Кіріспе

5 ғасырдағы үнді математигі Арябхатаның санскрит тіліндегі астрономиялық трактаты – «Арябхатия» (IAST: Āryabhaṭīya) немесе «Арябхатиям» (Āryabhaṭīyaṃ). Бұл санскрит тіліндегі астрономиялық еңбек, Арябхатаның ең маңызды туындысы және қазірге дейін сақталған жалғыз жұмысы. Астрономияны зерттеуші Роджер Биллард кітаптың шамамен 510 жыл шамасында жазылғандығын айтады.

Мазмұны

Ариябхатияда 4 бөлім немесе Адхьяя бар. Бірінші бөлім – Гитикапада, онда 13 слока бар. Ариябхатия «Дасагитика» немесе «Он шумақ» деп аталатын кіріспемен басталады. Бұл индуизмдегі «Космикалық рух» Брахманға (Брахман емес) құрмет көрсетуден басталады. Содан кейін Арьябхатта осы еңбекте қолданылатын сандық жүйе туралы мәлімдейді. Онда астрономиялық тұрақтылар мен синус кестесі бар. Ол өз астрономиялық жаңалығына да шолу жасайды. Математиканың көп бөлігі келесі бөлімде, «Ганитапада» немесе «Математика» бөлімінде қамтылған. Ганитапададан кейін келесі бөлім – «Калакрия» немесе «Уақытты есептеу». Онда Арьябхатта күндерді, айларды және жылдарды аспан денелерінің қозғалысына сәйкес бөледі. Ол тарихты астрономиялық тұрғыдан бөліп қарастырады; осы түсіндірмеден Ариябхатияның 499 жылы құрастырылғаны есептелген. Кітапта экцентриктер мен эпициклдерді пайдаланып планеталардың бойлықтарын есептеу ережелері де бар. Соңғы бөлімде «Голо» немесе «Сфера» Арьябхатта Жер мен космос арасындағы аспандық байланысты егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл бөлім Жердің өзінің осінен айналуын сипаттауымен танымал. Ол армиллярлық сфераны одан әрі пайдаланады және тригонометрия және күн мен ай тұтылуын есептеуге қатысты ережелерді толық түсіндіреді.

Маңыздылығы

Бұл трактат Күн жүйесінің геоцентрикалық моделін қолданады, онда Күн мен Ай Жерді айналатын эпициклдер арқылы жылжиды. Бұл модель, сондай-ақ Пайтамахасиддхантада (шамамен б.з. 425 жылы) кездесетін, планеталардың қозғалысын екі эпицикл – кішкентай манда (баяу) эпицикл және үлкен шигра (жылдам) эпицикл басқарады. Кейбір комментаторлар, ең белгілісі Б. Л. ван дер Ваерден, Ариабхатаның геоцентрикалық моделінің кейбір аспектілері жасырын гелиоцентрикалық модельдің ықпалын көрсетеді деп ұсынады. Бұл көзқарасқа басқалар қарсы шықты, әсіресе Ноэль Свердлоу оны мәтіннің тікелей қайшылығы деп сынады. Дегенмен, жұмыстың геоцентрикалық бағытына қарамастан, Арьябхатияда қазіргі астрономия мен математиканың негізін құрайтын көптеген идеялар ұсынылған. Ариабхата Айдың, планеталардың және астеризмдердің күн сәулесінің шағылысуымен сәулеленетінін, Күн мен Айдың тұтылу себептерін дұрыс түсіндіргенін және π және сидерикалық жылдың ұзындығы үшін қазіргі қабылданған мәндерге өте жақын мәндерді есептегенін мәлімдеді. Оның сидерикалық жылдың ұзындығы 365 күн 6 сағат 12 минут 30 секунд – қазіргі ғылыми 365 күн 6 сағат 9 минут 10 секундтан 3 минут 20 секундқа ұзақ. π-ға жуық мән мынадай түрде берілген: «Жүзге төртеуді қосып, сегізге көбейтіп, содан кейін алпыс екі мыңды қосыңыз. Нәтижесінде диаметрі жиырма мың болатын шеңбердің ұзындығы шығады. Осы ереже бойынша шеңбер ұзындығының диаметрге қатынасы берілген». Яғни, π ≈ 62832/20000 = 3,1416, төрт ондық таңбаға дейін дөңгелектелгенде дұрыс. Бұл кітапта күн бір күннің шығысынан келесі күннің шығысына дейін есептелген, ал «Арьябхата сиддханта»-да ол күнді бір түннің ортасынан екіншісіне дейін есептеген. Сондай-ақ кейбір астрономиялық параметрлерде де айырмашылықтар болды.