Кіріспе
Антандр (Ἄντανδρος) – Анаталияның Троада аймағындағы Адрамиттий шығанағының солтүстік жағында орналасқан ежелгі грек қаласы. Оның айналасындағы аумақ грек тілінде Ἀντανδρία (Антандия) деп аталған, және жағалаудағы Аспанос және шығыстағы Астира қалаларын қамтыды. Қазіргі Түркияның Балыкесир провинциясының Эдремит ауданындағы Авчилар ауылы мен Алтынолук қаласы арасындағы Деврен төбесінде орналасқан.
Antandrus or Antandros (Ἄντανδρος) was an ancient Greek city on the north side of the Gulf of Adramyttium in the Troad region of Anatolia. Its surrounding territory was known in Greek as Ἀντανδρία (Antandria), and included the towns of Aspaneus on the coast and Astyra to the east. It has been located on Devren hill between the modern village of Avcılar and the town of Altınoluk in the Edremit district of Balıkesir Province, Turkey.
Орналасқан жері
Географ Страбон Антандрусты Троададағы Ида тауының оңтүстік беткейінде, Ассос пен Гаргараның шығысында, бірақ Аспан, Астира және Адрамиттиумның батысында орналастырды. Оның қазіргі заманда қайта ашылуына себеп болған алғашқы белгіні 1842 жылы неміс географы және классикалық ғалым Генрих Киперт тапты. Ол Авжилар мешітінің қабырғасында Антандрусқа қатысты жазуды тапты. 1888 жылы ол қайта оралып, Авжиларда тағы бір жазуды тапты. Сонымен қатар, жергілікті тұрғындар Деврен деп аталатын жақын маңдағы төбе аумағында көптеген грек, рим және византия дәуірінің монеталарын тапқандықтан, ол осы жерде Антандрус акрополын анықтай алды. Британдық археолог Джон Кук 1959 және 1968 жылдары бұл жерді зерттеп, грек қонысының тағы да дәлелдерін тапты.
Қор
Антандрустың негізіне қатысты ежелгі дәуірде түрлі, қарама-қайшы дәстүрлер тараған. Лесбиялық ақын Алкей б.з.д. VII ғасырының басында Антандрустың Лелегтер тарапынан негізделгенін айтқан, гректер Анатолияның түпкілікті халқы деп санайтын халық. Б.з.д. V ғасырдың тарихшысы Геродот та Антандрустың грек емес шығу тегін айтқан, оны Пеласгтардың негізін салғанын мәлімдеген. Геродоттан кейін бірнеше онжылдықтан соң жазған Фукидид Антандрустың грек шығу тегін алғаш рет айтқан, оны Эолиялық негіз деп атаған, бұл туралы мәлімет Византиялық сөздік жазушысы Стефанда да кездеседі, ол қаланың негізін қалаушысы ретінде Антандр есімді Эолиялық басшыны атаған. Дегенмен, грек емес шығу тегі туралы дәстүр сақталды. Бір ғасырдан кейін Аристотель қаланың Ἠδωνίς (Эдонис) және Κιμμερίς (Киммерис) аттарын фракиялық тайпа – эдондардың қалаға негіз салуымен және оңтүстік Ресейден келген көшпелі киммерлердің қаланы бір ғасыр бойы бақылауымен байланыстырды. Скепсилік Димитрий (б.з.д. 205 – б.з.д. 130 ж.) тағы бір нұсқа келтіреді, онда Антандрус бастапқыда Адрамиттиум шығанағына қарап жатқан Теба жазығынан келген киликиялықтармен мекенделген (Түркияның оңтүстік-шығысындағы Киликиямен шатастырмау керек). Соңында, Август тұсында грек мифографы Конон Антандрустың шығу тегі туралы екі түсіндірме берді. Екеуі де Ἄντανδρος (Antandros) сөзін ἀντ’ Ἄνδρου (ant' Androu) деп этимологиялайды, грек тіліндегі ἀντί (анти) сөзінің «орнына» деген мағынасын пайдаланады. Бірінші түсіндірмеде Энейдің ұлы Асканий Пеласгтар тұтқындағанға дейін Антандр қаласын басқарған; оны босату үшін қала берілді, сондықтан ἀντ’ ἄνδρου «адамның орнына/айырбастау үшін (яғни Асканий)» дегенді білдіреді. Бұл түсіндірме Геродоттағы қаланың Пеласгтардан тарағандығы және Виргилийдің «Энеидасындағы» оның қысқаша рөлі – Эней мен трояндықтар батысқа қашқан жер туралы мәліметтерді біріктіреді. Екінші түсіндірмеде Антандрустың негізін қалаушылар Андрос Киклад аралдарынан қуылған адамдар болды, олар қуылғаннан кейін Антандрус деп аталатын жаңа мекен құрды, сондықтан ἀντ’ Ἄνδρου «Андрос орнына» дегенді білдіреді.
Қазба жұмыстары
Жақында ғана Антандрус орны тек қарапайым беткейлік зерттеулерге түсті, сондықтан осы жерде гректерден бұрынғы елді мекендер туралы ежелгі грек әңгімелерінің тарихи негізділігін анықтауға қажетті археологиялық деректер болған жоқ. Бірақ, Түркияның осы орнындағы жақындағы қазба жұмыстары бұл жағдайды өзгерте алады: қазба сайтында біздің заманымыздан бұрын 8-ші ғасырдың соңы мен 7-ші ғасырдың басына жататын грек қыш ыдыстары табылды, бұл бұрынғы беткейлік табалдырықтардан шамамен екі ғасырға ертерек. Алғашқы көрсеткіштер бойынша, осы кезеңдегі Антандрустың материалдық мәдениеті басым түрінде гректерге тән, яғни бұл кезеңде көрші грек қауымдастықтарымен белсенді сауда жасаған Анатолиялық қоғам емес, гректердің өзі құрған елді мекен болған. Дегенмен, осы және орнының археологиясының көптеген басқа да аспектілері бойынша нақты қорытындылар сайттың толық есебі жарияланғаннан кейін ғана жасалады.
Археология
2018 жылы археологтар питос жерлеулерін қазып шығарды. Антандрус некрополі б.з.б. VIII ғасырдан б.з. I ғасырына дейін пайдаланылды. Сол жылы б.з.б. II ғасырға жататын стела табылды. Онда Пергамон патшасы Эвмен мен оның бауыры Атталдың Антандрусқа жіберген қолбасшысын мақтауға қатысты мәлімдеме жазылған. 2021 жылы жаңа питос жерлеулері табылды. 2022 жылы б.з.б. III, IV және V ғасырларға жататын қабірлер табылды.