Кіріспе
270-271 жылдар аралығындағы Иран патшаларының патшасы Хормизд Ардашир, көбінесе Хормизд I (кейде Хормозд I немесе Ормазд I деп те аталады) династиялық атымен танымал, 270 жылдың мамыр айынан 271 жылдың маусым айына дейін Иранды билеген үшінші Сасани патшасы (шаханшаһ) болды. Ол Шапур I-нің үшінші ұлы және оның Армениядағы билеушісі болған. Сондай-ақ, ол әкесінің Рим империясына қарсы соғыстарында қатысқан. Хормизд I-нің Иранды билеуі қысқа ғана уақытқа созылды және ерекше оқиғаларға толы болған жоқ. Ол Хормизд Ардашир (қазіргі Ахваз) қаласын салған, ол бүгінде Ирандағы маңызды қалалардың бірі болып табылады. Ол зороастризм дінінің бас жұмасы Картирді бас діни қызметкер (моубед) дәрежесіне көтерді және манихейлік пайғамбар Маниге уағыз айтуға рұқсат берді. Хормизд I билігінде Сасанидтік монеталарда "Иран және Иран емес елдердің патшасы" деген атақ ресми түрде бекітілді; бұрын патша титулы көбінесе "Иран патшаларының патшасы" деп келген. Оның орнына үлкен ағасы Бахрам I келді.
Hormizd Ardashir, better known by his dynastic name of Hormizd I (also spelled Hormozd I or Ohrmazd I; ), was the third Sasanian King of Kings (shahanshah) of Iran, who ruled from May 270 to June 271. He was the third born son of Shapur I , under whom he was governor king of Armenia, and also took part in his father's wars against the Roman Empire. Hormizd I's brief time as ruler of Iran was largely uneventful. He built the city of Hormizd Ardashir (present day Ahvaz), which remains a major city today in Iran. He promoted the Zoroastrian priest Kartir to the rank of chief priest (mowbed) and gave the Manichaean prophet Mani permission to continue his preaching. It was under Hormizd I that the title of "King of Kings of Iran and non Iran" became regularized in Sasanian coinage; previously, the royal titulary had generally been "King of Kings of Iran". Hormizd I was succeeded by his eldest brother Bahram I.
Этимология
Хормизд атауы (Охрмазд, Хормозд деп те жазылады) – зороастризмдегі басты құдайдың орта парсыша атауы, Авестада Ахура Мазда деп белгілі. Ежелгі парсы тіліндегі баламасы – Аурамазда, ал грекше транскрипциясы – Хормиздас. Армян тілінде Ормизд, грузин тілінде Урмизд деп кездеседі. Оның жеке есімі – "Хормизд Ардашир", ол "Хормизд" және "Ардашир" есімдерінің қосындысы, соңғысы Ежелгі парсы тіліндегі Ṛtaxšira (сондай-ақ Артаксашача) сөзінің орта парсыша түрі, яғни "әділеттілік (аша) арқылы билейтін" деген мағынаны білдіреді.
Өмірбаян
Хормизд I Шапурдың үшінші ұлы болған. Халық ауыз әңгімелерінде Хормиздтің анасы парфяндық Михрак әулетінен шыққан қыз екені айтылады. Оның екі ағасы – Баһрам (үлкені) және Шапур Мешаншах, ал Нарсех кіші інісі болды. Хормиздтің Адур Анахид және Шапурдухтак есімді екі қарындасы болған. Оның әкесі Ардашир I, Сасанид империясын құрған адам. Сасанидтер 224 жылы Аршакид империясын Иранның билеушілері ретінде ығыстырды, Ардашир I Хормоздган шайқасында соңғы Аршакид патшасы Артабан IV-ті жеңіп, өлтірді.
Көтеріліңіз
Хормизд алғаш рет Шапур І-нің Рим империясына қарсы соғыстары кезінде есімдерінде кездеседі. 252 жылы Шапур І Арменияны басып алғаннан кейін, ол Армения патшасы болады. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар Хормиздтің 253 жылдан 256 жылға дейін Сүрия, Киликия және Каппадокия рим провинцияларында өткен Шапур І-нің екінші римдік жорығына қатысқандығын айтады. Бұл пікір Каппадокияны басып алу туралы мәліметтермен де расталады. Каппадокия Хормизд соғысқан жалғыз аймақ болмаған сияқты: Scriptores Historiae Augustae мәліметінше, римдік бүлікші Кириад Шапур І мен Одомаст есімді біреуге Антиохияны басып алуға көмектескен. Одомаст есімі – Хормиздтің бұрыс жазылуы, сондықтан Хормизд Каппадокияны тонағаннан кейін 253 жылы Антиохияны қоршауға қатысқан болуы мүмкін. Хормиздтің есімі Иранның оңтүстігіндегі Персеполис маңындағы Нақш-е Ростамдағы Кааба-е Зартошт қабырғасындағы жазуда кездеседі. Шапур І бұл жазуды ұлдарын мақтау үшін, олардың есімдері мен лауазымдарын тізіп жасаған. Жазуда Хормиздке Вузург Шах Арминан ("Арменияның Ұлы патшасы") атағы берілген. IV ғасыр армян тарихшысы Агатхангел бұл атақтың тек шаханшахтың мұрагеріне ғана берілгенін мәлімдейді. Шапур І өлім төсегінде жатқанда, 270 жылдың мамыр айында Хормиздті Иранның жаңа шаханшаһы етіп тағайындайды.
Билік
Хормизд билігінің тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Ол зороастрий дінінің діни қызметкері Картирге жоғары топтың киетін киімдерін, бас киімін және белбеуді (кулаф уд камарбанд) сыйлап, оны бас діни қызметкер (моубед) етіп тағайындаған. Әкесі сияқты, Хормизд те манихейлік Мани пайғамбарына уағыздауын жалғастыруға рұқсат берді. Хормиздтің Картир мен Маниді, екеуі де әртүрлі дінді ұстанғандықтан, неге қолдағаны белгісіз. Ирантанушы Тұрай Дарьяи бұл оның империядағы басты дін болуға тырысқан екі дінді де бақылауға талпынуының бір бөлігі болуы мүмкін деп болжайды. Ирантанушы Продс Октор Скьяервоның айтуынша, Хормизд өзінің екі ізашары сияқты, "ыстық-суық зороастрийші" болған. Манихейлік орта ғылымдарында Хормиздке көбінесе нēв немесе якси/яксэ (екеуі де "батыл" деген мағынаны білдіреді) деген лақап беріледі, бұл оның соғыстағы жетістіктерін көрсетеді. Фарвардин айындағы екі Жаңа жыл мерекесін (Наурыз) біріктіріп, алты күнге созылатын бір мереке жасалған, бұл Хормизд билігінде болған сияқты. Бастапқы дереккөздерде Хормизд Ардашир қаласын (қазіргі Ахваз) құрған деп есептеледі, бірақ кейбір жағдайларда Ардашир I де оның құрғандығымен айтылады. Қазіргі заманғы тарихшылар (Шахрестанниха и Эраншахрға сілтеме жасай отырып) Хормиздті оның нақты құрғандығын мойындайды. Ол сондай-ақ Рам Хормизд Ардашир қаласын ("Хормиздтің Ардаширге сыйлаған тыныштығы") құрды, оны қысқаша Рам Хормизд деп атайды. Ол Артемита қаласын Дастагирд деп қайта құрды, оның патшалық резиденциясы кейін Хосров I және Хосров II шаханшахтары үшін маңызды орынға айналды. Хормиздтің ұлы Хормоздак емес, Картирдің көмегімен таққа отырған бауыры Бахрам (Бахрам I аталған) оның орнына отырды. Жергілікті халықтың әңгімелеріне сәйкес, Хормизд Рам Хормизд қаласында жерленген.
Ақша және императорлық идеология
Ардашир I мен Шапур I әдетте өздерінің монеталарында «Ирандықтардың патшаларының патшасы» атауын қолданған, бірақ Хормизд бұл атауды сәл өзгертті, «және ирандық емес» деген сөз тіркесін қосты. Оның толық атағы: «Маздаға табынушы, құдайлық Хормизд, ирандықтардың және ирандық емес халықтардың патшаларының патшасы, оның бейнесі/нұры құдайлардан». «Және ирандық емес» деген сөз тіркесі Шапур I-нің жазуларында және кейде оның монеталарында қолданылған, бірақ Хормизд тұсында тұрақты түрде бекітілді. Бұл кеңейтілген атау империяға жаңа территориялар қосылғанын көрсетеді, алайда «ирандық емес» (aneran) деп нақты не есептелгені белгісіз. Хормизд монетасының сыртында екі қызметші бейнеленген, бұл қосымшаны алғаш рет Шапур I енгізген. Оның монеталарында екі қызметші де қабырға тәждерін киіп, араларындағы от ғибадатханасынан қарай бермейтін. Олар, әдетте, шахты бейнелеген. Хормизд монеталарында қызметшілер ғибадатханаға қарайды және әртүрлі тәждер киеді. Сол жақтағы тұлға Хормиздті, ал оң жақтағы тұлға – бейнелеуіне қарай – иран құдайлары Митраны немесе Анахитаны көрсетеді.