Кіріспе
16 ғасырдағы ағылшын армиясының капитаны Томас Ли (1551/2 – 1601 жылғы 14 ақпан) – королева Елизавета I-нің қол астында қызмет еткен және Тюдорлардың сол елді жаулау кезеңінде мансабының көп бөлігін Ирландияда өткізген ағылшын армиясының капитаны. Орташа дәрежелі болғанымен, ол сол заманғы топтық саясатта белсенді рөл атқарды және Тоғыз жылдық соғыс (1595–1603) кезінде аса белсенділік танытты. Ол Эссекс графының 2-шісіне жасаған опасыздыққа қатысқандығы үшін Тибернде өлім жазасына кесілді.
Thomas Lee (1551/2 – 14 February 1601) was an English army captain, who served under Queen Elizabeth I and spent most of his career in Ireland during the Tudor conquest of that country. Although of middle rank, he played a turbulent role in the factional politics of the time and was highly active during the Nine Years' War (1595–1603). He was put to death at Tyburn for his involvement in the treason of the 2nd Earl of Essex.
Ерте өмір
Томас Ли Роберт Лидің (1539 ж. қайтыс болған) екінші әйелі Леттис Пенистоннан туған немересі, ол сэр Роберт Кноллистің жесірі және Букингемширдегі Хавридж қаласының Томас Пенистонның қызы еді. Оның ата-анасы Бенедикт Ли (1559 жылдың ақпанында қайтыс болған) және Роберт Пэкингтонның қызы Маргарет Пэкингтон болды. Роберт Ли бірінші әйелінен сэр Энтони Лиді дүниеге келтірді, сондықтан Томас Ли сэр Энтони Лидің үлкен ұлы және мұрагері, королева Елизаветаның жекпе-жегінің шебері сэр Генри Лидің жартылай туысы болды.
Мансап
Ли ақырында Уолтер Деверэкс, Эссекстің 1-графына жақын болды. Ол, мүмкін, 1574 жылы шығыс Ольстерде Эссекстің отарлау жобасына қатысу үшін Ирландияға келген, ал 1576 жылы Каррикфергустың констеблі қызметін атқарды. 1578 жылы ирландтық католик жесірі, Джон Юстастың әйелі Элизабет Пеппардқа үйлену арқылы ол маңызды мүліктерге ие болды, соның ішінде Кильдар округіндегі Кастлемартин де бар еді. Кейіннен ол 1583 жылдың сәуір айында Ребан қамалының иелігін сатып алып, көптеген басқа да мүліктерге қол жеткізді. 1580 жылы ол Оксфордширде қарақшылық жасады деген айып тағылды, бірақ кепілдікпен босатылып, Ирландияға қайтып келді.
Жауыздықтың басталуы
1581 жылы Ли мен оның әйелі Роберт Пифоға жасалған зұлымдықтар туралы шағыммен лорд-депутат Грейге өтініш білдірді, ал ол келесі жылы мал ұрлығы үшін оған қайта шағымданды. Алайда, Грей оған Паледегі Евстас көтерілісін басу үшін сүйенді және айыптауларды тоқтатты. Ли Виконт Балтингластың көтерілісшіл ағасы Томас Юстасты қолға түсірді және Ормонд графының наразылығына ұшырады, ол Типперэриге жасаған шабуылдарына қарсылық білдіріп, оны «осы тіл тиекпез» деп сипаттады. Келесі жылы Уотерфордта ол өзін «көптеген шағымдардан» ақтап алуға мәжбүр болды. 1583 жылдың ақпан айында, көтеріліс басылғаннан кейін, Лидің 24 атты әскері таратылды. Оны Дублин архиепископы Адам Лофтус және Джеффри Фентон мақтады, соңғысы оның «біздің көпшілігімізді уақыт-уақытпен жейтін жалпы және құпия қызғанышқа» тап болғанын айтты. Сонымен қатар, Грей королеваның хатшысы Уолсингхемге Лидің Фландрияға 200 ирланд сарбазын алып баруы керектігін жазды, оның «Ли өмірін қауіп-қатермен өткізген өткен өмірін түзетуге бекінгенін» атап өтті. Ли Балтингластың әртүрлі мүліктерін өзіне қаратып алды, олар үшін өтініш білдірді және Килдареде қоныстанды, онда ол 25 атты және 50 жаяу әскермен елді қорғауды ұсынды. Бұл ұсыныс Лофтусқа ұнады, ол Лидің «осылайша осы жаман адамдардың сол аймақтардан тамырын жоқ еткенін, себебі олардың өзінің халқы көп жылдар бойы болғаннан гөрі өмірлеріне, мүліктеріне және малдарына үлкен тыныштық пен жақсы қауіпсіздік тапқандарын» айтты. 1583 жылдың шілдесінде жеке кеңес Лиге аттар мен адамдар беру туралы хат жазды.
Перроттың басқаруындағы қызмет
1584 жылы Ли солтүстіктегі Сорли Бой МакДоннеллға қарсы жорықта Багенал мен Стэнлидің қол астында атын жоғалтқаны туралы шағымданды. Содан кейін ол Англияға сапар шегіп, 1585 жылдың күзінде жаңа лорд-депутаты Джон Перроттың Килкеннидегі көтерілісші Кахир Оге Каванаға қарсы жұмысына кірісті. Сол жерде ол шерифпен кездесті, олар "сөзден төбелесге" ұшырады; Лидің әскері 300-ге қарсы 60 адамнан тұрды, бірақ ол шерифті тұтқындап, бірнеше адамын өлтірді. Бұл оқиға Ормонд графымен арадағы антагонизмді күшейтті, бірақ Ли Уолсингхем мен Перроттың қолдауына сүйене алды, олар оның міндетіне сай әрекет еткенін мойындады. Ли көтерілісші Лейнстер Джеральдтарының басшысы Уолтер Ригті қолға түсіруді жоспарлады, бірақ бұл жоспар көтерілісшілермен келіссөздерде аудармашы болған Лидің әйелімен жарияланды. Ли 1587 жылдың қазанында әйелінен ажырасты, бірақ олардың арасында белгілі бір қарым-қатынас сақталған сияқты. Осы кезде ол Перротпен, ішінара қызметі үшін төлем алмауына байланысты, араздасып қалды және Дублин қамалында сегіз аптаға қамалды, сондай-ақ оның жасағынан айырылды. Ли өз ісін қорғау үшін әйелін сотқа жіберді, ал 1588 жылы ол әлі де басқа капитаннан алынған 50 адамнан тұратын отрядты күйеуіне беруді сұрап отырды. 1591 жылы Ли Кастлемартинде "жаман қызметшілердің салдарынан үлкен өртке ұшырады", бұл оған 1000 фунт стерлинг шығын әкелді және онымен әйелінің киімдері мен бірнеше жылқысынан басқа ештеңе қалмады. Ол бұл оқиғаға Ормондтың жақтасы және жоғары судьясы Николас Уайтті кінәлады.
Ольстер
1593 жылы Ли жаңа лорд-депутаты Уильям ФицВильям басшылығымен Хью Магуайрға қарсы жорыққа қатысты. Беллек шайқасынан кейін ол Эрн өзеніндегі бродқа бірінші болып өткені үшін Тайрон графы Хью О’Нилл мен Багенал тарапынан батылдығы үшін мақталып, құрметке ие болды. Ли О’Ниллмен жақын қарым-қатынас орнатты және тоғыз жылдық соғысқа дейін, 1594 жылғы наурыз айында графпен келіссөздер жүргізу кезінде үкіметке көмектесті. Бір күні граф «Том Лидің» серігі болуын сұрады: Ли басқа делдалмен бірге графқа ілесіп, оралғаннан кейін графтың біраз адамы оның кеудесіне қару тікелегенін, оны және серігін таяқпен ұрып-соққанын хабарлады, содан кейін граф оған кетіп қалуға кеңес берді. Ли Англияға делдал ретінде барды және осы кезде ол өзінің «Қысқаша мәлімдемесін» жазды, ол қараша айында патшайымға ұсынылды, бірақ назарсыз қалды. Сондай-ақ, ол Маркус Герертс кіші жасаған портретін салдырды. Ол өзінің жазбаларында өзін этрус лагеріне патшаны өлтіру үшін кірген, бірақ табылғаннан кейін сотталып, оң қолын отқа ұстаған, нәтижесінде келісімге келген римдік батыр Скеволаның бейнесінде көрсетті. Бұл Лидің О’Ниллмен қарым-қатынасына және оның аргументіне қатысты еді, яғни көтерілісшілер қарулы болды, өйткені тәж Ферманаг пен Монаганнан асып, О’Ниллдің Ольстердегі иеліктерінің ортасына шабуыл жасады. Алайда, соғысқа ең басты кінәлі деп есептеген Лидің есігінде тұрған лорд-депутаты ФицВильям оны лорд Берглиге «мұқтаж және отбасылық жағдайы нашар» деп сипаттап, патшайымның алдына кіргізбеуді ұсынды. Ли 1595 жылдың қыркүйегінде Ирландияға оралып, Кедаг МакФелим Риагты өлтірді. Харрингтон оны қатыгездікпен өлтірген деп есептеді және Ли қайтадан Дублин қамалына қамалды. 1596 жылдың наурыз айында Ли лорд-депутаты Расселдің басшылығымен қызмет етіп, Клогхан қамалын басып алды. Қорғаушылар оған бас игісімен немесе әйелдерді эвакуациялаумен келіспеді, сондықтан ол қабырғаларды бұзып, сабаннан жасалған шатырды өртеп жіберді: оттан немесе Лидің әскерлері қабырғадан лақтырғаннан қырық алты адам қаза тапты. 1596 жылдың сәуір айында Ли патшайымның бас хатшысы лорд Берглиге хат жазып, О’Ниллге қатысты келісімдік саясатты қайтадан ұсынды, ол енді патшайымның қауіпсіз жол жинағымен Англияға баратын жарияланған көтерілісші еді. Ли өзінің алғашқы кеңесі орындалғанда бұл көтерілістен аулақ болуға болатындығын айтты. Осы кезде ол тәждің жалдама ақысы бойынша сотталды. Жаздың соңына қарай ол О’Ниллге күмәндана бастады, ол «өз күшімен мақтанып, шетелдік көмекке сенімді болғандықтан, күшпен ғана қайтарып алуға болатын жағдайға жетті».
О'Бирнді қуып шығу
Ли патша қызметіндегі ең кедей адам ретінде өлетінін айтып наразылық білдірді: ол О’Ниллдің клан басшысы және одақтасы Фиах МакХью О’Бирн бүлікші графпен іс жүргізуіне кедергі келтіріп отырғанын, ал Ормонд графының отбасы, Батлерлер, оның жерінен 500 сиырды тартып алып, жаңадан салынған алты қаласын толығымен өртеп жібергенін мәлімдеді. 1596 жылдың желтоқсан айында Лорд-депутаты Рассел Лидің 17 бүлікшінің басын жібергенін, бұл қызметі үшін оған жоғары жалақы төленгенін хабарлады. Келесі сәуірде Ли корольдің хатшысы Роберт Сесилге өзіне қарсы жалаң сөздер таратылып жатыр деген шағым түсірді және О’Бирнді ұстауға, қууға немесе өлтіруге рұхсат сұрады. Осы кезде ол Ирландиядағы қиын қызметінен шаршаған сияқты көрінді, бірақ Рассел оны одан әрі пайдалануды жоспарлады. Ли Коннахт провистына тағайындалды; келесі айда ол ауырып жатқан О’Бирнді өлтірген топқа басшылық етті және Лофтус оны мақтады. Көтерілісшілермен болған кездесуде ол кейіннен кітапқа қол қойып, өлтіруге қатысқан жоқ екенін мойындады және ол бұл істен ешқандай пайда көрмегенін айтты; оның әскерлері кейін О’Бирннің жеріндегі жиырма алты қалаға шабуыл жасауда көтерілісшілермен бірікті. Қараша айына қарай Ли О’Ниллден О’Бирннің өлімі үшін кешірім сұрады, бірақ ол үкіметтен О’Бирннің жерін алды және оңтүстік Ленстердегі әскери заңды сақтау бойынша комиссия алды. Ли Килкенни шерифінің Райс О’Тулді жасырын түрде бағып отырғаны үшін мемлекетке опасыздық жасағаны туралы айыптамалар ұсынды. Ол қамалға қамалды, ал Ли оның өлім жазасын оның екі қарындасымен үйленген О’Бирннің ұлдарын ұстап беруге және өлтіруге көмектесетініне уәде берген соң тоқтатты. Ли Арт О’Тулдың көзін шығарғаны, ал ол қорғау астында болғанда, сондай-ақ құрбанның бауыры Роуниді де сол қорғау астында бола тұрып, көтеріліске итермелегені айыпталды.
Соғыс
О'Нилл 1598 жылы Сары Форд шайқасында Багеналды жеңгеннен кейін Ли Ормонд пен Килкенни шерифінің көтерілісші көшбасшыны Ольстердің президенті етіп тағайындауға тырысқандығы үшін жасалған мемлекеттік қасақаналық айыбы бойынша жиырма апта бойы Дублинде түрмеде отырды. Райс О'Тулдің қарындастары Лиге қарсы қорғау үшін куәліктер берді. Бас прокурор "оның жақсы тұстары да, нашар кемшіліктері де бар" деп, қазылар алқасының үкім шығаруы қиынға түседі деп ойлады. Куәліктер тыңдалды, Ли көтерілісшілермен келіссөздер жүргізуге берілген өкілеттік хаттарын көрсетті және О'Ниллден келген хаты Лордтар Кеңесіне жеткізілгенін айтты. Кеңес алдында тізе бүгіп кешірім сұрағаннан кейін босатылып, қайтадан Мэриборо бекінісін қамтамасыз етуге кірісті. 1598 жылдың қазан айында Ли Ормондпен бірге 100 саяқты әскер тобын алып, Мюнстерге сол аймақтағы көтерілісті басу үшін барды. Бір айдан кейін ол Ормондтың көтеріліс қозғағанын және О'Нилл мен Кильдар графымен құпия келісімдер жасағанын мәлімдеген соң қайтадан түрмеге қамалған. Ол Кильдарды көтерілістен бас тартуға көндіргенін және Ормондты құлату жоспарының артында тұрғанын айтты, онда графтың қызы Кильдармен 2000-3000 фунт стерлингтік құдалықпен үйленбекші.
Эсекс
1599 жылдың сәуір айында Лидің демеушісі, 13-ші Килдар графы Уильям Фицджеральд, О’Ниллге қарсы қымбат әрі сәтсіз науқанның бастапқы кезінде Ирландиядағы Эссекске қосылу үшін сапар шегіп бара жатқанда кеме апатында қаза тапты. Бостандыққа шыққаннан кейін Ли 1599 жылдың жазында бірнеше күнге О’Ниллге жасырын барып қайтты. Сол сапар барысында Ормондты өлтіру жоспары жасалғаны айтылды, бірақ Эссекс оның рұқсатсыз байланыстары үшін кешірді. Тамыз айында ол сер Кристофер Блоунтпен бірге бүлікші графты тағы да кездестірді; О’Ниллдің «бұрынғы мінез-құлқынан мүлдем өзгеше болып, мақтан мен текетірікке толып кеткенін» көріп, Ли оны қарғып, кетіп қалды. Ли 1599 жылдың қыркүйегінен кейін Англияға барып, өзінің туысы Дичлимен сөйлесуге тырысты, өйткені соңғысы оның атынан міндеттемелер берген еді. Ол сол кезде Эссекспен үй қамауында болды, бірақ Лондонға немесе сотқа бармауға бұйрық берді. Дегенмен Ли сотқа барды, онда Кашел архиепискобы Майлер Маграт оны «өте әдепсіз және ұятсыз сөздермен» жамандап, сатқындыққа айыптады; Ли Сесилге айыптауды жоққа шығару мүмкіндігін сұрап хат жазды. 1600 жылдың сәуір айында Ли Ирландияға қайта оралу туралы өтініш білдірді. Осы кезде ол үй қамауында тұрып жазған «Ашылу» атты еңбегін ұсынды, онда ол Ленстер провинциясын қайтаруды ұсынды және О’Бирннің елінің сенаторлығын, Лейкстің лейтенанттығын, сондай-ақ бүлікшілердің жерлерін өзінің ізбасарлары арасында бөлуді сұрады. Кейіннен ол Коннахттағы басшылармен одақтасуды ұсынды, әсіресе МакУильям, ол Хью Ро О’Доннеллді тұтқындауға міндеттенді, ал Ли Коннахттың бас қолбасшысы ретінде әрекет ету үшін графтық және Мейо лейтенанттығын, сондай-ақ 1000 фунт стерлинг алды. Король Лидің тағайындалуынан басқасының бәріне келісті және төлем факті болғаннан кейін жасалатынын белгіледі. Желтоқсанда ол ауырып қалды және оның ұсыныстарына жауап беру кешіктірілді. 1601 жылдың 12 ақпанында, Эссекс сатқындыққа айыпталып тұтқындалғаннан кейін төрт күн өткен соң, Ли сер Генри Невилл мен сер Роберт Кросс (1596 жылы Кадиске жасалған экспедицияда Эссекспен тағайындалған теңіз капитаны) және тағы төрт джентльменнің көмегін сұрады, кешкі ас кезінде патшайымды оның жеке бөлмесінде күтпеген жерден ұстап алу үшін. Оның жоспары - оны Эссекске жеткізу туралы жарлыққа қол қойғанға дейін бөлмеге қамап, ұстап тұру еді. Алайда Кросс билікке олардың жоспары туралы хабарлады және Ли келесі күні кешке әрекет жасауға дайындалып, бөлменің есігін бақылап тұрғанда тұтқындалды. Ли 13 ақпанда сотталды. Кросс оған қарсы куәлік берді. Ли бас прокурордың сөздеріне берген мағынаны жоққа шығарды және Лорд Маунтджойға мақтау жазған Эссестің қорғанында батыл сөйледі. Ол «тілімнің бос және шашпалы болғанының өзі менің кінәм екенін» мойындады, сондай-ақ «ол өмір сүруге мұңды болған және өмір сүруге құмар емес еді, өйткені оның жаулары көп және күшті болды» деді. Патшайым туралы айтқанда, ол тек «оны жарты сағатқа ашуландыруды қалағанын, осылайша ол өмірінің соңына дейін көңілді болар еді» деді. Сотталғаннан кейін ол ұлының мұрасын сұрап жалбарынды. Ол 14 ақпанда Тайбернде «өте христиандық» түрде өлімге кесілді. Эссес он бір күннен кейін өлім жазасына кесілді.
Жазбалар
Ирландия үкіметінің қысқаша жарияланымы шамамен 1594 жыл. Ирландияның ашылуы және қайта жаңғыруы, автордың өтініш-кешірімдерімен шамамен 1599 жыл.
The discovery and recovery of Ireland with the author's apology c. 1599
Сурет
Лидің портреті 1594 жылы, ол 43 жасқа толғанда, фламанд суретшісі Маркус Геерартс кіші жасаған. Бұл портретті оның жартылай туысы, сэр Генри Ли тапсырыс берген болуы мүмкін. Суретте ол корольдік керн капитанының киім-кешектерімен, аяқ-қолдары жалаңаш, қалқан, қылыш, дулыға, найза және петронель (атқыш мылтық) қаруларымен бейнеленген. Ирландия батпақтарында шайқасу үшін аяқтары жалаңаш болған.