік шындықтарды" алдын ала ұсыну арқылы кедергілерді бұзуға көмектесті. Мысалы, Low riders халық мәдениетінің арзан көліктерді қабылдауын мазақтау үшін иронияны қолданды, ал Los Illegals сияқты топтар тыңдаушы қауымдарына қанаушылық пен әділетсіздік туралы айту үшін пайдалы лексиканы ұсынды. Тәжірибелердің өзара байланысы музыканы белгілі бір қауымның ішінде де, сыртында да қолжетімді етеді. Чикано музыканттары осыны көрсете отырып, әртүрлі жанрларды, стильдерді және тілдерді біріктіру арқылы көптік шындықтарды қатар қойды. Сьюзан Крафтс жеке өмірдегі музыканың рөлін зерттеу үшін көптеген адамдармен сұхбаттастырды, жасөспірімнен бастап өмірінің барлық аспектісінде музыканы қолданған адамнан, соғыс естеліктерін еске түсіру және басқалармен қуаныш бөлісу үшін музыканы пайдаланған ардагерге дейін. Көптеген ғалымдар адамдардың "менің музыкасым" және "сенің музыкасың" арасындағы байланыстар туралы айтты: жеке талғам бірегей өзіндік сәйкестікке үлес қосады, белгілі бір музыканы тыңдау және орындау арқылы нығайтылады. Жеке тұлға саясатын кеңінен қарастыру аясында (мысалы, гендерлік теңдік) этномузыкологтар сәйкестіктің этномузыкологиялық жұмысты қалай қалыптастыратынына қызығушылық танытады. Далалық зерттеушілер нәсіл, экономикалық жағдай, гендер және басқа да сәйкестік категорияларындағы өздерінің орнын және олар зерттейтін аймақтардағы мәдени нормалардан қалай қатысатынын немесе ерекшеленетінін қарастыра бастады. Катерина Хагедорнның 2001 жылғы "Divine Utterances: The Performance of Afro Cuban Santería" кітабы тәжірибелік этномузыкологияның мысалы болып табылады, ол "автордың даусын, интерпретацияларын және реакцияларын этнографияға, музыкалық және мәдени талдауға және тарихи контекстке енгізеді". Кітап 2002 жылы Этномузыкология қоғамының беделді Алан П. Мерриам сыйлығын алды, бұл этномузыкология институтында осы жаңа әдістің кеңінен қабылдануын білдіреді.

Жаһандану

20-ғасырдың соңында этномузыкатану саласы американ академиясында кең өріс алды. Елдің оқу орындарындағы нәсілдік және этникалық құрамының қарқынды өзгеруіне байланысты, студенттерге мәдени айырмашылықтарды үйретуге бағытталған жаңа оқу бағдарламаларына деген қажеттілік күшейді. Этномузыкатануды американдық оқу жоспарына енгізу студенттерге басқа мәдениеттерді зерттеуге мүмкіндік береді және түрлі мәдени ортадан келген студенттерге ашық кеңістік ұсынады. Құрметті десек, технология мен музыкалық құралдардың дамуының арқасында әлемнің түкпір-түкпірінен музыка жазбалары Еуропа мен Америка музыка индустриясына енді. Осы жетістіктермен қатар, көптеген ғалымдар Суық соғыс аяқталғаннан кейін зерттеулер жүргізу үшін шетелге барып қаржыландырылды. Мұндай зерттеулер ғалымдарға бұрын таныс емес мәдениеттерді өз көзімен көруге, әдет-ғұрыптар туралы куәліктерді естуге, әлеуметтік және мәдени нормаларды байқауға және сол мәдениеттің аспаптарында ойнауды үйренуге мүмкіндік берді. Тимоти Тейлор жаһандану кезінде жаңа терминологияның пайда болуын және дамуын талқылайды. "Дүниежүзілік музыка" термині "батыс емес" музыканы жіктеу және сату мақсатымен жасалып, танымал болды. "Дүниежүзілік музыка" термині 1990 жылдары әлемнің басқа бөліктерінен келген жазбаларды бірыңғай белгімен жіктеу және сату үшін маркетингтік құрал ретінде пайда болды. Дүниежүзілік музыканың әртүрлі стильдері Billboard чарттарында, Grammy сыйлығына ұсынылулар мен музыкант және тыңдаушы ретінде қатысқан жаңа иммигранттардың қатысуы арқылы көріне бастады. Billboard чарттары мен Grammy сыйлықтары музыкадағы трендтерді көрсетуге және не сатылып жатқанын білуге мүмкіндік беретін маңызды индикаторларға айналды. Billboard музыка чарттарын музыка индустриясының күнделікті қызметінің көрсеткіші ретінде қарастыруға болады, ал Grammy сыйлықтарын – сату мен табысқа жеткен музыканың көрсеткіші ретінде қарастыруға болады. 90-шы жылдары "world beat" термині поп-музыкаға қатысты қолданылған, бірақ кейіннен қолданыстан шығып қалды. Бұл терминдердің мәселесі – олар "біз" және "олар" дихотомиясын күшейтеді, батыс емес музыкалық санаттарды маркетингтік мақсатта "басқа" деп сипаттап, біріктіреді. Тағы бір маңызды ұғым – глокализация, ал музыкаға оның әсерін сипаттау үшін "Глокалды BAG моделі" деп аталатын типология Music Glocalization кітабында ұсынылған. Музыканың жаһандануы талқыланғанда иемдену мәселесі алға шықты, себебі көптеген батыс еуропалық және солтүстік американдық артистер "иемдену арқылы жаңартуға" қатысып, басқа мәдениеттердің дыбыстарын және техникаларын өздеріне жатқызып, музыканың бастапқы көзін көрсетпестен өз жұмыстарына қосты. Стивен Фельд бұл мәселені отаршылдық контекстінде қарастырып, одан әрі зерттейді: басқа мәдениеттің музыкасына деген ғана құрмет иемденуді білдірмейді, бірақ билік пен үстемдікпен (экономикалық немесе басқа) байланысты болғанда, музыканың шығу тегіне тиісті мән берілмейді және иемдену орын алады. Музыкалық шығарманың авторларына лайықты құрмет көрсетілсе, бұл мәселенің алдын алуға болады. Фельд музыка индустриясын осы құбылысқа жауапты деп санайды, өйткені жүйе музыканттарды "жұмысшылар" сияқты пайдаланады, оларға өте аз төленеді немесе есімдері көрсетілмейді. Бұл жүйе әннің музыкалық компоненттерін біріктірудегі шығармашылықты мақтайды, ал музыканың нақты авторларын емес. Жаһандану жалғасуда, бұл жүйе капиталистік мәдениеттерге басқа музыкалық мәдениеттерді сіңіріп, иемденуге және музыкалық аранжировкасы үшін толық құрмет алуға мүмкіндік береді. Гибб Шрефлер де жаһандану мен диаспораны панджаби поп-музыкасының тұрғысынан қарастырады. Шрефлердің бхангра музыкасы туралы жазғандары музыканың таралуы мен физикалық қозғалысы туралы түсінік береді. Оның айтуынша, панджаби музыкасының функциясы мен қабылдануы көші-қонның және жаһанданудың күшеюіне байланысты біріктірілген панджаби ұлттық санасының қажеттілігіне байланысты күрт өзгерді, "отаннан бөлінудің үлкен тәжірибесі мен байланыс арналарының нашарлығы" кезеңінде уақытша шешім ретінде пайда болды. 1930 жылдары, британдық отаршылдықтан босағанға дейін, "Пенджаби" деген белгісі бар музыка, негізінен, аймақтық ойын-сауық қызметін атқарды. Керісінше, 1940-50 жылдары панджаби музыкасы панджаби ұлтшылдығының толқынымен тұспа-тұс келді, бұл бұрынғы аймақтық идеалдарды ығыстырды. 1960 жылдары музыка панджаби эмигранттарына да қолжетімді болатын мәдениеттің белгілі бір беделін қалыптастыра бастады. 1970-80 жылдары панджаби поп-музыкасы көбінесе шынайы панджаби ұлттық санасын көрсететін музыканы басып оздыратын, әлемдік талғамға сәйкес бола бастады. Содан кейін панджаби поп-музыкасының географиялық және мәдени орны кең таралған талғамдардың жаһандануымен байланысты күшті байланысқа ие болды. Шрефлер бұл өзгерісті панджаби поп-музыкасының рөлінде әртүрлі өнер көрсету әлемі арқылы түсіндіреді: әуесқой, кәсіби, қасиетті, өнер және медиа. Бұл әлемдер негізінен музыкалық актінің актісі мен функциясымен анықталады, және әрқайсысы музыкалық актінің қабылдануын және оған қатысты әлеуметтік нормалар мен шектеулерді әсер ететін белгілі бір қызметтің түрі болып табылады. Панжаби поп-музыкасы жаһандану мен коммерциялық музыканың таралуының арқасында медиа әлеміне жатады, бұл өнер көрсетуді оның тікелей контекстінен бөліп тұрады. Осылайша, панджаби поп-музыкасы "Шығыс/Батыс, дәстүрді сақтаушылар/жаңа технологияларды қабылдаушылар, жергілікті/диаспора" сияқты панджаби ұлттық санасын сипаттайтын екіұштылықты нақты бейнелеуге жетті. Кейде мәдениеттің әртүрлі топтары өздерін және өз мәдениетін сақтау үшін музыканың жаһандануын пайдаланады. Мысалы, автор, ғалым және Калифорния университетінің Санта-Барбара қаласындағы Қара зерттеулер факультетінің профессоры Джордж Липситц мексикалық-американдық мәдениетін Лос-Анджелесте зерттеу арқылы жаһандық мәдениеттердің қалай бірігетінін талдайды. Липситц 1900 жылдардың соңында мексикалық-американдық қауымдастықтарында кездесетін мәдени мәселелердің көптеген аспектілерін Октавио Пас қойған сұраққа жауап беру арқылы ашады: Лос-Анджелестегі мексикалық мәдениеті қайда? Мексикалық ақын және дипломат Октавио Пас Лос-Анджелеске келгенде Мексика мәдениеті қалада қалқып жүргендей сезімді болды. Мәдениет толығымен қалыптаспайды, сонымен қатар жоғалып та кетпейді. Липситц атаған "тарихи блок" мексикалық-американдық мәдениетінің Лос-Анджелестегі кейбір көріністері. Бұл тарихи блок – "контргегемониялық" қарым-қатынас арқылы байланысқан түрлі топтардың жиынтығы.

Танымдық

Когнитивтік психология, нейробиология, анатомия және осы сияқты салалар музыканың адамның қабылдауы, танымы және мінез-құлқымен қалай байланысты екенін түсінуге тырысты. Зерттеу тақырыптарына биіктік қабылдау, бейнелеу және күту, тембр қабылдау, ырғақты өңдеу, оқиғалар иерархиясы мен редукциясы, музыкалық орындау және қабілет, музыкалық универсалиялар, музыканың пайда болуы, музыканың дамуы, мәдени таным, эволюция және тағы басқалары жатады. Когнитивтік тұрғыдан алғанда, ми есту стимулдарын гештальт принциптері, яғни «топтастыру принциптері» бойынша музыка ретінде қабылдайды. Гештальт принциптеріне жақындық, ұқсастық, жабылу және жалғасу кіреді. Гештальт принциптерінің әрқайсысы есту стимулдарының әртүрлі элементтерін көрсетеді, олар топ ретінде немесе музыканың бір бірлігі ретінде қабылдануына себеп болады. Жақындық – бір-біріне жақын орналасқан есту стимулдары топ ретінде қабылданады. Ұқсастық – бірнеше есту стимулы болғанда, ұқсас стимулдар топ ретінде қабылданады. Жабылу – толық емес есту үлгісін тұтас ретінде қабылдау бейілі – ми «жетіспейтін бөлікті толықтырады». Ал жалғасу – есту стимулдары үздіксіз, анықталатын үлгіні ұстанғанда топ ретінде қабылдануы ықтимал. Музыканы қабылдау туралы әдебиеттердің саны тез өсіп келеді. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, есту жүйесі әртүрлі биіктіктерді (әр түрлі жиіліктің дыбыс толқындары) құлақ барабанының қосымша тербелісі арқылы ажырата алады. Сондай-ақ ол үлгіні тану механизмдері арқылы кіріс дыбыс сигналдарын талдай алады. Когнитивтік тұрғыдан алғанда, ми көбінесе биіктікке қатысты конструктивист болады. Егер адам гармониялық спектрден негізгі биіктікті алып тастаса, ми сол жетіспейтін негізгі биіктікті де «ести» және үйлесімді гармониялық спектрді қайта құру арқылы анықтай алады. Алайда, зерттеулер одан да көп нәрсені көрсетеді. Көпшілік пікірге қайшы, абсолютті биіктік белгілі бір жаста немесе тек таныс тембр үшін үйреніледі. Батыс аккордтарының табиғи түрде үйлесімді ме, әлде диссонанстық па, немесе бұл анықтама үйренілген бе деген пікірталас әлі де жалғасуда. Биіктік пен жиіліктің арақатынасы – әмбебап құбылыс, бірақ масштаб құрылысы мәдениетке тән. Мәдени масштабта оқыту нәтижесінде әуендік және гармониялық күтулер пайда болады. Корнелия Фейлс тембр күтуінің өткендегі байланыстар негізінде қалай үйренілетінін зерттеді. Ол тембрдің үш негізгі сипаттамасын ұсынды: тембр сыртқы әлеммен байланысты құрайды, ол қабылдаудың негізгі құралы ретінде қызмет етеді және ол біз ақпаратты санасыз қабылдайтын музыкалық элемент. Фейлс тембрға қатысты адамзаттың қарым-қатынасын терең зерттеу барысында, музыкалық элементтердің ішінде тембрді қабылдауымыз дыбыстың физикалық акустикалық сигналынан ең көп айырмашылығын көрсететінін атап өтті. Осы тұжырымдамадан өсіп, ол «тембрдің парадоксы» туралы айтады, бұл идея қабылдаған тембр тек тыңдаушының санасында ғана бар және объективті әлемде жоқ. Фейлстің тембрді зерттеуінде ол әлемдегі музыкалық орындаудағы тембрды манипуляциялаудың үш кең санатқа бөледі. Біріншісі – экстракция арқылы тембральді аномалия – акустикалық элементтердің олар құрамына кіретін тембрдің қабылдаудағы бірігуінен бөлінуі, олар қабылданып отырған акустикалық сигналдың бөлінуіне әкеледі (овертондық ән айту мен диджериду музыкасында). Екіншісі – редистрибуция арқылы тембральді аномалия – гештальт компоненттерінің жаңа топтарға қайта бөлінуі, бірнеше көздерден алынған компоненттерден тұратын «химерлік» дыбыс (Гананың балафон музыкасында немесе шаштараз әндеріндегі қоңыраудың дыбысы) пайда болады. Соңында, тембральдық жапсыру – бұл гармониялық негізделгеннен формальды құрылымды тембраларға дейін созылатын тембральдық құрылымның үздіксізінің қарама-қарсы ұштарына түсетін дыбыстарды жапсырудан тұрады (оның тағы да көрінісі ретінде үнділік ән айту немесе үнділік ситар музыкасындағы «минде» әшекейін пайдалану). Жалпы алғанда, бұл үш техника акустикалық әлемге деген сенім арта түскен сайын, қабылдауды бірте-бірте тиімдірек бақылау шкаласын құрайды. Фейлстің Инанга мен Кубанда әндеріндегі тембрді манипуляциялаудың осы түрлерін зерттеуінде ол өзінің ғылыми зерттеулерін тембрдің субъективті/объективті дихотомиясымен мәдени ерекшеліктермен байланыстырады, мысалы, музыка (таныс әлем) мен рухани байланыс (белгісіз әлем) арасындағы өзара әрекеттесу. Когнитивтік зерттеулер этномузыкологиялық ритм зерттеулеріне де қолданылған. Кейбір этномузыкологтар Африка және Батыс ырғақтары әртүрлі ұйымдастырылған деп санайды. Батыс ырғақтары қатынасқа негізделген болуы мүмкін, ал Африка ырғақтары қосымша түрде ұйымдастырылған. Бұл тұрғысынан алғанда, Батыс ырғақтары иерархиялық табиғатқа ие, ал Африка ырғақтары тізбекті. Бұл көзқарасты қолдайтын зерттеу 1997 жылы Магилл мен Прессинг жариялаған. Зерттеушілер өте тәжірибелі барабаншыны шақырып, прототиптік ырғақтық үлгілерді жасады. Содан кейін Магилл мен Прессинг барабаншының уақытын тексеру үшін Wing & Kristofferson (1973) математикалық модельдеуін пайдаланды. Модельдің бір нұсқасы метрикалық құрылымды қолданды, бірақ авторлар бұл құрылым қажет емес екенін анықтады. Барлық барабан үлгілерін қосымша құрылымда түсіндіруге болады, бұл ырғақ үшін әмбебап аметрикалық ұйымдастыру схемасы туралы идеяны қолдайды. Зерттеушілер сондай-ақ музыкалық құбылыстардың, мысалы, орындау мінез-құлқының немесе музыканың эволюциясын түсіну үшін психологиялық және биологиялық принциптерді қолдануға тырысты, бірақ осы салаларда көп келісімге келген жоқ. Орындау қателіктері музыканың құрылымын қабылдау туралы түсінік береді деп қабылданады, бірақ бұл зерттеулер әзірге Батыс нота оқу дәстүрімен шектеледі. Қазіргі уақытта музыканың эволюциясын түсіндіруге бірнеше теория бар. Иан Кросс кеңейткен теориялардың бірі – музыка тілді өндіру қабілетіне сүйеніп пайда болды және әлеуметтік өзара әрекеттесуді дамытуға және ынталандыруға қадам салды. Кросс өзінің тұжырымын музыканың адамзат мәдениетінің дерлік барлық мысалында кездесетін ежелгі өнер екеніне негіздейді. «Музыка» дегенді немен анықтауға болады деген пікірлер әртүрлі болғандықтан, Кросс оны «күрделі құрылымдалған, әсерлі мағыналы, назарды аударатын және бірден, бірақ белгісіз мағыналы» деп анықтайды, барлық мәдениеттерде осылай анықтама беруге болатын өнер формасы бар екенін атап өтеді. Осы мақалада Кросс музыканың коммуникативтік күшін зерттейді, топ ішіндегі қақтығыстарды азайту және әлеуметтік топтарды біріктірудегі рөлін зерттейді және музыканың адам эволюциясы барысында топ ішіндегі және топтар арасындағы өзара әрекеттесуді басқару функциясын атқарғанын айтады. Негізінен, Кросс музыка мен тіл бірге дамыды, контрастты функцияларды атқарады, олар адамзат эволюциясы үшін бірдей маңызды болды деп ұсынады. Бұдан басқа, Бруно Неттл музыка қашықтықтағы дауыстық байланыстың тиімділігін арттыру үшін немесе үстіңгі күштермен байланысқа мүмкіндік беру үшін дамыды деп ұсынды.

Этномузыкологияны отарлау

Этномузыкəтанушылар түрлі мақсаттар үшін деколониалды тәсілдерді қолданды, соның ішінде: (а) «батыс» сыртындағы елдердің музыкалық жобаларды постколониалды жағдайларда халықаралық қатынастарды қайта келісу үшін қалай пайдаланатынын көрсету және (б) мәдениеттер аралық музыкалық орындау жобаларында теңдік пен ашықтықты қолдау әдістерінің негізі ретінде. Деколонизация идеясы этномузыкəтану саласында жаңа емес. 2006 жылдың өзінде бұл идея Этномузыкəтану қоғамында кеңінен талқыланды. Гуманитарлық және білім беру салаларында деколонизация термині «әлеуметтік әділдік, қарсылық, тұрақтылық және сақтауды қамтитын процестер жиынтығын» сипаттау үшін қолданылады. Этномузыкəтану үшін бұл өзгеріс билік құрылымдарының, дүниетанымының, академиялық және университет жүйесінің негізгі өзгерістерін отаршылдыққа қарсы тұру ретінде талдауды қажет етеді. Этномузыкəтануды деколонизациялаудың маңыздылығын түсіну үшін батыс әдістері мен сенімдерінің осы алуан түрлі салаға басымдығының салдарларын тану маңызды. 1981 жылы Mugglestone & Alder еңбектерінде біз Батыс музыкасы туралы пікірсайыстарда үстемдік ететін еуроцентрикалық ойлаудың айқын мысалын көреміз. Еуроцентрикалық тұжырымдамаларды қолдану және батыс дәстүрлеріне негізделген салыстырмалы әдістеме батыс емес мәдениеттердің бірегей және алуан түрлі музыкалық дәстүрлерін бағалай алмайтын шектеулі көзқарасты көрсетеді. Бұл еуроцентрикалық көзқарас батыс емес музыканы еуроцентрикалық линза арқылы қарастырды, бұл осы музыкалық көріністерді өздерінің шарттарында тереңірек түсінуге кедергі келтірді. Гилманның 1909 жылғы еңбегі осы еуроцентрикалық көзқарасты нығайтады, әсіресе батыс емес музыканы музыкалық ноталар арқылы зерттеу контекстінде. Еуропалық білім мен музыкалық нотация жүйелеріне ғана сүйену батыс емес музыка дәстүрлерінің байлығы мен күрделілігін жасыра алады. Гилманның байқаулары мұндай тәсілдің шектеулерін көрсетеді, сонымен қатар, көбірек инклюзивті және мәдени тұрғыдан сезімтал көзқарас қажеттігін атап көрсетеді. Бұл талқылауда музыканы бағалаудың бірыңғай стандартты жүйесінің артықшылықтарын атап өту де маңызды. Батыс музыкасының белгілер мен музыкалық жүйелерде қалыптасқан негіздері музыкалық композицияларды жан-жақты талдау мен бағалау үшін маңызды негіз болып табылады. Бұл стандартталған жүйе әртүрлі музыканың элементтері, мысалы, әуен, гармония, ырғақ және құрылым туралы тиімді қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретін ортақ тілді ұсынады. Белгілеуді қолдану, оның белгіленген белгілері мен конвенциялары, музыкалық идеяларды дәл құжаттауға мүмкіндік береді және композицияларды жоғары дәрежеде қайта жаңғыртуды жеңілдетеді. Бұл тек музыкалық шығармаларды сақтауға ғана емес, сонымен қатар әр түрлі аймақтар мен кезеңдердегі музыканттарға оларды шынайы түрде түсіндіруге және орындауға мүмкіндік береді. Батыс музыкасының стандартталған сипаты музыкалық ұғымдарды ортақ түсінуді ынталандыратын, музыканттар мен ғалымдар арасындағы жаһандық диалогты ынталандыратын тұрақтылықты арттырады. Жақында, 2020 жылдың маусым айында, этномузыкəтанудың академиялық саласында деколонизацияға деген бұл ізденіс жалғасын табуды жақтаған маңызды пікір пайда болды. Бұл интеллектуалдық қозғалыс Сиракуз университетінің Музыка тарихы және мәдениеттерінің бұрынғы профессоры Даниэль Браун сияқты адамдардың үлесі арқылы күш алды. Өзінің талдауында Браун бұл пәннің өзінде отаршылдық пен империализмнің өшпес іздері бар екенін айтады. Браунның аргументі этномузыкəтану тарихи тұрғыдан ойластырылып, практикада қолданылғандығы, оның негізінен колониалистік және империалистік идеологияларға негізделгендігі, олардың пәннің әдістемелеріне, зерттеу күн тәртібіне және билік динамикасына терең әсер еткендігі туралы пікірді қамтиды. Ол этномузыкəтанудың ішіндегі оқшауланған отаршылдық пен империализм батыс емес мәдениеттерді шетке қалдыратын, экзотикалық және бұрмалайтын зиянды құрылымдар мен баяндамаларды ұдайы жалғастыратынын айтады. Браунның пікірінше, бұл динамика тарихи әділетсіздіктерді ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманғы әділетсіздік пен қанаушылықты да жалғастырады. Сонымен қатар, Браун мәселенің ауырлығын мойындап, этномузыкəтанудың отаршылдық және империалистік аспектілерін шешудің жалғыз тиімді жолы - бұл саланың «ауыстырылуы немесе елеулі қайта құрылуы» деп санайды. Өзгерістердің осы жан-жақты шешіміне себеп – тарихи жағдаяттар мен жүйелік теңсіздіктерді шешу үшін ұсақ түзетулер жеткіліксіз деген сенім. Браун хатының соңында деколонизацияға қатысты маңызды шақырулар жасады және этномузыкəтану мен академияның болашағын әділ және инклюзивті етуге бағытталды: «әртүрлілік, теңдік және инклюзия – бұл біртұтас пакет» екенін, оларды бірінен бірін шеттетусіз мақсатты түрде оқыту қажеттігін, музыка сабақтарында БИПОК өкілдерінің көбірек болуының маңыздылығын, БИПОК адамдары үшін тең мүмкіндіктер жасауға тырысуға қарсылық емес, кедергі келтірілгенін мойындау қажеттігін және этномузыкəтану саласының отаршылдық және империалистік тамырларын мойындағаннан кейін ғана келесі қадамдарға көшу қажеттігін айтты. Этномузыкəтануды деколонизациялаудың жолдары көп. Осы ұсынылған тәсілдер: i) этномузыкəтанушылардың ғалым ретіндегі рөлдерін қарастыру, ii) университет жүйесін талдау және қайта қарау, iii) пән ретіндегі философияны, демек, практиканы өзгерту. Брендон Кибби этномузыкəтануды «деколонизациялау» үшін ұсынған мәселелердің бірі – ғалымдар пәннің практикалық аспектілерін кеңейту үшін қалай қайта ұйымдастыра алады. Бір идея – жазбаша сөз басқа медиа түрлерінен артық бағаланатыны, көптеген потенциалды үн қосушылардың пән аясында өз орнын табуына кедергі келтіреді. Батыстық мәдениетте тыңдауды интеллектуалдық практика ретінде бағаламау салдарынан сала ішінде пікір мен тәжірибе алуан түрлілігінің жетіспеуі болуы мүмкін. Салыстырмалы музыка зерттеушілері әлемнің музыка түрлерін салыстыру үшін Берлиннің фонограммалық архиві сияқты архивтерді пайдаланды. Этномузыкəтанушылар мұндай қоғамдық архивтердің институттардағы және интернеттегі қазіргі функцияларын талдады. Колумбия университетінің профессоры Аарон Фокс сияқты белсенділер мен этномузыкəтанушылар, жазылған дыбыс архивтерімен жұмыс істеп, оларды деколонизациялауға тырысу ретінде қалпына келтіру және қайтару жобаларын жүзеге асырды. Африка музыкасының халықаралық кітапханасымен жұмыс істейтін Дайан Трам да маңызды музыканы қайтару жобаларын жүзеге асырды. Осыған ұқсас жұмыстар фильм және далалық бейнеге де арналды. Шындығында, этникалық шекаралар әлеуметтік үлгілерді анықтай және сақтай алады, ал музыка қоғам мүшелері осындай шекараларды құру үшін жергілікті әлеуметтік жағдайларда қолданылуы мүмкін. Нақтылықты да белгілі бір музыка белгілі бір топқа немесе физикалық орынға тығыз байланысты деген идея ретінде қарастыруға болады. Бұл музыканың «тегін» анықтауға қатысты, өйткені ол географиялық, тарихи және мәдени аспекттермен байланысты. Нақтылықты орын тұжырымымен байланыстыру тұрғысынан, еврей диаспорасының арасындағы еврей музыкасындағы нақтылық тұжырымын қарастырыңыз. «Еврей» музыкасы Израиль жерімен және ежелгі Иерусалим ғибадатханасымен байланысты. Топтар өзін-өзі анықтауда өзгелерден өзгешеліктерін білдірсе де, дамып келе жатқан қоғамдардағы отаршылдық, үстемдік және зорлық-зомбылықты елемеуге болмайды. Қоғамда үстем топтар көбінесе аз ұлттарды ...

Медициналық этномузыкология

Ғалымдар медициналық этномузыкологияны «саламаттық пен емдеудің кез келген мәдени және клиникалық контексінде музыка мен дыбыс құбылыстарының және олармен байланысты тәжірибелердің рөлін толыққанды зерттейтін, интегративтік зерттеулер мен қолданбалы практиканың жаңа саласы» деп сипаттайды. Медициналық этномузыкология көбінесе музыкаға және оның денсаулықтың биологиялық, психологиялық, әлеуметтік, эмоционалдық және рухани салаларына тигізетін әсеріне ерекше назар аударады. Осы тұрғыда медициналық этномузыкологтар музыканың денсаулық мәселелерінің кең спектрімен күресуде қолданылатынын анықтады; музыка аутизм, деменция, ЖИТС және ВИЧ инфекциясының емдеуінде пайдаланылды, сондай-ақ қоғамды қайта құру арқылы әлеуметтік және рухани жағдайларда, дұға мен медитацияда музыканың атқаратын рөлінде де қолданыс тапты. Жақындағы зерттеулер музыканың көңіл күйді өзгертуге және когнитивтік терапия ретінде қызмет етуге көмектесетінін көрсетті.

Академиялық бағдарламалар

Әлемдегі көптеген университеттер этномузыкология курстарын ұсынады, соның ішінде магистратура және бакалавриат деңгейінде білім беру мүмкіндігі бар, және этномузыкологиялық зерттеулердің орталықтары ретінде жұмыс істейді. Бакалавриат деңгейінде этномузыкология мамандығын таңдаған студенттер көбінесе Музыка кафедраларындағы бағдарламаларға қабылданады. Бұл бағдарламалар музыка теориясы, тарихы және орындау өнері саласындағы берік білімді қамтамасыз етеді, әлемдік музыка дәстүрлеріне ерекше назар аударады. Магистратура және докторлық білім алуға ниеттенген студенттер үшін этномузыкология бойынша мамандандырылған бағдарламалар жиі қолжетімді. Бұл жоғары деңгейдегі бағдарламалар зерттеу жобасын жоспарлау, музыканы жазу және талдау, мәдени өзара әрекеттесуді зерттеу және арнайы этномузыкологиялық құралдарды қолдану сияқты кең ауқымды тақырыптарды қамтиды. Студенттер музыка зерттеулері теориясымен де айналысады және өздерінің жеке қызығушылықтарына сәйкес білімдерін кеңейту үшін түрлі қосымша пәндер мен аймақтық зерттеулерді таңдай алады. Әртүрлі мәдени ортада зерттеу жүргізу үшін кем дегенде екі тілді білу жиі талап етіледі, сондай-ақ студенттерді тәуелсіз зерттеу жобаларын жүргізуге ынталандырады. Олардың академиялық жолының нәтижесіндегі маңызды жұмыс, әдетте, осы саладағы білім қорына үлес қосатын диссертацияны аяқтау болып табылады.

Танымал мәдениетте

Поп-мәдениетте этномузыкология тек бұқаралық ақпарат құралдарындағы сілтемелер арқылы ғана емес (мысалы, "Songcatcher" фильмі ерте этномузыкологтың жұмысына негізделген), сонымен қатар Этномузыкология қоғамы (SEM) ішіндегі интеллектуалдық қауымдастықты қалыптастырудағы рөлі арқылы да көзге түседі, бұл қауымдастық мәдениеттің халықтық элементтеріне баса назар аударады. SEM жақында танымал музыканы зерттеуге арналған бөлім құрды, ол түрлі аспектілерде танымал музыканы талдау және зерттеумен айналысатын мүшелер үшін платформа болып табылады. Этномузыкология саласындағы басқа да маңызды мысалдарға бірнеше фильмдер жатады, соның ішінде "Buena Vista Social Club" (1999) фильмі бар. Вим Вендерс режиссерлік еткен бұл фильм кубалық дәстүрлі музыканың мәніне терең бойлап, музыканттар мен олардың мәдени тамырларын бейнелеуде этномузыкологиялық элементтерді көрсетеді. Этномузыкологияның ықпалымен жазылған тағы бір атақты туынды – Пол Саймонның "Graceland" (1986) альбомы. Оңтүстік Африка музыкасының элементтерін енгізе отырып, Саймон этномузыкологияның әртүрлі музыкалық дәстүрлерді танымал етудегі және үйлестірудегі маңыздылығын көрсетеді. Тікелей музыкалық практикада "Kronos Quartet" этномузыкологиямен тығыз байланысты екенін көрсетті. Көп жылдар бойы квартет мүшелері әлемнің түкпір-түкпірінен келген дәстүрлі музыканттармен ынтымақтастықтар жасады. Бұл этномузыкологиялық зерттеулердің мәдениаралық сипатын көрсетеді; "Pieces of Africa" (1992) альбомы – Kronos Quartet-тің осы ерекшеліктерін айқын көрсететін туындысы. Этномузыкологиямен байланысты әлемдік музыкалық фестивальдар да өтеді, олардың ең танымалсы – WOMAD (Музыка, өнер және би әлемі). Бұл жылдық фестиваль әлемнің әртүрлі өнер иелері мен жанрларын ұсынады. Бұл этномузыкологиялық көзқарастардың бүкіл әлемде танымалдылығының артуына септігін тигізеді. Этномузыкология әдебиет пен БАҚ-та да кеңінен танымал. Карен Гессенің "Дельфиннің музыкасы" романындағы басты кейіпкер – дельфиндердің музыкалық қарым-қатынасын зерттейтін этномузыколог, бұл этномузыкологияның көркем әдебиеттегі бір мысалы. Этномузыкологиялық элементтері бар тағы бір әдеби туынды – Алайя Доун Джонсонның "Даллектердің күші". 2017 жылы жарық көрген бұл ғылыми-фантастикалық романның да басты кейіпкері – этномузыколог. Оқиғаның басты кейіпкері Джун Коста болашақ қоғамда өмір сүреді, онда өнер мен шығармашылық қатаң бақыланады. Роман Джун Костаның музыканың жасырын күшін ашуы және антиутопиялық әлемде өзгерістерге ұйтқы болу әлеуеті төңірегінде өрбиді. Бұл бөлім этномузыкологиялық зерттеуді қарастырады және музыкалық қатысушылардың нақты әлеуметтік іс-әрекеттерін зерттейді, сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылатын музыканы және жергілікті деңгейде дамыған музыкалық дәстүрлерді қамтиды. Бұл бөлім сондай-ақ белгілі бір институционалдық билік құрылымдарынан тыс дамып келе жатқан музыканы, халықаралық индустрияда пайда болатын музыканы, шектеулі институционалдық білім беру формаларымен және ауызша беріліп келе жатқан дәстүрлермен дамып келе жатқан музыканы зерттейді. Осы бөлімдегі зерттеулер танымал музыка ғалымдары арасындағы пәнаралық байланыстарды күшейтеді және дәстүрлі ғылыми салалардың шекараларын басып өтетін танымал музыканы зерттеудің жаңа тәсілдерін дамытуға ықпал етеді. Зерттеу батыс емес танымал музыканы, батыс танымал музыкалық формаларын және әлеуметтік өмірдің барлық деңгейлеріндегі музыкалық тәжірибені, соның ішінде жергілікті, аймақтық, ұлттық және трансұлттық контексттерді қамтиды.

Анықтама

Этнохореологияның анықтамасы этномузыкологияны зерттеудің қазіргі тәсілімен көп ұқсастықтарға ие. Этнохореологияның антропологиядағы тамыры ескерілгенде және оның осы салада зерттелу жолымен, би осы академиялық ортада екі аспектіде дәл анықталады және зерттеледі: «әлеуметтік оқиғалар желісінің ажырамас бөлігі» және «білім мен сенім, әлеуметтік мінез-құлық, эстетикалық нормалар мен құндылықтар жүйесінің бір бөлігі». Яғни, бидің өнер көрсету жағынан зерттелуі – физикалық қимылдар, костюмдер, сахналар, бишілер және онымен бірге жаңғырық табатын дыбыстар, сондай-ақ оның орын алатын қоғамдағы әлеуметтік контексті мен мақсаты.

Басталуы

Этномузыкологиямен бірге дамығандықтан, этнохореологияның бастапқы кезеңдерінде де назар салыстыруға бағытталды, яғни би стилдерін қолданылған қозғалыстар мен географиялық орналасуы бойынша жіктеуге ұқсас тәсіл қолданылды, бұл Ломакс еңбектерінен ерекшеленбеді. Бұл 1967 жылы этномузыкология журналында жарияланған «Бенеш нотациясы және этнохореология» еңбегінде жақсы көрініс тапқан, онда Холл би стильдерін жазбаға түсіру үшін Бенеш нотациясын пайдалануды ұсынады, осылайша «стильдер мен техникаларды егжей-тегжейлі салыстыруға, тіпті бір стильдегі «мектептерді» және бишілердің орындалуындағы жеке ерекшеліктерді қарастыруға болады». Елуінші және сексенінші жылдары этномузыкологиядағыдай, этнохореология да шағын топтар орындаған «халық музыкасының» нақты коммуникативтік түріне назар аударды, ал бидің контексті мен орындалуы зерттеліп, сақталуға тиіс «халық биінің» құрамдас бөлігі ретінде ерекше атап көрсетілді. Мұның себебі этномузыкологияға да енген, адамға бағытталған «терең сипаттама» зерттеу әдісінің ықпалы болды. Дегенмен, сол кезде зерттелген қойылымдардың дыбыс және билік аспектілері бидің айналасындағы мәдениеттің контекстінен және әлеуметтік ерекшеліктерінен біршама бөлек зерттелді және талданды.

Ағымдағы

Сегізінші жылдардың ортасынан бастап, мәдениетте би туралы жазуда рефлексивті түсіндіруге негізделген тәсіл қалыптасты, ол ғалымның өзінің салаға және оның зерттейтін биге, сондай-ақ мәдениетке тигізетін әсеріне саналы түрде назар аударады.

Этномузыкологиямен айырмашылықтары

Этнохореология мен этномузыкологияның арасында көптеген ұқсастықтар болғанымен, жарияланған зерттеулердің қазіргі географиялық көлемінде үлкен айырмашылық бар. Мысалы, этномузыкологияның бастапқы кезеңдерінен-ақ Африка мен Азия музыкасына көп көңіл бөлінді, себебі олардың өзінің дәстүрлі үлгілерінен ең көп ерекшеленетіні байқалды. Ал этнохореология, Еуропада басталып, Шығыс Еуропаның «халық билерін» ұзақ жылдар бойы жан-жақты зерттеді, африкалық және азиялық билерге салыстырмалы түрде аз назар бөлді. Дегенмен, американдық зерттеулер Американың жергілікті халықтарының және Оңтүстік-Шығыс Азия билеріне тереңдей кірді. Алайда, осы айырмашылықтың себебін күмәндануға болады, себебі көптеген еуропалық этномузыкологиялық және этнохореологиялық зерттеулер «туған жер» халық музыкасы мен биіне ұлтшылдық рухта жүргізілді.

Ұйымдар

1962 жылы халық биі комиссиясы ретінде басталып, жетпісінші жылдардың басында қазіргі атауын алған. Биді зерттеу, құжаттау және пәнаралық түрде зерттеуді қолдау; этнохореологиямен айналысатын ғалымдар мен студенттер арасында халықаралық жиналыстар, жарияланымдар мен хат алмасу арқылы ынтымақтастық платформасын ұсыну; би арқылы адамзаттың мәдени және қоғамдық түсінігіне үлес қосу мақсатындағы Зерттеу тобы екі жылда бір рет конференция өткізеді. 1964 жылы Dance History Scholars қоғамымен біріккеннен кейін қазір Dance Studies Association (DSA) деп аталатын, қысқаша CORD деп белгілі ұйым құрылды. CORD-тың мақсаты – бидің және оған байланысты салалардың барлық аспектілерін зерттеуді ынталандыру; жарияланымдар, халықаралық және аймақтық конференциялар мен семинарлар арқылы идеялар, ресурстар және әдістемелерді алмасуға көмектесу; сондай-ақ зерттеу материалдарына қолжетімділікті арттыру. CORD жылда екі рет "The Dance Research Journal" атты рецензияланған ғылыми журнал жарыққа шығарады.