Кіріспе

Швед ханшайымы София Альбертина (Sophia Maria Lovisa Fredrika Albertina; 8 қазан 1753 – 17 наурыз 1829) – Кведлинбург аббаттығының соңғы аббатиссасы, сондай-ақ Киелі Рим империясының вассал монархы ретінде танылды. София Альбертина – Швеция королі Адольф Фридрих пен Пруссияның Луиза Ульрикасының қызы. Осылайша, ол Швеция ханшайымы, Голштейн-Готторп ханшайымы және Швецияның Густав III-нің қарындасы болды. Ол Сан-Лука академиясының мүшесі еді. 1814 жылы оның ағасы, Швеция королі Карл XIII және король отбасының қалған бөлігі норвегиялық патшалар болып жарияланғанда, София Альбертина олардың құрамына кірмеді және ресми түрде «Корольдік ханшайым» (ешқандай елге қатысы жоқ) деп аталды. Ол екі әжесінің құрметіне есімдерін алды: Пруссия королевасы Ганноверлік София Доротея және Баден-Дурлах маргравині Альбертина Фредерика.

Швед сотында

София Альбертина баронша Ульрика Шёнстрем, баронша Кристина Курк және графиня Магдалена Стенбоктың қадағалауымен тәрбиеленді. Олардың барлығы кезекпен оның сарайының басшысы болды: Эрик аф Сотберг оның губернаторы қызметін атқарды, ал француз тілінен Луиза Дю Лондел, биден Маргарита Морел, суреттен Жан Эрик Рен және музыкадан Франческо Уттини сабақ берді. Анасы оның тұрмысқа шығуын қаламаған болуы мүмкін, өйткені ол 1767 жылы Кведлинбург аббаттығында оған ресми лауазым дайындады. Анасының сарайында тұрған ол, 1771 жылдан кейін анасы мен билеуші ағасының арасы ушыққанда, біршама оқшауланды. София Альбертина мен оның кіші інісі, Швеция ханзадасы Фредерик Адольф, анасының сүйіктілері болды және өте жақын болды. София Альбертина анасының сарайында және оның қатаң бақылауында 1782 жылға дейін, анасы қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. 1778 жылғы жанжал кезінде анасы, жесір патшайым, ағасы король Густав III өзінің мұрагерін граф Адольф Фредрик Мункке әкелуді тапсырды деген қауесетті қолдағанда, София Альбертина мен оның ағасы Фредерик анасының жағына шықты. 1780 жылы жесір патшайым мен София Альбертинаның кареталары король мен королеваның кареталарымен кездескенде, София Альбертина патшалық жұпқа қол бұлғап, қақтығыстан аулақ болды, осылайша анасын көзден таса қылды. 1781 жылы ол корольмен қақтығысқа түсті, ол анасы патшайымға құрмет көрсетуден бас тартқан кезде оны сарайдан қууға жақындады, бірақ жағдайды оның қайын сіңлісі, Гедвиг Элизабет Шарлотта Голштин-Готторп шешті. 1782 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, ол мен оның інісі Фредерик патша көруге үлкермес бұрын анасының кейбір қағаздарын өртеп жіберді. Стокгольмде оның резиденциясы ретінде сарай салынды, бүгінде Арвфурстенс сарайы деп белгілі. Ағаларынан айырмашылығы, оған елдік жерде тұруға рұқсат берілмеді, өйткені ол әрқашан ағаларының сарайымен бірге жүруі керек болды. София Альбертина әдемі де, ақылды да емес еді, бірақ ол кештерді ұнататын және Густав III сарайының той-думандарына белсенді қатысты. Оның қайын сіңлісі Гедвиг Элизабет Шарлоттаның айтуынша, ол жақсы жүректі, бірақ өте тәртіпсіз және онымен жұмыс істеу қиын, ол жомарт және қамқор, бірақ оңай наразылыққа ұшырайды. София Альбертина әйелдерге жаман қарағанды ұнатпады және соттағы әйелді қорлаған немесе қандай да бір жолмен жаман қараған кезде жиі араласты, мысалы, Густав III өзінің әуесқой театрына қатысқан күтуші әйелдерге тым қатал қараған кезде және оның қайын сіңлісі театрда жаман орынға отырған кезде, София Альбертина оны өз құқықтарын қорғамағаны үшін айыптады. Ол сондай-ақ Армфельд қастандығы кезінде Магдалена Руденшёльдтің мүддесін қорғады және оның өлім жазасын күштен жойды. 1789 жылғы Риксдаг кезінде ол сеңлісімен бірге сессиялар кезінде мәжіліс залына қараған құпия терезе арқылы қатысты. Одақ және қауіпсіздік туралы заң корольді оның дворяндарымен қарсылыққа ұшыратты. Оның қайын сіңлісі мен ағалары келесі сессияда наразылық білдіретініне келіскенде, ол оларды қолдады, бірақ соңында наразылық білдірмеді. Алайда София Альбертина монархқа қарсы ешқандай демонстрацияларды қолдамады және бауыры принц Фредерикті монархияға қарсы күш қолданудан аулақ болуға көндірді. Дворяндықтың әйел мүшелері, Жанна фон Лантингсхаузен басшылығымен, монархқа қарсы әлеуметтік бойкот жасай отырып, саяси демонстрация жасады. Олар оның сарайлық өміріне қатысудан бас тартып, оған және оның қайын сіңлісі Гедвиг Элизабет Шарлоттаға баруды жалғастырды, олар қауіпсіздік заңына қарсы екені белгілі болды және көрсетілімдер жасады. Бұл тиімді болды, өйткені патшайым София Магдалена оқшауланған еді және Гедвиг Элизавета Шарлотта мен София Альбертина әрқашан соттағы көп бөлігін орындаған, ал король оларды басшылыққа алды: "Өздерін барлық биліктен жоғары қойған күзетші. Олар сұлулығы мен талантымен сезімдерді әурелеп, көзқарастар мен қызығушылықтарды басқарады". Демонстрацияны король Жанна фон Лантингсхаузенді сарайдан қуғанда және оның әпкесі мен қайын әпкесімен кез келген байланыстан бас тартқанда тоқтатты. София Альбертина театр мен биге қызығушылық танытты, бірақ Аксель фон Ферсеннің айтуынша, оған талант жетіспеді, сонымен қатар ол сарайдағы әуесқой театрға қатысты. Ол атпен жүруге және аң аулауға қызығушылық танытты және кем дегенде он үш есімді итті үй жануарлары ретінде ұстады. Ол пастельмен сурет салған, бейнелерін салған және карикатуралар жасаған. 1793 жылы Римге сапары кезінде ол Сан-Лука академиясына қабылданды. Оның қайын сіңлісі сияқты, ол да аң аулауды ұнатты. Беллман бір кезде оның 13 иті туралы өлең жазған.

Жеке өмір

Алғашқы кезде София Альбертинаның үйленуіне қатысты жоспарлар жасалған. 1772 жылы оның ағасы, баласыз және толыққанды емес некеде өмір сүрген король Густав III, кіші аға-інілеріне таққа мұрагер табуға мүмкіндік беру туралы ойға келді, және София Альбертина мен оның ағасы, принц Карл осы міндетке қарастырылды. София Альбертинаның некеге кандидаттарының арасында оның туысы, Гольштейн-Готторптың принці Петер, Любектің ханзада-епископы болды, бірақ бұл жоспарлар 1780 жылы тоқтатылды. Дінге қарамастан король Станислав Август Понятовскийге үйлену ұсынылды, бірақ корольдің қарындастары Людвика Мария Понятовская мен Изабелла Понятовская бұл одаққа қарсы болды, нәтижесінде ештеңе болмады. София Альбертина кейде «мұз жүректі ханшайым» деп аталды. Алайда, оның жеке өмірінде де махаббат болғаны Стокгольмде баршаға мәлім еді. 1785/86 жылдары София Альбертина бала туды деген қауесет тарады. Бала ұл, Питер Никлас, немесе қыз, өзінің құрметіне София деп аталған болуы мүмкін еді. Баланың дүниеге келген жері ретінде Allmänna Barnbördshuset, мемлекеттік аурухана аталды, онда әйелдер анонимділікті сақтау үшін беттерін маскамен жабуға рұқсат етілді. Шамасы, туған қызды асырап алған ата-анасы оны есейгенде бай саудагерге үйлендірген. Бұл ақпарат расталмаған және оның растығы белгісіз. Әкесі ретінде көбінесе Швеция королі Фредерик I мен оның сүйіктісі Хедвиг Таубедің ұлы, граф Фредерик Вильгельм фон Гессенштейн аталды. Тағы бір күдікті – оның африкалық асырап алған ағасы Густав Бадин болды, бірақ баланың аралас нәсілді екенін көрсететін ешқандай мәлімет жоқ. Алайда, Бадин мен оның екінші әйелі 1784 жылдан кейін Кристина есімді асырап алған қызымен бірге тұрғандары белгілі. Фредерик Вильгельм фон Гессенштейн София Альбертинаның сүйіктісі болған, ол оған үйленгісі келген, бірақ Густав III Гессенштейннің анасы корольдің бұрынғы сүйіктісі болғандықтан рұқсат бермеді. София Альбертинаның жақын досы Каролина Руденшёльд 1792 жылғы хатында осы мәселелерге сілтеме жасайды. Руденшёльд ханшайымның оған сенген құпиясы туралы алаңдаушылық білдіргенін, бірақ София Альбертина «осы бақытсыз құмарлықты жеңу үшін бар күшімен тырысатынына» және «оны жеңу үшін ақыл-ойының күшін қолданатынына» сендіргенін айтады. Ол: «Мен сіздің бұл құмарлығыңыздың бұрынғысынан гөрі әлдеқайда бақытсыз екенін түсіне аламын» деп қосты. Улла Мёльерсвард оның қызы болуы мүмкін деген қауесет бар.

Лолот Форсберг ісі

1795 жылы Лолот Форсберг ісі болды, ол көп назар аударды. Лолот Форсберг – София Альбертинаның үй қызметшісі және асырап алынған сіңлісі. 1795 жылы София Альбертина анонимді хат тапты, онда Лолот Форсберг оның құпия сіңлісі екені көрсетілген. София Альбертина тергеу жүргізіп, Форсбергтің шынымен оның сіңлісі болуы мүмкін екеніне сенуге негіздер бар деп ойлады, сондықтан оның тұрмысы үшін жауапкершілікті өз мойнына алып, оны ресми түрде сіңлісі ретінде қабылдауға шешім қабылдады. Бір кезде ол Форсбергтің өзінің заңды сіңлісі екеніне сенді, оның тууына ата-анасының жасыруға себептері болды, сондықтан Лолот Форсбергті ресми түрде мойындауды талап етті. Бұл тек Швецияда ғана емес, Германияда да дау тудырды, онда оның анасының туыстары, Пруссия корольдік отбасы, ол алданудың құрбаны болған деп санайтын нәрсеге наразылық білдірді. Лолот Форсберг шын мәнінде оның сіңлісі болған болуы мүмкін, бірақ оның әкесі мен күтімші қызы Улла фон Ливеннен туған заңды емес жарты сіңлісі. 1799 жылы София Альбертина өзі Лолот Форсбергтің өзінің заңды емес жарты сіңлісі екенін мәлімдеді, оны сарайдағы кеңесшісі, граф Магус Стенбокпен үйлендіріп, оны сарайға таныстырды. Кейін айтылғандай, Лолот Форсберг София Альбертинаның заңды емес баласы болған, бірақ Форсберг 1766 жылы туғандықтан, ол 1785 жылы туған София Альбертина мен Фредерик Гессенштейннің құпия қызы емес еді. Лолот Форсберг София Альбертинамен өмірінің соңына дейін бірге болды және оның өсиеті бойынша мұрагері ретінде аталды.

Әлиханның патшалық етуі

1767 жылы аналық ағасы Ұлы Фридрихтің (Пруссияның Фридрих II) инабатымен София Альбертина лютеран әйелдерінің монастыры – Кведлинбург абаттығының коаджутрисі тағайындалды. 1787 жылы, жасырын бала туған деген қауесет тарағаннан кейін бір-екі жыл өткен соң, ол анасының әпкесі Пруссияның Анна Амалиясынан кейін Кведлинбургтің аббатиссасы болды. Осылайша, ол тікелей Киелі Рим империясының бағынысындағы неміс мемлекетінің билеушісі болды, демек империядағы монарх еді. Аббатиссалық лауазымға ие болған кезде Фридрих оған Кведлинбург аймағын сатып алып, Пруссияға қосып, оны лауазымынан босатуды ұсынды. Ол оның бұл ұсынысты шындығында жасамайтынына сенімді екенін айтып, ұсыныстан бас тартты. София Альбертина 1787 жылы Кведлинбургке сапар шегіп, 15 қазанда аббатисса ретінде ант берді. Аббатисса ретінде ол Кведлинбург қаласын басқаруға белсенді қатысты және оның басшылығы халыққа ұнағандығы айтылады. Ол кедей балаларға арналған мектептер ашты, қалада алғашқы театрды құрды және дін қызметкерлерінің жалақысын арттырды. Әңгімелерде Кведлинбург ақсүйек әйелдердің заңсыз туған балаларын жасырын тудыратын жер ретінде танымал болды. Ол өзімен бірге 50 адамнан тұратын сүйемелдеушілер тобын алып келді және Кведлинбургте болған кезінде, әсіресе неміс туыстарын жиі тойтарып отырды. София Альбертина 1787 жылдан 1788 жылға дейін, екінші рет 1792 жылдан 1795 жылға дейін және үшінші рет 1799 жылдан 1803 жылға дейін Кведлинбургте болды. Ол мемлекеттік істерді канцлері Себастьян фон Мольцермен бірлесіп басқарды. Неміс медиациясы кезінде Кведлинбург мемлекеті таратылып, Пруссияға қосылды. Бұл Луневиль шартынан кейін болды, осы шарт бойынша Францияның Бірінші Республикасы неміс діни мемлекеттерін Германияның секулярлы монархтарына қосып алуға рұқсат берді. София Альбертинаға 1802 жылдың 11 шілдесінде мемлекет енді Пруссияның бір бөлігі екені және осылайша ол барлық саяси билігінен айырылғаны туралы хабарланды. Алайда, оған атағы мен кірісін өмір бойы сақтап қалуға рұқсат берілді. Ол 1803 жылдың қыркүйегіне дейін сүйемелдеушілер тобымен бірге болды.

Соңғы жылдар

Кведлинбург аббаттығы таратылғаннан кейін София Альбертина Швецияда тұрақты түрде қалды. 1807 жылы ол Кведлинбургтен алатын кірісінен айырылды, ол жаңа құрылған Вестфалия Корольдігіне қосылды. Ол Наполеонға хат жазып, Гессен-Дармштадт (1757–1830) және Ангальт-Бернбургтың Паулина Ландграфиня Луиза үшін жасағандай, оның құқықтарын құрметтеуін сұрады, бірақ жауап алмады. 1809 жылғы төңкеріс кезінде оның жүрегіндегі немересі Густав IV Адольф тақтан түсірілгенде, ол және оның ағасы патшаның олармен эвакуациялану талабын қабылдамады. Төңкеріс басшылары Стокгольмге кірген кезде, ол Георг Адлерспарреге балконынан сәлемдеме жасады деген хабар бар. Содан кейін ол ағасының таққа отыру рәсіміне қатысты. Ол сайланған мұрагері, Аугустенбургтен келген Карл Августпен жақын болған жоқ, себебі ол әйелдердің қоғамын ұнатпады. Дегенмен, 1809 жылғы үкімет оның зейнетақысын тоқтатқаннан және Кведлинбургтен берілетін жәрдемақының кешігуінен кейін, ол оған Данияның Валло аббаттығында аббатица лауазымын ұсынды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Ағасы Карл XIII (1809–1818 жылдары билеген) билігінің кезінде ол сотта сирек көрінді, себебі ол София Альбертинаның соңғы жылдарына үлкен ықпалы болған Лолотта Форсбергті ұнатпады. Інісі мен қарындасы сияқты, София Альбертина да жаңа сайланған мұрагер Чарльз Джон Бернадотқа қызығушылық танытты. Бернадот өзін халықтың көз алдында заңдастыруға тырысқандықтан, оған деген құрметін көрсету үшін бар күшін жұмсады. 1812 жылы Бернадот құлатылған патшалық отбасымен және оларды еске түсіретін барлық заттармен байланыстыруға тыйым салғанда, ол және оның қарындасы бұрынғы королева Фредерикамен хат алмасуды өздері тоқтатуға шешім қабылдады. Алайда, оның өлімінен кейін, ол сарайының құлыпталған бөлмесінде құлатылған патшаға қатысты көптеген заттарды сақтағаны анықталды. 1818 жылы қарындасы қайтыс болғаннан кейін және Карл XIV Джонның билігінің алғашқы жылдарында ол 1823 жылға дейін, Карл Джонның әйелі Дезире Кларі Швецияға оралғанға дейін, корольдік сарайдың бірінші ханымы ретінде тағайындалды. 1819 жылы ол «Вэльгёранде Фрунтиммерсселскапет» атты қайырымдылық қоғамын құрды. Өмірінің соңғы жылдарында ол көп уақытын тәж мұрагерлерімен өткізді. Ол бұрынғы династияның соңғы мүшесі екенін жақсы білді, және Карл XIV Джон да осыны пайдаланды, ол оның барлық ресми шараларға қатысуын қалады, өзінің жаңа династиясын заңдастыруға тырысып: София Альбертина Карл Джонның билігі кезінде жиі түрлі шараларға қатысты. 1823 жылы Стокгольмде тәж мұрагерінің үйлену тойында ол Леухтенбергтен келген Жозефинаның басына қалыңдық тәжін кигізді, ал 1826 жылы ол болашақ Швеция королі Карл XV-нің дүниеге келуіне куә болды және корольға жаңа туған баланың тууы мен жынысы туралы хабарлау міндеті жүктелді. Ол өліміне дейін корольдік сарайдың рәсімдеріне қатысып, көбінесе Ваза ханшайымы деп аталды.

Мұра

Ландскронадағы басты шіркеу, София Альбертина шіркеуі, 1788 жылы салынды және оның құрметіне аталды.