Кіріспе
Кидар билеушісі Пероз III (Pērōz; ) – Сасанид Иранының соңғы патшасы Яздегерд III-нің ұлы. Әкесінің қазасынан кейін, аңыз бойынша, Мару әкіміның қысымымен диірменшінің қолынан өлген, ол Тан Қытайының бақылауындағы жерлерге шегінді. Ол Тан әскерінің генералы және Персияның аймақтық басқаруының (波斯都督府) басшысы болды, бұл Тан Қытайының билігімен құрылған және оның бағынысында болған Сасанид сарайының жер аударылған бөлімі еді. Пероз III туралы белгілі мәліметтердің көп бөлігі «Танның ескі кітабында» және «Танның жаңа кітабында» жазылған.
Peroz III ( Pērōz; ) was son of Yazdegerd III, the last King of Kings of Sasanian Iran. After the death of his father, who legend says was killed by a miller at the instigation of the governor of Marw, he retreated to territory under the control of Tang China. He served as a Tang general and the head of the Area Command of Persia (波斯都督府), an exiled extension of the Sasanian court established by and under the suzerainty of Tang China. Most of what is known of Peroz III is recorded in the Old Book of Tang and the New Book of Tang.
Өмір
Принц Пероз 636 жылы дүниеге келді, сондықтан әкесі патша Яздегерд III билік құрған кезде өте жас еді және сасанилердің императорлық билігін ешқашан қолданған жоқ. Иранды мұсылмандар басып алғаннан кейін Пероз және императорлық отбасының көп бөлігі қазіргі Тәжікстан жеріндегі Памир таулары арқылы қашып, сасанилерді көбірек қолдаған Тан Қытайына жетті. «Тан кітабының ежелгі жазбаларында» Пероз 661 жылы арабтарға қарсы Тан Қытайынан әскери көмек сұрағаны айтылады. Тан сарайы Персияның әскери басқаруын (波斯都督府) қазіргі Заранж/Забол (疾陵城 Jilingcheng) (қазіргі Ауғанстан мен Иран шекарасында) құрды, ал Пероз бас қолбасшы (都督 Dudu) болып тағайындалды. Келесі жылы (662) Тан әулеті оны «Персия патшасы» (波斯王) деп жариялады. 670 және 674 жылдар аралығында Пероз жеке Тан сарайына келді және оған Юувювеи Цзианчжун (右武衛將軍, «Оң қанаттың әскери генералы») атағы берілді. Тан императоры Гаоцзун араб шапқыншылығынан қашқан сасанид босқындарына Қытайда қоныстануға рұқсат берді. 678 жылы Тан сарайының кадрлар жөніндегі вице-министрі Пей Синцзянь, Хэдун округінің ақсүйек адамына Перозды Парсыға қайтаруға бұйрық берілді. Пей Синцзянь Қырғызстанның қазіргі Токмок қаласына жақын Суйеге жеткен соң қайтып келді, ал Пероз бірнеше мың ізбасарларымен Тохарада (吐火羅; ықтималда Бактра немесе Тохаристан) 20 жылдан астам уақыт өткізуге мәжбүр болды. 708 жылы Пероз тағы да Тан сарайына оралды және оған Зуовейвей Цзянцзюнь (左威衛將軍, «Сол қанаттың құрметті әскери генералы») атағы берілді. Алайда, Пей Синцзяньның өмірбаяндық деректерінде, Пей император Гаоцзунға Парсының саяси жағдайы туралы баяндағанда, Пероз 678 жылға дейін қайтыс болғанын мәлімдеді. Пей Синцзяньның сөзіне сүйенсек, соңынан еріп келген парсы ханзадасы Пероздың ұлы Нарсих болды.
Өлім
Жаңа Тан кітабына сәйкес, Пероз Ювувей Цзянцзюнь атағын алғаннан кейін қайтыс болды. Осыдан кейін Пероздың ұлы, Тан сарайында кепілде болған Нарсих, 679 (678 емес) жылы Пей Синцзяньмен бірге Персияға қарай эскортталды. Тан кітабының ескі нұсқасындағыдай, Пей Суйеге дейін жетті, содан кейін Нарсих (Пероз емес) Тохарада 20 жыл өмір сүрді. Соңында, тағы да Нарсих, Пероз емес, Зуовейвей Цзянцзюнь атағын алды. Оның және тағы бір парсы ("Нанмей") мүсіні Цянлинь мазарында орнатылды.
Ұрпақтар
Нарси Ли әулетінің тегін қабылдады. Пероздың ұлы 703–704 жылдары араб сатқыны Мұса ибн Абдалла ибн Хазим әл-Сулами бастаған Омейялықтарға қарсы көтеріліс кезінде Тохаристан жерінде болғаны куәландырылған. Араб тарихшылары Пероздың ұлы Хосраудың Трансоксианадағы арабтарға қарсы соғыста Түргештермен бірге болғанын жазған. 729 жылы Камаржа қоршауында ол араб гарнизонының қарсы тұруын тоқтатуға тырысты, бірақ оның ұсынысы тікелей жеккөрумен қабылданбады.