Кіріспе

Камбоджадағы ең ірі этникалық топтар – кхмерлер, олар халықтың 95,8%-ын құрайды және негізінен Меконгтың төменгі аймағы мен орталық жазықтарда қоныстанған. Кхмерлер тарихи тұрғыдан төменгі Меконг өзенінің жанында, бүгінгі Таиланд, Лаос және Камбоджаның солтүстік-шығысында орналасқан оңтүстік Хорат жазығынан бастап, оңтүстік-батысқа қарай Тонле Сап көлін айналаған жерлер арқылы Кардамон тауларына дейін, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай, оңтүстік-шығыс Вьетнамдағы Меконг өзенінің сағасына дейін созылатын бір-бірімен байланысты аймақта өмір сүрген. Камбоджадағы кхмерлерден басқа саяси және әлеуметтік жағынан үстемдік құратын этникалық топтар «түпкі этникалық азшылықтар» немесе «түпкі емес этникалық азшылықтар» деп жіктеледі. «Жоғарғы кхмерлер» (Khmer Loeu) деп жиі аталатын түпкі этникалық азшылықтар, Ратанакири, Мондулкири және Стунг Тренг қалаларындағы шалқары таулы провинцияларда көпшілікті құрайды және Крати провинциясында да көптеп кездеседі. Бұл топқа кхмер тілімен байланысты австроазиялық тілдерде сөйлейтін Куй және Тампун халықтары сияқты шамамен 17-21 түрлі этникалық топ кіреді. Камбоджа билігі бұл халықтарды жердің түпкі тұрғындары деп санайды. Бұл таулы аймақтағы екі топ – Раде және Жарай – ежелгі Чампадан шыққан австронезиялық тілдерде сөйлейтін чамик халықтары. Бұл түпкі этникалық азшылықтар кхмер мәдениетіне сіңбеген және дәстүрлі анимистік сенімдерін сақтайды. Түпкі емес этникалық азшылықтарға кхмерлер арасында тұратын және кем дегенде формалды түрде кхмер мәдениеті мен тілін қабылдаған иммигранттар мен олардың ұрпақтары кіреді. Ең көп кездесетін үш топ – қытайлық камбоджалықтар, вьетнамдықтар және чам халқы. Қытайлықтар Камбоджа тарихы бойында Қытайдың әртүрлі аймақтарынан көшіп келген және камбоджалық қоғамға бірігіп кеткен. Бүгінде қытайлық камбоджалықтар немесе қытай-кхмер тегі бар камбоджалықтар бизнес, саясат және бұқаралық ақпарат құралдары саласында жетекшілік етеді. Чам халқы – тарихи Чампа патшалығының соғыстарынан қашқан босқындардың ұрпақтары. Олар орталық жазықтарда кхмерлермен бірге тұрады, бірақ кхмерлер теравада буддистерінен айырмашылығы, чам халқының көп бөлігі ислам дінін ұстанады. Сонымен қатар, басқа да аз санды азшылық топтары бар. Камбоджадағы тайлық халықтарға солтүстік-шығыс шекарасындағы Меконг бойындағы лаостар, тайлар (қалалық және ауылдық) және Пейлин провинциясының мәдениетіне айқын әсер еткен бірмалық колалар жатады. Лаос шекарасында аз санда хмонгдар тұрады, ал әртүрлі бірмалық халықтар астана Пномпеньге көшіп келген.

Кхмер ұлты

Кхмерлер – аймақтағы ең көне этникалық топтардың бірі, олар Мондармен бірдей кезеңде Оңтүстік-Шығыс Азияға енген. Көптеген археологтар мен лингвистер, сондай-ақ синологтар мен егіншілік мамандары олардың б.з.д. 2000 жылға дейін (төрт мың жылдан астам бұрын) ауыл шаруашылығы тәжірибесін, әсіресе күріш өсіруді алып келгеніне сенеді. Олар 802 жылы басталган алты ғасыр бойы Оңтүстік-Шығыс Азияны билеген келердегі Кхмер империясын құрған, ал қазір Камбоджаның саяси, мәдени және экономикалық негізін құрайды. Кхмерлер Оңтүстік-Шығыс Азияда әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан алғашқы әліпбиді жасады, ол кейін тай және лао жазуларының пайда болуына әкелді. Көптеген археологтар мен этнологтар кхмерлерді Ысан, Оңтүстік Лаос, Камбоджа және Оңтүстік Вьетнамның жалғасқан аймақтарының түпкі тұрғындары деп санайды. Яғни, кхмерлер тарихи тұрғыдан Меконг өзенінің салаларының жанындағы жазық жерлерде өмір сүрген халық болды. Кхмерлер өзінің тілі, тарихы және мәдениеті арқылы байланысқан бір ұлт екенін қабылдайды, бірақ ұлттық тегіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді. Камбоджалық кхмерлер кхмер тілінің диалектісінде сөйлейді. Солтүстік кхмерлер (Кхмер Сурин) – жерлері бұрын Кхмер империясына қарасты болған, бірақ кейін Таиланд құрамына кірген этникалық кхмерлер. Солтүстік кхмерлер иссан тілінде де еркін сөйлейді. Камбоджалық кхмерлермен тығыз байланыста болып, кейбіреулері неке арқылы Камбоджада қоныс тепкен. Сол сияқты, Кхмер Кром – бұрынғы Кхмер империясының қазір Вьетнам құрамына кірген аймақтарында тұратын этникалық кхмерлер. Өздерінің кхмер диалектісін де, вьетнам тілін де жақсы білетіндер Вьетнамның қуғын-сүргіні мен мәжбүрлі ассимиляциясынан қашып Камбоджаға көшіп келген. Кхмер тілінің үш түрі де бір-бірін түсінуге мүмкіндік береді. Камбоджаның кхмер тілі тоналды емес болса, тай, вьетнам және лаос тілдері жоғары тоналды және Солтүстік кхмер мен Кхмер Кром диалектілеріне әсер еткен.

Вьетнамдық

Камбоджалық Азамат соғысына дейін вьетнамдықтар Камбоджадағы ең көп санды аз ұлт өкілдері болды, олардың саны шамамен 450 000-ға жетеді, және елдің оңтүстік-шығысында, Меконг дельтасына жақын провинцияларда шоғырланған жерлерде тұрды. Вьетнамдық камбоджалықтар Тонле Саптың жағалауында да өмір сүрді. Соғыс барысында Камбоджадағы вьетнамдық қауым "толығымен құрытылды". Екі этностың арасындағы шиеленіс Ангкордан кейінгі кезеңге (16-19 ғасырлар) дейін жетеді, сол кезде жаңадан құрылған Вьетнам мен Таиланд әлсіреген Ангкор Камбоджасын бағындыруға және бүкіл Индокитайды тиімді түрде бақылауға тырысты. Осы кезеңде Камбоджаның ең осал тұсы Таиланд пен Вьетнам арасында ауысып отырды. Вьетнам, Таиландтан айырмашылығы, Камбоджаның вьетнамдық үкіметтік жүйелерді, киім-кешекті және тілді қабылдауына мүдделі болды. Хмерлер француздық Индокитай колониясының құрамына енгенге дейін наразылық білдіріп, қарсылық көрсетті. Колониялық кезеңде француздықтар жергілікті камбоджалық үкіметті басқару үшін вьетнамдық делдалдарды алып келді, бұл одан әрі наразылық пен вьетнамдықтарға қарсы сезімдерге әкелді, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Қазіргі уақытта тайлықтар негізінен ел астанасы Пномпеньде кездеседі, олар дипломатиялық миссияның отбасылары немесе Камбоджада бизнес жүргізетін тай компанияларының өкілдері болып табылады. Солтүстік-батыс провинциялары 1431 жылы Ангкордың құлауынан бастап 20 ғасырдың француз протекторатына дейін Таиландтың әкімшілік бөлігі болды. Осы провинцияларда тайлықтардың ұрпақтары және көптеген хмер-тай текті адамдар тұрады, бірақ олар көбінесе хмер мәдениеті мен тіліне сіңіп кеткен және өз этностық топтастарынан ешқандай айырмашылықты көрсетпейді.

Ньо

Бантаэй-Мянчи провинциясында шамамен 10 000 лао ню, сондай-ақ йор халқы да өмір сүреді. Олар өздерін «Ньо» деп атаса да, лао тілінің диалектісінде сөйлейді және Солтүстік Исан мен Лаостағы ню халқынан ерекшеленеді. Олардың ауылдары Тайланд шекарасына жақын Оу-Чров ауданында шоғырланған. Олардың саны соншалықты көп болғандықтан, көптеген кхмерлер ньо тілінде сөйлей алады. Ню халқының Батыс Камбоджада болуы және олардың тілінің ерекшеліктері аномалия саналады және әлі күнге дейін ғалымдар түсіндіре алмаған. Бұл мемлекет VIII-X ғасырлардағы өркендеген кезеңінде қазіргі Вьетнамның оңтүстігінің көп бөлігін бақылап, солтүстікке қарай, қазіргі Лаосқа дейін ықпал еткен. Бастысы – жағалау және теңіздік мемлекет болған Чампа, Ангкор кхмер империясымен бір дәуірде болған және оның қарсыласы болған. IX-XV ғасырларда Чампа мен кхмерлердің қарым-қатынасы одақтастықтан жаулыққа дейін ауысқан. Бейбіт кезеңдерде екі Үндістандық мемлекет арасында тығыз байланыс пен сауда болды, сондай-ақ патшалық отбасылары арасында некелер жасалды. Соғыс кезінде көптеген чамдар кхмер жеріне тұтқын ретінде және құлдар ретінде әкелінді. Чампаны 15 ғасырдың соңында Дай Вьет (Вьетнам) жаулап алды, оның аумағының көп бөлігі аннексияланды, ал мыңдаған чамдар құлдыққа салынды немесе өлім жазасына кесілді. Бұл чамдардың жаппай көшіп кетуіне әкелді. Чам патшасы мыңдаған халқымен Камбоджаға қашып келді, ал басқалары қайықпен Хайнань (Уцуль) және Ачехке (Ачех халқы) қашып кетті. Бұл көші-қон келесі 400 жыл бойы жалғасты, Вьетнам Чампаның қалдықтарын баяу қырып, 19 ғасырдың соңында патшалықтың соңғы іздерін аннексиялады. Камбоджадағы чам халқының саны шамамен ширек миллионға жетеді және көбінесе жеке ауылдарда тұрады, бірақ көптеген аймақтарда этникалық кхмерлермен бірге өмір сүреді. Чамдар тарихи тұрғыдан елдің оңтүстік-шығысында шоғырланған, олар өздерінің атын Кампонг Чам провинциясына берген, ол 2013 жылғы провинциялық реформаға дейін Вьетнам шекарасына дейін созылып, Камбоджадағы ең көп халқы бар екінші провинция болған. Бастысы – балықшылар немесе фермерлер, көптеген кхмерлер чамдардың белгілі бір рухани тәжірибелерде ерекше шебер екенін сенеді және кейде олардан емдеу немесе татуировка жасау үшін көмек сұрайды. Камбоджадағы чам халқы ерекше киім киеді және ғасырлар бойындағы айырмашылықтарға байланысты Батыс Чам тілінде сөйлейді, ол көршілес Вьетнамдағы чамдар сөйлейтін Шығыс Чам тілінен өзгеше. Камбоджа чамдары тарихи түрде Индиялық әліпби негізіндегі Чам әліпбиінде жазылған, бірақ қазір ол қолданылмайды, оның орнына Араб әліпбиі қолданылады. Вьетнамдағы чамдар әлі де дәстүрлі Шиваит индуизмін ұстанады, ал Камбоджадағы чамдардың көпшілігі (шамамен 90%) сүннит исламын ұстанады. Мұсылман және индуист арасындағы қарым-қатынас көбінесе тыйым салынған. Кхмерлер мен чамдар арасындағы аралас некелер жүздеген жылдар бойы жалғасып келеді. Кейбіреулері кхмер қоғамына сіңіп, буддизмді қабылдаған. Чамдар Камбоджадағы Қызыл кхмерлердің билігі кезінде қуғын-сүргінге ұшыраған этникалық топтардың бірі болды. Олардың өмір сүруі заңсыз деп жарияланды. Чам ауылдары қиратылды, ал халық ассимиляцияға мәжбүр болды немесе жазалап өлтiрiлдi. 1975 жылдан 1979 жылға дейін қаза тапқан чамдардың саны 90 000-ға дейін жетеді, оның ішінде елдің 113 имамының 92-сі. Соғыс аяқталғаннан кейін және Қызыл кхмерлердің биліктен қуылғаннан кейін Хун Сеннің үкіметі чам халқына көмек көрсетті, қазір көптеген чамдар үкіметте немесе басқа да ресми лауазымдарда қызмет етеді. Алайда, чамдар дәстүрлі түрде ұстанатын исламның умеренный малайлық түріне қарамастан, чам қауымы жақында мешіттер мен діни мектептер салу үшін Таяу Шығысқа қаржы табуға бет бұрды, бұл Сауд Арабиясы мен Кувейттен имамдарды фундаменталистік түсіндірмелерді, соның ішінде Да'Вах Таблихизм мен Ваххабизмді үйрету үшін шақырды. Исламның жаңадан енгізілген бұл түрлері чам киімдеріне де әсер етті; Көптеген чамдар дәстүрлі ресми киімдерін Таяу Шығыс немесе Оңтүстік Азия киімдеріне алмастырып жатыр.

Кхмер тілі

Таулардың жергілікті этникалық топтары Montagnards немесе Khmer Loeu деп аталады, бұл термин "Жоғарғы плато кхмерлері" дегенді білдіреді. Олар неолиттік кезеңде Мон-Кхмер тілдерінде сөйлейтін халықтың Оңтүстік Қытай арқылы және Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарынан келген австронезиялық тілдерде сөйлейтін халықтың қоныс аударуынан тараған. Биік таулы аймақтарда оқшауланғандықтан, әртүрлі Khmer Loeu топтары өздерінің Khmer туыстары сияқты үнді мәдениетінің ықпалына түспеген, сондықтан қазіргі Khmer халқынан және бір-бірінен мәдени жағынан айырмашылығы зор, көптеген үнділік байланысқа дейінгі дәуірдегі әдет-ғұрыптар мен сенімдерін сақтап келеді. Көпшілігі аналық туыстық желі бойынша, әкелік емес, аналық қан желісі арқылы шежіресін анықтайды. Олар күріш өсіріп, тайпалық ауылдарда тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Khmer империясы кеңейген кезде, олар таулы аймақтарда қауіпсіздік пен тәуелсіздік іздеуге немесе империяның құлдары мен жұмысшылары болуға мәжбүр болды. Чжоу Дагуан Khmer халқының таулы тайпаларды тұтқынға алып, оларды "Чуанг" немесе құлдар кастасы деп атап, жұмысқа пайдаланғанын айтқан. "Чуанг" сөзі "груша" сөзінен шыққан, ол "адамдар" дегенді білдіреді. Қазіргі уақытта олар халық тығыздығы төмен Ратанакири, Стунг Тренг және Мондулкири провинцияларында көпшілікті құрайды. Олардың тілдері екі топқа жатады: Мон-Кхмер және австронезиялық тілдер. Мон-Кхмер тілдеріне Пер, Фнонг, Стиенг, Куй, Крюнг және Тампун тілдері жатады. Ал австронезиялық тілдерге Раде және Жарай тілдері жатады. Бұрын аралас топ деп есептелген австронезиялықтар Мон-Кхмер тайпаларының күшті ықпалына түскен.

Француз отаршылары мен соғыстан кейінгі келушілер

Камбоджалық Азамат соғысына дейін, 1970 жылдан бастап 1975 жылдың 17 сәуірінде Кхмер-Кызылдың жеңісіне дейін, елде шамамен 30 000 колониялық немесе француз азаматы тұрды. Азамат соғысы басталғаннан кейін көптеген адамдар Францияға қайтып оралып немесе АҚШ-та қоныстанды. Камбоджа шамамен бір ғасыр бойы француз билігінде болды, 1953 жылы тәуелсіздік алғанға дейін, француз тілі мен мәдениеті кхмер элитасы арасында әлі де жоғары мәртебеге ие. 1979 жылы Вьетнамдықтар Кхмер-Кызылды жеңгеннен кейін, олар Вьетнамдық күштерді ығыстырып, елдің батысындағы Тайланд шекарасына қарай шегінді. Содан кейін Вьетнам Камбоджаны келесі он жыл бойы оккупациялады. Осы кезеңде Камбоджа Батыс әлемінен оқшауланды, бірақ Кеңес блогымен байланысы бар елдерден келген саяхатшылардың саны аз болса да, елге келіп тұрды. Қазіргі қақтығыстан кейінгі Камбоджада, әсіресе Пномпеньде, көптеген басқа этникалық топтарды статистикалық мағынада көптеп кездестіруге болады. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1990 жылдардың басында монархияны қайта орнатуға көмектескеннен кейін, елде тұратын батыс адамдарының саны (кхмерлер «баранг» деп атайтын) ондаған мыңға жетті. XXI ғасырдың экономикалық өркендеуіне байланысты (Камбоджаның экономикалық өсімі 2001 жылдан кейінгі онжылдықта 7%-дан асып түсті) бұл көрсеткіштер одан да артты. Бүкіл әлемнен келген экспаттардың саны, тек Пномпеньде ғана 150 мыңға жуық. Олардың арасында дипломаттар, инвесторлар, археологтар, заңгерлер, суретшілер, кәсіпкерлер және ҮЕҰ қызметкерлері бар, сонымен қатар еуропалықтар, американдықтар және австралиялықтар, сондай-ақ көршілес Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінен келгендер, корейлер, жапондар, қытайлар және ресейліктер, африкалықтар да бар.