Кіріспе

Антропологияның саласы. Этнология (грек тілінде "ұлт" дегенді білдіретін "этнос" сөзінен шыққан) – әр түрлі халықтардың ерекшеліктерін және олардың арасындағы қарым-қатынастарды салыстырып, талдайтын академиялық сала және ғылым (мәдени, әлеуметтік немесе әлеуметтік-мәдени антропологиямен салыстырыңыз).

Ғылыми пән

Этнографиямен салыстырғанда, этнология бір топты мәдениетпен тікелей байланыс арқылы зерттейтін этнографтардың жинаған зерттеулерін пайдаланып, әртүрлі мәдениеттерді салыстырып, қарама-қарсы қояды. Этнология терминін Адам Франц Коллар (1718-1783) енгізіп, 1783 жылы Венада жарияланған Historiae ivrisqve pvblici Regni Vngariae amoenitates еңбегінде былай деп түсіндірген: «Халықтар мен ұлттардың ғылымы, яғни, әртүрлі ұлттардың тегі, тілдері, әдет-ғұрыптары мен институттарын, сондай-ақ олардың отаны мен ежелгі қоныстарын зерттейтін білімді адамдардың тыныс-тіршілігі, нәтижесінде, ұлттар мен халықтарды өз заманында дұрыс бағалай алу». Коллардың тілдік және мәдени әртүрлілікке деген қызығушылығы оның туған жері – Венгрия Корольдігінің көпұлтты және көптілді болуымен, словактардың арасындағы тамырларымен, сондай-ақ Осман империясының Балқандағы бірте-бірте шегінуінен кейін пайда бола бастаған өзгерістермен байланысты. Этнологияның мақсаттарының қатарында адамзат тарихын қайта құру, инцест табуы және мәдени өзгерістер сияқты мәдени инварианттарды анықтау, сондай-ақ «адам табиғаты» туралы жалпылама тұжырымдар жасау кіреді. Бұл тұжырым 19 ғасырдан бері Гегель, Маркс, структурализм сияқты түрлі философтар тарапынан сынға ұшырады. Әлемнің кейбір аймақтарында этнология тәуелсіз зерттеулер мен оқу ілімі жолдарымен дамыды, әсіресе АҚШ-та мәдени антропология, ал Ұлыбританияда әлеуметтік антропология үстемдік құрды. Бұл үш термин арасындағы шекара көнеріп барады. Этнология 18 ғасырдың соңынан бері, әсіресе Еуропада академиялық сала ретінде қарастырылып келеді және кейде адамдар тобын салыстыру зерттеуі ретінде түсіндіріледі. 15 ғасырда еуропалық саяхатшылардың Американы зерттеуі Батыс әлемі туралы жаңа түсініктердің, мысалы, «Өзге» ұғымының қалыптасуына ықпал етті. Бұл термин «жабайылар» терминімен бірге қолданылды, олар қатыгез варварлар немесе «асыл жабайылар» ретінде қарастырылды. Осылайша, өркениет варварлыққа қарама-қарсы қойылды, бұл этноцентризмнің негізгі ұстанымы болды. Этнологияның жетістіктері, мысалы, Клод Леви-Стросс ұсынған құрылымдық антропология, сызықтық прогресс тұжырымдамасын сынға алып, «тарихы бар қоғамдар» мен «тарихы жоқ қоғамдар» арасындағы жалған қарама-қайшылықты, жинақтамалық өсуге негізделген тарихтың шектеулі көрінісіне тым тәуелді деп бағалады. Леви-Стросс этнологияның ерте мысалы ретінде Монтеннің каннибализм туралы эссесін жиі сілтеді. Леви-Стросс құрылымдық әдіс арқылы адам қоғамындағы жалпы инварианттарды табуға тырысты, оның ішіндегі ең маңыздысы инцест табуы деп санады. Алайда, мұндай мәдени универсализмнің талаптарын Маркс, Ницше, Фуко, Деррида, Альтюссер және Делез сияқты 19 және 20 ғасырлардағы әлеуметтік ойшылдар сынға алды. Француз этнология мектебі 1950-ші жылдардың басынан бері осы ғылымның дамуына зор үлес қосты. Бұл қозғалыстың маңызды өкілдері Леви-Стросс, Поль Риве, Марсель Гриаул, Жермен Дитерлен және Жан Рух болды.