Кіріспе
Сасанидтер империясының шахы, 590-628 жылдар аралығында Хосров II (классикалық дереккөздерде Хосрос II деп жазылады; және Хосрау), көбінесе Хосров Парвиз (жаңа парсы: خسرو پرویز, «Жеңімпаз Хосров») деп аталады, Иранның соңғы ұлы сасанид патшасы (шахы) саналады. Хосров II – Хормизд IV-тің ұлы (579–590 жылдары билік құрған) және Хосров I-нің немересі (531–579 жылдары билік құрған). Ол Иранның мұсылмандық жаулап алуына дейін ұзақ билік еткен соңғы патшасы болды, ол оның өлім жазасынан бес жыл кейін басталды. Хосров II тағын жоғалтып, кейін Византия императоры Мористің көмегімен қайта қалпына келтірді. Он жыл өткен соң ол Ахеменидтердің ерліктерін үлгі етіп, Таяу Шығыстағы бай Рим провинцияларын жаулап алды. Оның билігінің көп бөлігі Византия империясымен соғыстарда және Бахрам Чобин мен Вистам сияқты таққа талапкерлермен күресте өтті. 602 жылы Хосров II өзінің одақтасы Мористің өлтірілуіне кек алу үшін Византияға қарсы соғыс бастады. Парсы әскерлері Византия империясының көптеген территорияларын басып алды, осылайша Хосров II «Жеңімпаз» лақабына ие болды. 626 жылы Византия астанасы Константинопольді қоршау сәтсіз аяқталды, ал Гераклий енді түріктермен одақтасып, Персияның терегіне қауіпті, бірақ сәтті қарсы шабуылға көшті. Соғысқа наразы болған империяның феодалдық топтары Хосров II-ні құлатуға қолдау көрсетті, оны оның ұлы Шерой өлтірді, ол Кавад II ретінде билікке келді. Бұл империяда азаматтық соғыс пен биліксіздікке және Византияға қарсы соғыста Сасанидтердің барлық табыстарын кері қайтаруға әкелді. Персия әдебиетінің Фердоусидің «Шахнаме» және Низами Ганжавидің (1141–1209) «Хосров және Ширин» сияқты туындыларындағы танымал трагедиялық романс және Хосровтың өмірінің кеңейтілген көркемдік нұсқасы оны мәдениеттің ең ұлы батырларының біріне айналдырды – ол патша болғанмен, сонымен қатар ғашық та еді. «Хосров пен Ширин» оның армян/римдік (алғашқыда арамейлік) ханшайым Ширинге деген махаббатының тарихын баяндайды, ол ұзақ уақытқа созылған, түрлі кедергілерге толы уақыттан кейін оның патшайымы болды.
Khosrow II (spelled Chosroes II in classical sources; and Khosrau), commonly known as Khosrow Parviz (New Persian: خسرو پرویز, "Khosrow the Victorious"), is considered to be the last great Sasanian king (shah) of Iran, ruling from 590 to 628, with an interruption of one year. Khosrow II was the son of Hormizd IV (reigned 579–590), and the grandson of Khosrow I (reigned 531–579). He was the last king of Iran to have a lengthy reign before the Muslim conquest of Iran, which began five years after his execution. He lost his throne, then recovered it with the help of the Byzantine emperor Maurice, and, a decade later, went on to emulate the feats of the Achaemenids, conquering the rich Roman provinces of the Middle East; much of his reign was spent in wars with the Byzantine Empire and struggling against usurpers such as Bahram Chobin and Vistahm. Khosrow II began a war against the Byzantines in 602, ostensibly to avenge the murder of his ally Maurice. Persian forces captured much of the Byzantine Empire's territories, earning Khosrow II the epithet "the Victorious". A siege of the Byzantine capital of Constantinople in 626 was unsuccessful, and Heraclius, now allied with Turks, started a risky but successful counterattack deep into Persia's heartland. Dissatisfied with the war, the feudal families of the empire supported a coup in which Khosrow II was deposed and killed by his estranged son Sheroe, who took power as Kavad II. This led to a civil war and interregnum in the empire and the reversal of all Sasanian gains in the war against the Byzantines. In works of Persian literature such as the Ferdowsi's Shahnameh and Nizami Ganjavi's (1141–1209) Khosrow and Shirin, a famous tragic romance and a highly elaborated fictional version of Khosrow's life made him one of the greatest heroes of the culture, as much a lover as a king. Khosrow and Shirin tells the story of his love for the Armenian/Roman (originally Aramean) princess Shirin, who becomes his queen after a lengthy courtship strewn with mishaps and difficulties.
Атауы
"Хосров" – ғалымдар қолданатын оның есімінің жаңа парсы түрі; оның түпнұсқа аты орта парсы тіліндегі Хусрау, ал ол өз кезегінде Авеста тіліндегі Хаосрауа ("жақсы даңқы бар адам") сөзінен туындаған. Бұл есім грек тілінде Хосроес (Χοσρόης) деп, ал араб тілінде Кисра деп жазылады. Оның есімі "Парвиз" лақабымен бірге грузин тілінде К‛асре Амбарвез (шамамен 800 жылы жазған Псевдо Хуаншер) және армян тілінде Апроэж Хосров деп кездеседі.
Өмірбаян
Хосров II шамамен 570 жылы туған; ол Хормизд IV және Иранның жеті ұлы үйінің бірі – Испахбудан әулетінен шыққан аты белгісіз ақсүйек әйелдің ұлы болды. Оның әкесінің інілері Виндуих пен Вистахм Хосров II-нің ерте өміріне зор әсер етті. Хосровтың әкесінің әкесі – атақты Сасанид шахы Хосров I Ануширван, ал әжесі Хазар қағанының қызы болған. Хосров алғаш рет 580 жылдары Кавказ Албаниясының астанасы Партауда болған кезде есімдері тіркелді. Ол сол жерде патшалықтың әкімшісі қызметін атқарды, Иберия патшалығын жойып, оны Сасанид провинциясына айналдырды. Бұған қоса, Хосров II таққа отырудан бұрын Месопотамиядағы Арбеланың әкімшісі болды.
IV Хормиздің құлдырауы және оған қосылу
590 жылы IV Хормиз өзінің танымал генералы Бахрам Шобинді қорлап, қызметтен босатты. Бахрам Хормиздң әрекеттеріне ашуланып, көтеріліс ұйымдастырды. Оның асыл тегі мен зор әскери біліміне орай, оның әскері мен көптеген басқа да адамдар оған қосылды. Содан кейін ол Хорасанға жаңа әкім тағайындады, сосын Сасани әулетінің астанасы Ктесифонға аттанды. Сасан әулетінің заңдылығы, патшалықтың нұры – хуарра, бірінші Сасан шахы Ардашир I мен оның әулетіне Парфян империясын бағындырғаннан кейін берілгеніне негізделген. Бірақ Бахрам Шобин бұған дауласты, осылайша Сасани тарихында Парфян әулетінен шыққан біреу Сасани әулетінің заңдылығына көтеріліс арқылы алғаш рет қарсы шықты. Осы уақытта Хормиз, Сириялық жазушы Жошуа Стилиттің айтуынша, екеуі де Хормизге «теңдей жек көретін» қарындастарының күйеулері Вистахм мен Виндуихпен келісуге тырысты. Екі бауыр Хормиздң билігін құлатып, патша сарайында қан төгілмейтін төңкеріс жасады. Олар Хормиздң көзін қызыл ыстық инемен зақымдап, Хосров II-ні таққа отырғызды. 590 жылғы жаздың бір күні екі бауыр Хормиздң өліміне Хосров II-нің тікелей немесе жанама келісімімен себепкер болды. Дегенмен Бахрам Шобин Хормиздң қанымен құн төлеуді желеу етіп Ктесифонға жорығын жалғастырды. Хосров «жеңілді де, жазалады» саясатын ұстанды және Бахрам Шобинге хат жазып, Сасани патшалығына құқығын баса көрсетті: «Патшалардың патшасы, билеушілердің билеушісі, халықтардың иесі, бейбітшіліктің қорғаушысы, адамдардың құтқарушысы, құдайлар арасында жақсылыққа толы және мәңгілік өмір сүретін, адамдар арасында ең құрметті құдай, ұлы, жеңімпаз, күнмен бірге көтеріліп, түнге көзін сыйлайтын, ата-бабаларының арқасында даңққа ие болған, жек көретін патша, Сасанилерді қолдаған және ирандықтарды патшалықтарынан құтқарған мейірімді, ирандықтардың генералы, біздің досымыз Бахрам! Біз де патшалық тақты заңды түрде иелендік және ирандықтардың ешқандай дәстүрін бұзған жоқпыз. Біз диадеманы шешуге соншалықты бекіндік, тіпті басқа әлемдерді де билеуге үміттендік, егер мұндай мүмкіндік болғанда. Егер сен өзіңнің әл-ауқатыңды қаласаң, не істеу керектігін ойла».
Ұрысу
Баһрам Шобин оның ескертуіне құлақ бермеді. Бірнеше күннен кейін ол Ктесифонға жақын Нахраван каналына жетіп, Хосровтың әскерімен шайқасты. Хосровтың әскері Баһрам Шобиннің әскерінен сан жағынан кем болғанымен, бірнеше шайқаста оларды тоқтатуға тырысты. Алайда, Хосровтың әскері ақырында моральдық жағдайынан айнып, Баһрам Шобиннің күштеріне жеңіліп қалды. Хосров екі інісі, әйелдері және 30 ақсүйекпен бірге Византия аумағына қашып кетті, ал Ктесифон Баһрам Шобиннің қолына көшті. Баһрам Шобин 590 жылғы жазда өзін патшалардың патшасы деп жариялады, алғашқы Сасанид патшасы Ардашир I Арсакидтердің тағын басып алғанын және енді ол олардың билігін қайта орнатуға келгенін мәлімдеді. Баһрам Шобин өзінің ісіне қолдау көрсету үшін Зороастрдың апокалиптикалық сенімін пайдаланды: Зороастрдың мыңжылдығының соңында хаос пен Хефталиттер/Гунндар және римдіктермен болатын қирату соғыстары болады, содан кейін құтқарушы пайда болады. Шындығында, Сасанидтер Зороастрдың дәуірін Селевкидтер дәуірімен (б.з.д. 312 ж.) шатастырды, бұл Баһрам Шобиннің өмірін Зороастрдың мыңжылдығының соңына жақын қылды. Сондықтан көптеген адамдар оны уәде етілген құтқарушы Кай Бахрам Варжаванд деп мойындады. Баһрам Арсакид империясын қайта құруға және династиялық биліктің жаңа мыңжылдығын бастауға тиіс болды. Ол монеталар шығара бастады, онда ол алдыңғы жағында сақалды, екі ай тілі бар кренелдеу тәрізді тәж киген биік тұрған тұлға ретінде бейнеленген, ал артқы жағында екі қызметшінің қапталындағы дәстүрлі от алтары бейнеленген. Бірақ көптеген ақсүйектер мен дін қызметкерлері тәжірибесіз және әлсіз Хосров II жағына шығуды жөн көрді. Византия императоры Мористің (582–602 ж.ж. билік еткен) назарын аудару үшін Хосров II Сирияға барып, Сасанидтер басып алған Мартирополис қаласына Византияға қарсы қарсылық көрсетуді тоқтату туралы хабар жіберді, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды. Содан кейін ол Мориске хабар жіберіп, Сасанид тағын қайтару үшін оның көмегін сұрады, және Византия императоры оған келісті. Бұл келісімге сәйкес, Византиялықтар Амида, Карра, Дара және Мартирополь қалаларына қайтадан егемендік алатын болды. Сонымен қатар, Иран Иберия және Армения істеріне араласуын тоқтатуға міндетті болды, бұл іс жүзінде Лазистанды Византияға беруді білдірді.
Иранға оралу
591 жылы Хосров Констанцияға көшіп, Месопотамиядағы Бахрам Чобиннің аумақтарын басып алуға дайындалды, ал Вистахм мен Виндуих Византиялық қолбасшы Джон Мистаконның бақылауымен Адурбадаган қаласында әскер жинады, ол Арменияда да әскер жинады. Біраз уақыттан кейін Хосров оңтүстіктің византиялық қолбасшысы Коментиольмен бірге Месопотамияға шабуыл жасады. Бұл шабуыл кезінде Нисибис пен Мартирополь тез арада оларға қосылды, ал Бахрам Чобиннің қолбасшысы Зацпархам жеңіліп, қаза тапты. Бахрам Чобиннің басқа қолбасшыларының бірі Брызаций Мосилде тұтқындалып, мұрны мен құлақтары кесіліп, одан кейін Хосровқа жіберілді, ол жерде өлтірілді. Хосров II мен Византиялық генерал Нарсес Бахрамның аумағына тереңірек еніп, ақпан айында Дараны, содан кейін Мардинді басып алды, онда Хосров патша болып жарияланды. Көп ұзамай Хосров өзінің ирандық қолдаушыларының бірі Махбодхты Ктесифонды басып алуға жіберді, ол мұны орындады. Сонымен қатар, Вистахм мен Виндуих басшылығындағы 8000 ирандық және Мушег II Мамиконян басшылығындағы 12000 армян Адурбадаганға шабуыл жасады. Бахрам Чобин бұл күшті ыдыратуға тырысып, Мушег II-ге хат жазып, онда былай деді: "Сендер, армяндар, уақтына келмейтін адалдық көрсетудесіңдер. Сасанилер сілдердің жерлеріңді де, тәуелсіздіктеріңді де жойған жоқ па? Әйтпесе, аталарың неліктен бағынбады, өздерінің құлдығынан арылып, бүгінге дейін елдері үшін күресіп келеді?" Бахрам Чобин хатында, егер Хосров II-ге сатқындық жасау туралы ұсынысын қабылдаса, армяндар Парфян әулеті билеген жаңа Иран империясының серіктесі болады деп уәде берді. Алайда Мушег бұл ұсынысты қабылдамады. Бахрам Чобин Бларафон шайқасында жеңіліп, 4000 адамымен бірге шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Ол Нишапурға беттеп, онда қуып келген әскерді, сондай-ақ Кумисте Каренид әміршісі басқарған әскерді жеңді. Ұдайы алаңдап жүріп, ол Окс өзенін кешіп, түрік қағанымен құрметпен қарсы алынды – бұл, әдетте, Бірмудха, Бахрам Чобин бірнеше жыл бұрын түріктерге қарсы соғыста жеңіліп, тұтқынға алған түрік князі еді. Бахрам Чобин оның қызметіне кіріп, әскердің қолбасшысы болып тағайындалды және әскери жетістіктерге ие болды. Бахрам Чобин қағанды оның ағасы Бигху жасаған қастандықтан құтқарып алғаннан кейін өте танымал болды. Алайда Хосров II Бахрам Чобин тірі болғанша қауіпсіздікке кепілдік бере алмады және оны өлтіруге қол жеткізді. Бұл кісі өлтіру түркі патшалық отбасының мүшелері, әсіресе патшайым арасында сыйлықтар мен пара беру арқылы жүзеге асырылды. Бахрам Чобиннің қолдаушыларының қалғандары солтүстік Иранға оралып, Вистахмның көтерілісіне қосылды (590/1–596 немесе 594/5–600).
Ішкі істер және Византиямен қарым-қатынастар
Хосровтың билігі қайта орнатылғаннан кейін, оның мақсаты өз патшалығын нығайту болды, соның ішінде христиан тегіндес азаматтарына төзімділік пен қолдау көрсету. Оның әйелі Ширин – Хузестаннан шыққан христиан – оның әйелдерінің ең ықпалдысы болды және Месопотамия христиандарының патшалық қамқорлығына маңызды үлес қосты. Ол Ктесифондағы сарайдың жанында шіркеу мен монастырь салдырды, ол дін қызметкерлерінің жалақысы мен киім-кешектері үшін қазынаның бір бөлігін алуға пайдаланылды. Әл-Хира және оның төңірегінде орналасқан, қарастырылған мемлекет болған Араб Лакмидтері/Насридтері енді Сасанидтер сарайын ашуландырмай-ақ, несториандық христиан дініне ашық түрде көшуге мүмкіндік алды. Ирандықтар мен Византиялықтар алғашқы он бір жыл бойы жақсы қарым-қатынаста болды. Бұл Арменияда туындаған мәселелерді шешуде көрінді. 590 жылдары көптеген армян ақсүйектері мен олардың қолдаушылары Мористің Балқандағы жорықтарына алынудан қашу үшін Иранда пана сұрады. Екі империя арасындағы ашық шекаралар ақсүйектердің Иранға еркін көшіп, жоғары лауазымдарға тағайындалуына жағдай жасады. Бірақ, олар Византияға қарсы күресуге ұмтылыс танытқанда, ирандықтар осы мәселені шешу үшін византиялықтармен бірлесіп жұмыс істеді.
Вистамның көтерілісі
Жеңісінен кейін Хосров ағаларына жоғары лауазымдар берді: Виндуйих қазынашы және бірінші кеңесші болды, ал Вистахм Тәберстан мен Хорасанды қамтитын Шығыс спахбедінің лауазымын алды, бұл Испахбудханның дәстүрлі отаны еді. Бірақ көп ұзамай Хосров ниетін өзгертті: әкесінің өлтірілуіне қатысы болмауға тырысып, ағаларын өлім жазасына кесуге шешім қабылдады. Сасанид монархтарының күшті сандарына деген дәстүрлі сенімсіздігі және Хосровтың Виндуйихтың жоғарыдан қараушылық мінезіне деген жеке наразылығы осы шешімге әсер етті. Бір Сириялық дерек бойынша, Виндуйих Шығысқа бауырына қашуға тырылғанда тұтқындалды. Ағасының өлтірілгенін естіген Вистахм ашық көтеріліске шықты. Динаваридің айтуынша, Вистахм Хосровқа Партиялық (Арсакид) тегі арқылы таққа талап етуін жариялаған хат жіберді: «Сен билік етуге меннен лайықты емессің. Шын мәнінде, мен Дарийдің ұлы Дарийден тарағандықтан, одан да лайықтымын. Сендер, Сасанидтер, бізден (Арсакидтерден) алаяқтықпен үстемдік алып, біздің құқығымызды тартып алып, бізбен әділетсіздік жасадыңдар. Сенің атаң Сасан қарапайым шопан ғана еді». Вистахмның көтерілісі, Бахрамның көтерілісі сияқты, қолдау тауып, жылдам тарады. Жергілікті сандар, сондай-ақ Бахрам Шобин әскерлерінің қалдықтары оған жиналды, әсіресе ол Бахрамның әпкесі Гордияға үйленгеннен кейін. Вистахм бірнеше адал күштерді жеңіп, Иран мемлекетінің шығыс және солтүстік бөліктеріне, Окс өзенінен батыстағы Ардабил аймағына дейін билік жүргізді. Ол тіпті шығысқа да жорық жасап, Трансоксиананың екі Хефталит ханзадасы Шауг пен Париокты бағындырды. Вистахмның көтерілісінің күні белгісіз. Оның монеталарынан оның бүлігі жеті жылға созылғандығы белгілі. Көпшілік қабылданған мерзім шамамен 590–596 жылдар, бірақ кейбір ғалымдар, мысалы, Дж.Д. Говард-Джонстон және Парванех Пуршариати, оның басталуын кейінірек, 594/5 жылға, армян Вахевуни көтерілісімен сәйкес келеді деп санайды. Вистахм Медияға қауіп төндіре бастағанда, Хосров ағасына қарсы бірнеше әскер жіберді, бірақ шешуші нәтижеге қол жеткізе алмады: Вистахм және оның ізбасарлары Гиланның таулы аймағына шегінді, ал патша әскерінің бірнеше армян жасақтары көтеріліп, Вистахмға қосылды. Соңында Хосров армян Смбат Багратунидің қызметін пайдаланды, ол Кумис маңында Вистахммен шайқасты. Шайқас барысында Вистахм Хосровтың бұйрығымен Париок тарапынан өлтірілді (немесе, басқа бір мәлімет бойынша, оның әйелі Гордия). Дегенмен, Вистахмның әскерлері патша әскерін Кумистең кері шегіндіруге қол жеткізді, және көтерілісті тоқтату үшін келесі жылы Смбаттың тағы бір жорығы қажет болды.
Лахмид әулетінің жойылуы
600 жылы Хосров II Аль-Хира лахмидтерінің патшасы Аль-Нуман III-ті, болжам бойынша, оның қызы Аль-Хурқаны оған әйелдікке беруден бас тартқандықтан және парсы әйелдерін қорлағандықтан өлім жазасына кесті. Одан кейін орталық үкімет шөлге дейінгі батыс шекараны қорғауды өз мойнына алды, ал лахмидтердің тампондық мемлекеті жойылды. Бұл Хосровтың өлімінен кейін он жыл ішінде мұсылман халифаларының Төменгі Иракқа шабуыл жасауына және оны жаулап алуына жағдай жасады.
Иранның алғашқы басып кіруі мен үстемдігі
Билік етуінің басында Хосров II Византиямен жақсы қарым-қатынаста болды. Бірақ, 602 жылы император Морис, Рим (Византия) тағын басып алған генерал Фокастың қолынан қаза тапқанда, Хосров Константинопольге қарсы шабуылға шықты: сырттай Морис өлгеніне кек алу үшін, бірақ оның мақсаты мүмкіндігінше көп византиялық жерді аннексиялауды қамтитындығы анық болды. Хосров II, Шахрбараз және оның басқа да ең жақсы генералдарымен бірге 604 жылы Дара мен Эдессаны жылдам басып алды, сондай-ақ солтүстіктегі жоғалған жерлерді қайта алды, бұл Сасанид-Византия шекараларын Хосров Мориске Бахрам Шобинға қарсы әскери көмек үшін жер бермес бұрынғы 591 жылғы шекараға қайтаруға мүмкіндік берді. Жоғалған жерлерді қайтарып алғаннан кейін Хосров майданнан шығып, әскери операцияларды Шахрбараз бен Шахин Вахманзадеганға тапсырды. Сасанид әскерлері Сирия мен Кіші Азияны басып алып, тонады, ал 608 жылы Халкидонға жетті. 610 жылы Гераклий Фокасқа қарсы бүлік көтеріп, оны өлтіріп, өзін Византия империясының императоры деп жариялады. Ол содан кейін Хосров II-мен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін елшілерді оның сарайына жіберді. Бірақ Хосров олардың ұсынысын қабылдамады және былай деді: «Бұл патшалық маған тиесілі, мен Морис ұлы Теодосийді император етіп тағайындаймын. [Гераклийге келетін болсақ], ол біздің рұқсатымызсыз билікке келді, енді бізге өз қазынамызды сыйлық ретінде ұсынады. Бірақ оны қолға түсірмейінше тоқтамаймын». Хосров содан кейін елшілерді өлімге кесті. 613 және 614 жылдары генерал Шахрбараз Дамаск пен Иерусалимді қоршап алып, басып алды, ал Шын Крест жеңіспен әкетілді. Одан кейін Шахин Анатолия арқылы өтіп, византиялықтарды көп рет жеңді; ол 618 жылы Египетті жаулап алды. Византиялықтар ішкі дау-дамаylarға бөлініп, Дунай өзенінен империяға шабуыл жасаған аварлар мен славяндардың қысымына ұшырағандықтан, аз ғана қарсылық көрсетті. 622/3 жылы Родос және шығыс Эгей теңізіндегі бірнеше басқа да аралдар сасанидтердің қолына көшіп, Константинопольге теңізден шабуыл жасау қаупі туды. Константинопольдегі үмітсіздік соншалыққа жетті, Гераклий үкіметті Африкадағы Карфагенге көшіруді ойлады.
Византияның қарсы шабуыл және қайта өрлеуі
622 жылы Сасанидтер Эгей теңізі аймағында үлкен жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Византия императоры Гераклий күшті әскермен майданға шыға алды. 624 жылы ол солтүстік Адурбадағанға қарай жылды. Мұнда оны Хосровқа қарсы көтерілген Фаррух Хормизд пен оның ұлы Ростам Фаррухзад қарсы алды. Гераклий содан кейін бірнеше қалалар мен ғибадатханаларды, соның ішінде Адур Гушнасп ғибадатханасын тонауға кірісті. 626 жылы Гераклий Лазистанды (Колхиданы) басып алды. Сол жылы Шахрбараз Босфордағы Халкидонға шабуыл жасап, аварлар мен славян одақтастарының көмегімен Константинопольді басып алуға тырысты. 626 жылғы Константинопольді қоршауда Сасанидтер, славяндар және аварлардың біріккен күштері Византия астанасын жаулап ала алмады. Аварлардың қаланы басып алуға ниеті де, технологиясы да жеткіліксіз болды. Оған қоса, қоршау соғысының сардары болған ирандықтар өз әскерлерін мен жабдықтарын Босфордың екінші жағына, славян және авар одақтастарының орналасқан жеріне жеткізе алмады, себебі Византия теңіз күштері бұл бұғазды қатаң күзетіп тұрды. Сонымен қатар, Константинополь қабырғаларын қоршау мұнаралары мен машиналарынң шабуылынан қорғау оңай болды. Тағы бір себеп – парсылар мен славяндардың теңіз қабырғаларын айналып өтіп, байланыс жолын құруға жеткілікті күшті теңіз күштері болмады. Аварларға керек-жарақтардың жетіспеуі оларды қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл әрекет сәтсіз аяқталып, Шахрбараздың әскері жеңілді, ол 628 жылы Анатолиядан әскерін шығарып алды. 627 жылы болған Үшінші парсы-түрік соғысынан кейін Гераклий Ниневия шайқасында иран әскерін жеңіп, Ктесифонға қарай жылды. Хосров II өзінің сүйікті резиденциясы Дастагирдтен (Ктесифонның жанында) қарсылық көрсетпей қашып кетті. Содан кейін Гераклий Дастагирдті басып алып, тонады.
Төңкеріс және өлім
Дастагирдті тұтқындағаннан кейін Хосровтың ұлы Шерой, Сасанид империясының феодалдық отбасылары – Испахбуд спахбеді Фаррух Хормизд және оның екі ұлы Ростам Фаррухзад пен Фаррухзад тарапынан босатылды. Шахрбараз Михран әулетінен, армяндық фракцияның өкілі Варазтиротс II Багратуни, сондай-ақ Канарангиян әулетінің Канадбакы да осы босатуға қатысты. 25 ақпан күні түнде Сасанидтер астанасы Ктесифонның түнгі күзетшілері, әдетте биліктегі шахтың есімін жариялайтын, оның орнына Шеройдың есімін айқайлады, бұл төңкеріс басталғанын көрсетті. Шерой, Аспад Гушнасп әскерін басқарып, Ктесифонды басып алып, Хосров II-ні Мехр Сепанд (Мараспанд деп те аталады) үйіне қамады. Шерой енді Кавад II династиялық атын қабылдап, Аспад Гушнаспқа тақтан түсірілген шахқа қарсы айыптауларды бастауға бұйрық берді. Бірақ Хосров барлық айыптауларды бірінен соң бірін жоққа шығарды. Одан кейін Кавад өзінің барлық бауырлары мен жарты бауырларын, тіпті Хосровтың сүйікті ұлы және мұрагері Марданшаһты да өлімге жіберді. «Барлығы білімді, батыл және қайсар адамдар болған» бауырларының өлімі Сасанид әулетін болашақтағы қабілетті билеушіден айырды, бұл оқиға «ессіздікке берілгендік» және «аса бейхабарлық» деп сипатталды. Үш күннен кейін ол Михр Хормоздке Хосровты өлімге жіберуді бұйырды. Алайда, әкесі өлтірілгеннен кейін Кавад Михр Хормоздты да өлтірді. Хосровтың қыздары Боран мен Азармидокт Кавадтың осы қатыгездігіне айып тағып, сөккені айтылады, бұл оны өкініш сезіміне толы қылды. Ирандық дворяндардың қолдауымен Кавад Византия императоры Гераклиймен бейбіт келісімге келді, нәтижесінде византиялықтар барлық жоғалтқан аумақтарын, тұтқынға алынған әскерлерін, соғыс үшін өтемақысын, сондай-ақ 614 жылы Иерусалимде жоғалған Шын Крест пен басқа да қасиетті заттарды қайтарып алды. Кавадтың осы әрекеттері оның билігін Сасанид тарихындағы шешуші кезең ретінде қарастыруға мүмкіндік берді, ал кейбір ғалымдар оның Сасанид империясының құлауында маңызды рөл атқарғанын айтады. Хосровтың құлатылуы мен өлімі хаостық азамат соғысына әкелді, нәтижесінде дворяндардың ең күшті өкілдері толық тәуелсіздікке ие болып, өз үкіметтерін құруға кірісті. Парсы (Парсиг) және парфян (Пахлав) дворян отбасылары арасындағы бұрынғы антагонизм қайта жанданды, бұл елдің байлығын бөліп алды. Азамат соғысы Хосровтың сегіз жасар немересі, III Яздегерд таққа отырғанда ғана аяқталды. Бірақ жас патша мұраға құлдырап бара жатқан империяны алды, ол 651 жылы Иранды арабтар басып алған кезде соңғы соққыға ұшырады.
Діни саясат және наным-сенімдер
Хосров II, барлық Сасанид билеушілері сияқты, зороастризмді ұстанды. V ғасырдан бастап Сасанид монархтары аймақтағы діни азшылықтардың маңыздылығын білген және оларды әкімшілік құрылымға біріктіруге тырысты, онда заңдық принциптер бойынша барлығы тікелей «мәрді / зани шахр», яғни «елдің адамы / әйелі [азаматы]» ретінде қарастырылатын. Яһудилер және (особы айқын) христиандар Иран идеясын қабылдап, өздерін ұлттың бір бөлігі деп санады. Оның билігінде монофизиттер мен несториандық христиандар арасында үнемі қақтығыс болды. Хосров монофизиттерді жақтады және барлық поддандыларына монофизизмді қабылдауға бұйрық берді, мүмкін Ширин мен Синджарлық дәрігер Габриэльдің ықпалымен, олар екеуі де осы сенімді қолдады. Хосров христиан қасиетті орындарына ақша немесе сыйлықтар да берді. Хосровтың христиан дініне жоғары көзқарасы және христиан Византиямен достығы кейбір армян жазушыларын Хосровтың өзі христиан деген ойға келтірді. Оның христиандарға қатысты позитивті саясаты (бірақ бұл, әдетте, саяси мақсатта болды) зороастрий дін қызметкерлерінің наразылығын тудырды, сонымен қатар христиан діні Сасани империясында кеңінен тарады. Хосровтың Византиямен соғысы кезінде христиан элиталары мен ұйымдары Сасани жүйесіне енгізілді, оның мақсаты Византия империясын кеңейтілген империясына сіңіру болды. Христиандық аристократияның жағдайы Хосровтың тұсында ең жоғары деңгейге жетті. Мұшег II Мамиконян, көрнекті армян нахарар, Бахрам Чобиннің ұсынысын қабылдамағаны үшін сарай тарихшылары мақтаған бірінші және жалғыз христиан абыройы. Оның туған Армениясынан гөрі Хосровты таңдауы оған Иранның ұлттық эпосы – «Шахнамеде» орын берді. Смбат IV Багратуни де Хосровтың басшылығымен маңызды мансапқа ие болды, Сасанидтер мемлекетінің ең маңызды және даулы аймағы – Горганның шекаралық қолбасшысы болып көтерілді. Шығыстағы жетістіктері үшін Смбат Кавказдағы әскери биліктің басшысы болып тағайындалды. Сонымен қатар, оның ақсүйек әулеті – Багратунилер аймақтағы Сасани билігінің тірегі болды. Хосров зороастрийлерге де назар аударды және түрлі от ғибадатханаларын салдырды. Бірақ бұл оның билігінде құлдырап кеткен зороастрий шіркеуін құтқаруға көмектеспеді. Ричард Н. Фрайдың сөзіне сәйкес, Хосровтың тұсындағы зороастрий шіркеуі «ойға берілгеннен гөрі сән-салтанатқа берілгенімен танымал болды».
Хосров II билігі кезіндегі музыка
Хосров II билік еткен кезең музыканың алтын ғасыры деп есептелді. Хосров II-ден бұрын Сасанид патшаларының көптегені музыкаға ерекше қызығушылық танытқан, мысалы Хосров I, Бахрам Гур және тіпті Ардашир I. Хосров II билігі тұсында Барбад (Хосровтың сүйікті сарай музыканты), Бамшад, Саркаш және Нагиса сияқты көрнекті музыканттар болды.
Тас бедерлері
Хосров үш ғасырға жуық үзілістен кейін тасқа қашап бейнелеу практикасын қайта жаңғыртты, соңғысы Шапур III тұсында жасалған. Тақ-и Бостан жерінде Хосров Шапур III-тің тасқа қашалған бейнесін үлгі етіп алып, оны ұлғайтты. Оның "Ұлы Айван" деп аталатын бейнесі, тік жардан ойылған цилиндрлік күмбезде орналасқан. Айван жоғарғы және төменгі бөліктерге бөлінген; жоғарғы бөлігінде Зороастрия дінінің құдайлары Ахура Мазда мен Анахита Хосровқа диадема табыс ететін салтанатты рәсім бейнеленген. Төменгі бөлігінде Хосров II атқа мінген күйде, толық қару-жарақпен, қолында найза мен қалқан ұстаған бейнеленген. Оның басын шуақ орап тұр, Говард Джонстонның пікірінше, бұл оның ксваррасы, яғни патшалық дәулетінің символы болуы мүмкін. Сол жақ панелінде Хосровтың қайықпен жүзіп, садақ атып жатқан аң аулау көрінісі бейнеленген. Оң жақта - бұғы аулау көрінісі. Дегенмен, бұл бейне аяқталмаған, бұл Хосровтың соғыстың кейінгі кезеңдеріндегі қиындықтары мен оның соңындағы құлауына байланысты болуы мүмкін.
Ақша шығару
Хосров екінші билігі кезінде монеталарына GDH идеограммасын қосты, ол xwarrah ("патшалық сән-салтанат") деген мағынаны білдіреді. Ол оны "абзот" ("көбейтті") деген сөзбен біріктірді, нәтижесінде толық жазу "Хосров, ол патшалық сән-салтанатты көбейтті" (Хусрохварра абзот) болып оқылды. Перроз I билігінен бері жоғалған "Патшалардың патшасы" атағы да оның монеталарында қайта жаңғыртылды. Шейганның сөзіне қарағанда, Хосровтың бұл атақты қабылдауы "күмәнсіз оның Византия саясатының нәтижесі" болды және бұл ежелгі Ахеменид империясының қайта жандануын көрсетеді. Оның екі ізбасары, Кавад II және Ардашир III, одан алшақтау үшін бұл атақты пайдаланудан бас тартты.
Хосров II ислам дәстүрінде
Ислам дәстүрі Хосров II ( كسرى транслитерация: Kisra) Мұхаммед пайғамбарға елші ретінде Абдулла ибн Худдафахты Сахми есімді жіберген, сонымен бірге Хосровтан ислам дінін уағыздауды сұраған хатпен бірге парсы патшасы болған оқиғаны баяндайды. Мұсылман дәстүрі бойынша, бұл жазба былай делінген: "Мейірімді, Рақымды Алланың атымен! Мұхаммедтен, Алланың елшісінен, парсылардың ұлы басшысы Кисраға. Алланы және Оның елшісін мойынсұнған, "Алладан басқа ешбір құдай жоқ, Оның серігі де жоқ" деп куәлік берген, сондай-ақ Мұхаммедтің (с.а.у.) Оның құлы және елшісі екеніне сенген адамға сәлем болсын. Алланың әмірімен, Мен сені Оған шақырамын. Ол мені барлық адамдарды тура жолға салу үшін, оларды Алланың азабынан ескерту үшін және сенімсіздерге талап қою үшін жіберді. Исламды қабылда, сонда өмірің мен ақыретің аман болады. Егер исламды қабылдаудан бас тартсаң, мәжусилердің күнәсіне жауапты боласың." Ислам дәстүрі сондай-ақ Хосров II Мұхаммедтің хатын жыртып, "Менің қарауымдағы кішкентай құл өзінің есімін менікінен бұрын жазуға қайраттаныпты" дегенін айтады және Йеменнің вассалы Баданға екі батыр жігітті Хеджазға (Мұхаммедке) жіберіп, оны анықтап, ұстап, өзіне әкелуді бұйырды. Абдулла ибн Худдафах Сахми Мұхаммедке Хосровтың хатын қалай жыртып жібергенін айтқанда, Мұхаммед Хосровтың құрылуын болжады: "Алла оның патшалығын да жоқ қылсын". Кейін Баданның адамдары Мединеге келіп, Мұхаммедпен сөйлесіп, оны Хосров II-ге қайтаруды талап етті. Мұхаммед әңгіменің бағытын өзгертіп, олардың сыртқы түріне наразы екенін білдіріп, неге олар сақалдарын қырқып, мұрттарын ұзартады деп сұрады. Олар олардың құдайы осылай жасауға бұйырғанын айтқанда, ол: "Менің құдайым мұртты қысқарып, сақалды өсіруге бұйырды", - деді. Осылайша әңгімені басқарып, ол олардан ертең қайта келулерін өтінді. Олар келгенде, ол Хосров II-нің өз ұлынан өлтірілгенін хабарлады. Баданның адамдары ашуланып, Мұхаммедті Хосров туралы айтқандарын Баданға жеткізуге уәде берді. Ол оларға Баданға хат жазуға және ислам мен оның күші Хосров II билік еткен жерлердің бәріне жететінін айтуға кеңес берді. Бірнеше күннен кейін Бадан Персиядан Хосров II-нің қайтыс болғаны туралы хабар алды. Осының салдарынан ол исламды қабылдады, ал Мұхаммед оны өз халқының билеушісі қылып қалдырды.
"In the name of Allah, the Beneficent, the Merciful. From Muhammad, the Messenger of Allah, to Kisra, the great (leader/head) of the Persians. Peace be upon him, who seeks truth and expresses belief in Allah and in His Prophet and testifies that there is no god but Allah and that He has no partner, and who believes that Muhammad is His servant and Prophet. Under the Command of Allah, I invite you to Him. He has sent me for the guidance of all people so that I may warn them all of His wrath and may present the unbelievers with an ultimatum. Embrace Islam so that you may remain safe (in this life and the next). And if you refuse to accept Islam, you will be responsible for the sins of the Magi." Islamic tradition further states that Khosrow II tore up Muhammad's letter saying, "A pitiful slave among my subjects dares write his name before mine" and commanded Badhan, his vassal ruler of Yemen, to dispatch two valiant men to identify, seize and bring this man from Hijaz (Muhammad) to him. When Abdullah ibn Hudhafah as Sahmi told Muhammad how Khosrow had torn his letter to pieces, Muhammad promised the destruction of Khosrow II stating, "Even so, Allah shall destroy his kingdom." Later, Badhan's men arrived in Medina and talked to Muhammad, ordering him to accompany them back to Khosrow II. Muhammad reportedly changed the subject, made it obvious he did not like their appearance, and responded by asking why they shave their beards and leave their mustaches to grow and be that large. When they said that's what their god orders them to do, he said his god orders him to cut his mustache and grow his beard. After he took control of the conversation like that, he went back on topic and asked them to come back to him the next day. When they did, he informed them that Khosrow II had been killed by his son. Badhan's men responded angrily, threatening Muhammad to tell Badhan what he is saying about Khosrow II. To that, he responded by encouraging them to write to Badhan and to also tell him that Islam and its power will reach all that Khosrow II has ever ruled over. A few days later, Badhan received confirmation from Persia that Khosrow II was dead. As a consequence, he is said to have accepted Islam, and Muhammad kept him as a ruler over his people.
Өнер саласында
Гераклий мен Хосров арасындағы шайқастар Пьеро делла Франческаның әйгілі ерте Ренессанс фрескасында бейнеленген, ол Ареццодағы Сан-Франческо шіркеуіндегі "Шын Крест тарихы" циклының бір бөлігі. Оның өмірінен, мысалы шайқастарынан немесе өлтірілуінен алынған оқиғалар көптеген парсы миниатюралық суреттерінде көрсетілген.
Отбасы
Хосров IV Хормиздтің және Вистахм мен Виндуихтің әпкесі болған аты-жөні белгісіз Испабуд абыройының ұлы болды. Хосровтың Испабудхан әулетінен екі туысы болды, олардың есімдері Мах Адур Гушнасп және Нарси еді. Оның Ормузан есімді жекжаттысы болды, ол парфяндық жеті рудың бірінен шыққан сасанид абыройы еді, кейін Персияға мұсылдар шапқанда арабтарға қарсы күресті. Алайда, бұл қате болуы мүмкін, өйткені Кавадтың анасы Мария есімді Византия ханшайымы болған. Хосров үш рет үйленді: алғашқысы Византия императоры Маврикийдің қызы Мариямен, ол оған Кавад II-ні дүниеге әкелді. Содан кейін Баһрам Шобиннің қарындасы Гордияға үйленді, ол оған Жаванширді туды. Содан кейін Ширинге үйленді, ол Марданшахты дүниеге әкелді. Хосровтың басқа балалары да болды: Борандухт, Азәрмидохт, Шахрияр және Фаррухзад Хосров V. Шахриярдан басқа барлығы кейін 628-632 жылдардағы Сасанид азаматтық соғысы кезінде Иранның монархы болды. Хосровтың Қавад есімді ағасы және Мирхран есімді қарындасы болды, ол сасанид спахбеді Шахбаразға үйленді, кейіннен оған Шапур I Шахваразды дүниеге әкелді, ал Қавад аты-жөні белгісіз әйелге үйленді, ол оған Хосров III-ті дүниеге әкелді.