Кіріспе

Испаниядағы өзен
Трабанкос өзені Мемлекеті Испания Ұзындығы Биіктігі (бастауы) Провинциялар Авила және Вальядолид Өзен сағасы Дуэро өзені, Полос ауылының жанында (Вальядолид провинциясы) Сағаның биіктігі Гидрология
Трабанкос – Испаниядағы өзен, Запардиел және Гуареня өзендері арасында ағып, Дуэро өзенінің саласы болып табылады. Трабанкос өзенінің бастауы Авила провинциясының солтүстігіндегі Моранья аймағында, Бласкомильянға жақын жерде орналасқан. Трабанкос өзенінің бастауы шамамен биіктікте, ұзындығы шамамен және өзен арнасы тұрақты болғанымен, тек кұйылыс жаңбырлар кезінде және олардан кейін ғана тұрақты су ағысы байқалады.

Өзендік геоморфология

Авила провинциясындағы бастауынан бастап, Валлисолетана ("сулар тоғысуы") аймағындағы Полос ("Тауық ауылы") ауылына дейін Трабанкос өзенінің ағысы Үшінші дәуірде пайда болған геологиялық жарылымның айқын әсеріне тап болады. Төмендегі суретте көрсетілгендей, жарылым оң жақ беткейіндегі олигоцен дәуірінде шөгіндірген материалды сол жақ беткейіндегі миоцен дәуірінде шөгіндірген материалдан бөліп тұрады. Жер бетінің деңгейі Төртінші дәуірде жиналған материалды көрсетеді. Кастрехон мен Полос (Валладолид провинциясы) арасындағы Трабанкос өзенін қоршаған аудандардағы археологиялық зерттеулер арнайы әдебиеттермен және жарияланған геологиялық карталармен (төменде) салыстырылды. Бұл сол жақ беткейіндегі өзен террасаларының келесі тізбегін анықтады: TT 1 платформасы (ең көнесі, су тасқынынан +35/40 метр биіктікте); TT 2 платформасы (екіншісі, +25/30 метр биіктікте); TT 3 платформасы (су тасқынынан +15 метр биіктікте); және TT 4 платформасы (+10 метр, соңғы және ең жаңасы). Белгіленген суреттің оң жақ шеті Трабанкос өзенінің орта және төменгі ағысында орналасқан қиыршықты үстіртті бейнелейді. Ғалым Альфредо Перес Гонсалес бұл құрылымды "Суперфисие де Алейхос" ("Алейхос үстірті", жақын маңдағы ауылдың атымен) деп атады. Алейхос үстірті құрамында қызыл сазды топырақ және кварц пен кварциттің дөңгелектелген тастарынан тұратын қиыршық тас жиынтығы сияқты әртүрлі материалдар бар. Трабанкос өзенінің террасалары тек аңғардың сол жағында ғана кездеседі. Олардың шөгінділері миоцен шөгінділерінің үстіне орналасқан. Бұл қарсы беткейдегі тік беткейдің нәтижесінде болды, онда жер қатты эрозияға ұшырап, өзен террасаларының қалыптасуы мен сақталуына мүмкіндік бермейді. Бұрын аталған өзен террасаларының ішінде TT 4 деп аталатын терраса тек Наррос-дель-Кастильо (Авила) маңында ғана көрінеді. TT 3 террасасы ең жақсы сақталған; оның биіктігі өзен арнасында тұрақты болмаса да, су тасқынынан анық көрінеді. TT 2 террасасы да жақсы сақталған, бірақ ол Трабанкос өзенінің басқа шағын салаларымен біршама өңделген. Керісінше, TT 1 террасасы қатты эрозияға ұшырады; Алаехос (Валладолид) муниципалитетіне оңтүстікке қарай кейбір бөліктері сақталған болса да, оларды Superficie de Alaejos-ты жабатын коллювиумдық еденнен ажырату өте қиын. Полос муниципалитетіне кіргеннен кейін өзен тоқталып, өзен террасаларын құрайды, оларды кесіп, 40 мен 60 метр аралығында төмендейді, Дуэро өзенінің террасалық жинақтамаларымен кездеседі. TT 3 платформасында өте тығыз және қалың миоцен конгломераты бар, ол өзенмен тегістелген кварцит қиыршықтарынан тұрады, бұл Трабанкос өзенімен көп бұрын кесілген және әктас пен құмтас материалдарымен біріктірілген. Бұл миоцен конгломераты әрбір өзен террасасының жағалауынан шығып тұрса, Сьете Иглесиас де Трабанкос муниципалитетінен солтүстік-батысқа қарай орналасқан TT 2 платформасындағы конгломераттағы кварцит Трабанкос емес, Дуэро өзенінің әсерінен пайда болған, өйткені жер бедеріндегі еңіс Трабанкос өзенінің бұрынғы арнасында кварцитті жинақтаған аллювиалды желдеткіштің пайда болуына себеп болған деп есептеледі. Трабанкос өзенінің өзен террасалары Дуэро өзенінің кейбір террасаларын кесіп өтетіндігі, әсер еткен Дуэро өзенінің террасалары осы өзен суларының әрекетінен пайда болмағандарға қарағанда жас екенін көрсетеді. "Superficie de Alaejos" оюы Siete Iglesias de Trabancos ауылының солтүстік-батысындағы TD 7 (+74/80 м) деп белгіленген Дуэро өзенінің террасасына 4-6 метрге дейін еніп кіреді. Сол сияқты, Трабанкос өзенінің TT 2 өзендік террасасы Дуэро өзенінің кейбір террасаларын кесіп өтеді. Альфредо Перес Гонсалес (op. cit.) бұрын аталған Дуэро өзенінің TD 7 террасасы Орта плейстоценнің басына дейін дауланғанын айтады, яғни Трабанкос өзенінің өзен террасалары "Superficie de Alaejos"-тан жас, бұл Трабанкос аңғарының құрылысы одан кейін болған деген болжамға негізделген. Осылайша, ұсынылған мерзім Орта плейстоценнің ортасы немесе одан кейін болуы мүмкін.

Трабанкос аймағының тарихы

Өзеннің шығыс бөлігі гидрографиялық тұрғыдан маңызсыз болғанымен, 13 ғасырға дейін Солтүстік Испания таулы жазығының тарихында маңызды роль атқарды.

Рим дәуірі

Римдіктер Трабанкос аймағына 2 ғасырда, Луций Лициний Лукуллдың (б.з.д. 152 жыл) жорықтары кезінде келген болуы мүмкін, бірақ бұл аймақ негізгі оккупацияланған аймақтардан, сондай-ақ ерте қалалардың құрылысынан және, ең бастысы, сауда жолдарынан шетте болды: көптеген саяхат жолдары осы аймақтың шығысында, Кока қаласынан (Рим заманында Каука) және Матапозуэлос ауылынан (Рим заманында Нивария) Ересма өзені бойымен Симанкасқа (Септиманка) дейін созылды; ал батысында – Лузитания провинциясындағы ең маңызды Рим жолы, "Виа де ла Плата" ("күміс жолы") орналасқан. Дегенмен, Валлисолетан аймағында Римге дейінгі кезеңге жататын бірнеше ауылдар болғандығы белгілі. Шындығында, "Трабанкос" сөзінің этимологиясы Римдіктердің басып алуына дейін пайда болған атауға сілтеме жасайды. Лавачиха (Кастрехон муниципалитеті, Вальядолид) орнында terra sigillata hispanica деп аталатын римдік керамикасының көптеген фрагменттері табылды, сондай-ақ 1980 жылдардағы археологиялық қазбалар Римнің соңғы кезеңіне, немесе, мүмкін, вестготтар кезеңіне жататын некропольды ашты. Карпио (Валладолид) қаласында да римдік керамикасының ұқсас қалдықтары табылды, бірақ олар археологиялық қазбалардың нәтижесі емес, жер бетінен табылған. Трабанкос өзені арқылы өтетін тағы бір муниципалитет – Нава-дель-Рей (Вальядолидте орналасқан шағын қала), онда тағы да terra sigillata hispanica фрагменттері және қызыл жылтырмен әшекейленген тақтаның бөлігі табылды, бұл рим легионерлері әскери наурыздар кезінде алып жүрген нәрсеге ұқсайды.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда бұл аймақ аз қызығушылық тудырған аймақ болып қалып келді. XII ғасырға дейін бұл өңірді атап көрсеткен жазбаша құжаттар жоқ. Дегенмен, 711 және 740 жылдар аралығында берберлер Дуэро өзенінің аңғарында әскер орналастырғаны белгілі, бірақ 750 және 753 жылдар аралығында болған қатыгез құрғақшылық салдарынан осы халықтың көп бөлігі аймақты тастап кетті. Тек ең маңызды елді мекендер ғана сақталды (Медина-дель-Кампо, Олмедо, Алкасарен, Тордесильяс және т.б.). Христиандық жаулау кезінде аймақты қайта қоныстандыруға көп мән берілмеді, себебі сол кездегі билеушілер үшін стратегиялық маңызы бар аймақтарды консолидациялау маңыздырақ болды (11 ғасырда Орталық Системаның оңтүстігіне басымдық берілді, бұл тау тізбегі Иберия түбегінің орталық бөлігінде орналасқан), сондықтан Медина-дель-Кампо 12 ғасырға дейін өзгеріссіз қалды. Дегенмен, Трабанкос аңғары мен Гуареня аймағын зерттеген Вальядолид университетінің профессоры Томас Манянес 11 ғасырға, яғни кез келген ресми қоныс аударудан бұрын салынған көптеген қорғаныс мұнараларын немесе "Торрежондарды" (жергілікті диалект бойынша) тапты. Нақтырақ айтқанда, Вальядолид провинциясындағы Трабанкос өзенінің бойында әртүрлі өлшемдегі оннан астам қорғаныс құрылысының бар екені расталды.

Торрежонестің сипаты мен мақсаты

Торрехондардың көбі қазір адам тұрмайтын аймақтарда орналасқан (әрине, кейінірек қамалға айналған Кастрехон және Алаехос қалаларын қоспағанда). Торрехондар – әдетте тас не кірпіштен салынған, бірнеше қабаты бар, салыстырмалы түрде қарапайым, төртбұрышты немесе жұмыртқа пішіндес құрылыстар еді. Торрехондардың кем дегенде екі түрі анықталған: біріншісінің қабырғаларында кішкентай қақпақшалар бар, олар қолданылған кезеңде шалғай орналасқан аймақтарда салынған, ал екіншісі – ауыл шаруашылығымен айналысатын елді мекендердегі шағын қамалдар (бірақ қазір бұл елді мекендерде адам тұрмайды). Дегенмен, құрылыстардың типтік ұқсастығы және олардың арасындағы салыстырмалы түрде қысқа қашықтық (көрнекі байланыс үшін өте қолайлы) кейбір зерттеушілерді олардың Леон және Кастилия патшалықтары арасындағы шекараның екі жағында орналасқандығы туралы ойға жетеледі (Саламанкада осы кезеңді еске түсіретін Zorita de la Frontera, яғни «Шекарадағы Зорита» деген қала бар). Бұл бекіністер екі патшалық арасындағы қақтығыстардың салдарынан 12-13 ғасырларда нығайтылған; алайда, олар Кастилия жағында (Трабанкос маңында) Леон жағына (Гуареня өзені маңында) қарағанда көптеп кездеседі. Бұл Медина-дель-Кампо қауымдастығының және оның айналасындағы аймақтың әскерлерінің белгілі бір тәуелсіздігін көрсетеді, олар сыртқы көмексіз өзін қорғауға мәжбүр болды, ал Леон жағы Корольдік әскерлерінің және Иерусалимнің Киелі Иоанн орденінің әскерлерінің (Кастронуньо мен Торресилья-де-ла-Орденде орналасқан) көмегіне сене алатын болды.

Трабанкос өзенінің аймағы стратегиялық маңыздылыққа ие болады

Орта ғасырлардағы аймақты талқылау басында айтылғандай, он бірінші ғасырдан бері бекітілген шекара ретінде тарихы болғанымен, аймақ он үшінші ғасырға дейін маңызды болған жоқ. Кастилия мен Леон Корольдігінің (қазір біріккен) королі Альфонс VII (1126–1157) Кастилия Корольдігіне Леондық аумақтарды өткізген бірқатар ішкі аумақтық өзгерістер жасады: атап айтқанда, Дуэроның солтүстігіндегі Тиерра-де-Кампос, сол кездегі байлығымен құнды аймақ, және Дуэроның оңтүстігіндегі Медина-дель-Кампос, кедей және сирек қоныстанған аймақ болғанымен, Дуэро өзенінің өткелдерін қорғау тұрғысынан стратегиялық маңызға ие болды. Екі тәждің бірігу кезінде бұл аумақтардың кімге тиесілігі мәселесі аса маңызды болған жоқ; алайда, Альфонс VII қайтыс болғаннан кейін және оның мүліктері ұлдары арасында бөлінгеннен кейін, аймақты бақылау үшін, әсіресе Тиерра-де-Кампос үшін, сондай-ақ, азырақ болғанымен, Медина-дель-Кампос үшін үздіксіз қақтығыстар туды. Аймақ үшін соғыстар 1178–1181 жылдар аралығында күшейді. Леондық Альфос де Торо Кастронуньо бекінісінің арқасында жақсы қорғалды, тіпті Трабанкос өзенінің жағасында қатыгез шайқас болды. 1179 жылы Леон және Кастилия әскерлерінің Каст'кам (Кастрежон) бекінісінің сыртында кездесуі ерекше атап өтілді, бұл Кастилияның Альфонс VIII мен Леонның Фердинанд II арасындағы бейбітшілік шартына қол қоюға әкелді. Бірақ бейбітшілік 1183 жылы тез аяқталды, Кастилия мен Леон патшалары тиісінше Карпио және Фресно-эль-Вьехо қалаларының (екі қала да Вальядолид провинциясында) шетінде орналасты. Фердинанд II қайтыс болғаннан кейін шайқастар қайта басталды (Альфонс IX Леонның немересі Кастилиялық Беренгеламен некелесуінің арқасында 1204 жылы қысқа мерзімді бітімге қол жеткізілді), бірақ некеге тұруға рұқсат берілмеді, себебі күйеу мен әйелдің туғандық байланысы тым жақын болды. Соңында екі корольдіктің тәжін Кастилияның королі Фердинанд III алды. Бұл оқиғалардың логикалық салдары шекараның күшті әскериленуі болды, бұл Трабанкос өзенінің маңындағы аудандарда қамалдар салуды және әскерлерді күшейтуді қамтыды, батыста, мысалы, Алейхоста бірнеше қамалдар салынды. Парадоксальды түрде, соғыстар аймақтың құнын арттырды және алғаш рет Замора, Саламанка және Сеговия соборларының мүрағаттарында аймаққа қатысты құжаттар пайда бола бастады, соның ішінде: 1178 жылы Трабанкостағы жеті шіркеу туралы ("Siete Iglesias de Trabancos"), 1167 жылы Алайхос (Falafeios) және 1180 жылы Эван де Арриба, Эван де Абахо, Вальдефуентес және Педрозо (қазіргі таңда орны жоқ ауылдар), сондай-ақ 1265 жылы Нава дель Рей. Соңғы 1265 жыл Саламанка соборының "Қарыз кітабында" табылған құжатқа сәйкес келеді, онда жаңа қақтығыстың нәтижесі жазылған: Саламанка және Сеговия епархияларының Трабанкостың шығысындағы приходтарға иелік ету үшін болған шайқасы; бұл аймаққа дейін аса құн берілмеген. Саламанка шекаралық күрестерді пайдаланып Медина-дель-Кампо қалаларын иеленуге тырысты, бұл аймақ Кастилия билігінде болғандықтан мүдделер қақтығысын тудырды, ал Саламанка Леон тәжіне қарасты. Шындығында, Саламанкалықтар 1167 жылы Трабанкостағы жеті шіркеу және 1185 жылы Алейхос сияқты жаңа приходтар құрды.

Трабанкос өзені аймағы бүгінгі күні

Бүгін Трабанкосқа қарағанда, құрғақшылық тұсында, бұл жердің бір кездері Медина-дель-Кампо қаласы үшін, сондай-ақ "Кастилияның жабайы шекарасы" аталған "Экстремадура Кателлана" үшін стратегиялық маңызға ие болғаны сенімсіз көрінеді. Дегенмен, аймақтың археологиялық мұрасы жылдам жойылуда.

ZEPA атауы

Трабанкос өзенінің орта және соңғы ағысы Tierra de Campiñas (Шампан жері) арнайы қорғалатын аймағына (SPA немесе испан тілінде ZEPA) енгізілді. ZEPA SPAs, Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері жойылып кету қаупі төнген құс түрлерін сақтау үшін ерекше қызығушылық танытатын табиғи аймақтар ретінде, 79/409/EEC директивасы және ЕС "Құстар туралы директивасы" ("Aviary Regulation Board") бойынша белгіленген талаптарға сәйкес тізімделеді. Бұл атауға Гуарена өзенінің батысқа қарайғы бөлігі мен Запардиел өзенінің шығысқа қарайғы ағысы да кірсе де, Трабанкос өзенінің ZEPA SPA аймағы Кастилия мен Леон автономды облысының ең ірісі болып табылады, ол шамамен 1400 шаршы километрді құрайды, оның ішінде Кампо-де-Пеньяранда (Саламанкада), Морана (Авилада) және, ең бастысы, Tierra de Medina del Campo-ның көп бөлігі кіреді. Trabancos ZEPA SPA аумағының 73% Вальядолид провинциясына тиесілі. Аймақ көбінесе адам қоныстанбаған – 97% ауыл шаруашылығы жерлері, негізінен дәнді дақылдар және басқа да суармалы егістіктерге арналған. Экологиялық қызығушылық тудыратын жерлер жалпы аумақтың 3% құрайды. Аймақ өңделген жерлермен, жайылымдармен, шағын қарағайлы және шоқ жұпарлы ормандармен сипатталады, арасында халофильді бұталармен жабылған шалқыма жерлер кездеседі. Сонымен қатар, көптеген уақытша тоғандар бар, олар испан далаларының ерекшелігі болып табылады және тек қыс айларында сумен толады. Қорғау тұрғысынан алғанда, мұндай тоғандар, Трабанкос өзенінің жағалауындағы жақын жерлер сияқты, осал экологиялық жағдайда. Дегенмен, аймақ өзен жағалауының табиғи ортасына сай флора мен фаунаны сақтауға қабілетті. Трабанкос аймағы үлкен қара құстардың (2000-нан астам) шоғырлануымен ерекшеленеді, сондай-ақ Кастилия мен Леондағы қара ішкі құмқұйрықтардың (Pterocles orientalis) ең ірі көбейіс ортасы болып табылады (200-ден астам жұп). Бұл аймақ 1500-нан астам қызыл қаршығаның (Milvus milvus) қысқы ұялау орны болып табылады. Көптеген жыртқыш құстар да бар, олардың ішінде Монтегюдің бүркіті (Circus pygargus, 50 жұп) және кіші қарақұйрық (Falco naumanni; шамамен 150 жұп) ең көп кездеседі, сонымен қатар, сұңқарлар, қырандар, сұрқайырлар және басқа да түрлер бар. Аймақта көптеген аңшылық құстар да мекендейді, оның ішінде қызыл аяқты кесеқара (Alectoris rufa) да бар. Маңыздылығына қарамастан, аймақтағы кішкентай бауыршақтардың (Tetrax tetrax) саны азайып бара жатқан сияқты. Бұл ZEPA SPA-да қорғалатын барлық түрлерді тізімдеу мүмкін болмаса да, қорғалатын аймақ көшіп-қону және қысқы ұялау орны болып табылады, оны Riberas de Castronuño (Valladolid) табиғи қорығымен бірге көптеген су құстары (жүргіштер, қаздар және т.б.) пайдаланады, ал кейбіреулері ылғалды қыста уақытша тоғандарда ұялайды.

Анықтамалар мен ескертулер

Құстарды ерекше қорғау аймақтары (ZEPA). Испан тіліндегі Уикипедиядан алынды. 2006 жылғы 10 сәуірде алынды. Michelin 2001–2006. Авила провинциясының картасы. 2006 жылғы 10 сәуірде алынды. Pearson Education, Fact Monster 2000–2006 жылдары жариялаған. Геологиялық уақыт шкаласы. 2006 жылғы 10 сәуірде алынды. Трабанкос. Испан тіліндегі Уикипедиядан алынды. 2006 жылғы 10 сәуірде алынды, ішкі сілтемелерді қоса алғанда: